UtshovSarga 43
43.1
सा तम् संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती ।
हेम राजत वर्णाभ्याम् पार्श्वाभ्याम् उपशोभितम् ॥३-४३-१॥
Sa tam samprekshya sushroni kusumani vichinvati
Hema rajata varnabhyam parshvabhyam upashobhitam
43.2
प्रहृष्टा च अनवद्यान्गी मृष्ट हाटक वर्णिनी ।
भर्तारम् अपि च आक्रन्द लक्ष्मणम् चैव सायुधम् ॥३-४३-२॥
Prahrishta cha anavadyangi mrishta hataka varnini
Bhartaram api cha akranda lakshmanam chaiva sayudham
43.3
आहूय आहूय च पुनः तम् मृगम् साधु वीक्षते ।
आगच्छ आगच्छ शीघ्रम् वै आर्यपुत्र सह अनुज ॥३-४३-३॥
Ahuya ahuya cha punah tam mrigam sadhu vikshate
Agachchha agachchha shighram vai aryaputra saha anuja
43.4
तया आहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या राम लक्ष्मणौ ।
वीक्षमाणौ तु तम् देशम् तदा ददृशतुः मृगम् ॥३-४३-४॥
Taya ahutau naravyaghrau vaidehya rama lakshmanau
Vikshamanau tu tam desham tada dadrishatuh mrigam
43.5
शंकमानः तु तम् दृष्ट्वा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् ।
तम् एव एनम् अहम् मन्ये मारीचम् राक्षसम् मृगम् ॥३-४३-५॥
Shankamanah tu tam drishtva lakshmano ramam abravit
Tam eva enam aham manye maricham rakshasam mrigam
43.6
चरन्तो मृगयाम् हृष्टाः पापेन उपाधिना वने ।
अनेन निहता राम राजानः काम रूपिणा ॥३-४३-६॥
Charanto mrigayam hrishtah papena upadhina vane
Anena nihata rama rajanah kama rupina
43.7
अस्य मायाविदो माया मृग रूपम् इदम् कृतम् ।
भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्व पुर संनिभम् ॥३-४३-७॥
Asya mayavido maya mriga rupam idam kritam
Bhanumat purushavyaghra gandharva pura sannibham
43.8
मृगो हि एवम् विधो रत्न विचित्रो न अस्ति राघव ।
जगत्याम् जगतीनाथ माया एषा हि न संशयः ॥३-४३-८॥
Mrigo hi evam vidho ratna vichitro na asti raghava
Jagatyam jagatinatha maya esha hi na sanshayah
43.9
एवम् ब्रुवाणम् काकुत्स्थम् प्रतिवार्य शुचि स्मिता ।
उवाच सीता संहृष्टा चद्मना हृत चेतना ॥३-४३-९॥
Evam bruvanam kakutstham prativarya shuchi smita
Uvacha sita sanhrishta chadmana hrita chetana
43.10
आर्यपुत्र अभिरामो असौ मृगो हरति मे मनः ।
आनय एनम् महाबाहो क्रीडार्थम् नः भविष्यति ॥३-४३-१०॥
Aryaputra abhiramo asau mrigo harati me manah
Anaya enam mahabaho kridartham nah bhavishyati
43.11
इह आश्रम पदे अस्माकम् बहवः पुण्य दर्शनाः ।
मृगाः चरन्ति सहिताः चमराः सृमराः तथा ॥३-४३-११॥
Iha ashrama pade asmakam bahavah punya darshanah
Mrigah charanti sahitah chamarah srimarah tatha
43.12
ऋक्षाः पृषत संघाः च वानराः किनराः तथा ।
विचरन्ति महाबाहो रूप श्रेष्ठा महाबलाः ॥३-४३-१२॥
Rikshah prishata sanghah cha vanarah kinarah tatha
Vicharanti mahabaho rupa shreshtha mahabalah
43.13
न च अस्य सदृशो राजन् दृष्ट पूर्वो मृगः मया ।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथा अयम् मृग सत्तमः ॥३-४३-१३॥
Na cha asya sadrisho rajan drishta purvo mrigah maya
Tejasa kshamaya diptya yatha ayam mriga sattamah
43.14
नाना वर्ण विचित्र अंगो रत्न भूतो मम अग्रतः ।
द्योतयन् वनम् अव्यग्रम् शोभते शशि संनिभः ॥३-४३-१४॥
Nana varna vichitra ango ratna bhuto mama agratah
Dyotayan vanam avyagram shobhate shashi sannibhah
43.15
अहो रूपम् अहो लक्ष्मीः स्वर संपत् च शोभना ।
मृगो अद्भुतो विचित्रांगो हृदयम् हरति इव मे ॥३-४३-१५॥
Aho rupam aho lakshmih svara sampat cha shobhana
Mrigo adbhuto vichitrango hridayam harati iva me
43.16
यदि ग्रहणम् अभ्येति जीवन् एव मृगः तव ।
आश्चर्य भूतम् भवति विस्मयम् जनयिष्यति ॥३-४३-१६॥
Yadi grahanam abhyeti jivan eva mrigah tava
Ashcharya bhutam bhavati vismayam janayishyati
43.17
समाप्त वन वासानाम् राज्य स्थानाम् च नः पुनः ।
अंतःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥३-४३-१७॥
Samapta vana vasanam rajya sthanam cha nah punah
Antahpure vibhushartho mriga esha bhavishyati
43.18
भरतस्य आर्यपुत्रस्य श्वश्रूणाम् मम च प्रभो ।
मृग रूपम् इदम् दिव्यम् विस्मयम् जनयिष्यति ॥३-४३-१८॥
Bharatasya aryaputrasya shvashrunam mama cha prabho
Mriga rupam idam divyam vismayam janayishyati
43.19
जीवन् न यदि ते अभ्येति ग्रहणम् मृग सत्तमः ।
अजिनम् नरशार्दूल रुचिरम् तु भविष्यति ॥३-४३-१९॥
Jivan na yadi te abhyeti grahanam mriga sattamah
Ajinam narashardula ruchiram tu bhavishyati
43.20
निहतस्य अस्य सत्त्वस्य जांबूनदमय त्वचि ।
शष्प बृस्याम् विनीतायाम् इच्छामि अहम् उपासितुम् ॥३-४३-२०॥
Nihatasya asya sattvasya jambunadamaya tvachi
Shashpa brisyam vinitayam ichchhami aham upasitum
43.21
कामवृत्तम् इदम् रौद्रम् स्त्रीणाम् असदृशम् मतम् ।
वपुषा तु अस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥३-४३-२१॥
Kamavrittam idam raudram strinam asadrisham matam
Vapusha tu asya sattvasya vismayo janito mama
43.22
तेन कांचन रोम्णा तु मणि प्रवर शृंगिणा ।
तरुण आदित्य वर्णेन नक्षत्र पथ वर्चसा ॥३-४३-२२॥
Tena kanchana romna tu mani pravara shringina
Taruna aditya varnena nakshatra patha varchasa
43.23
बभूव राघवस्य अपि मनो विस्मयम् आगतम् ।
एवम् सीता वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगम् अद्भुतम् ॥३-४३-२३॥
Babhuva raghavasya api mano vismayam agatam
Evam sita vachah shrutva drishtva cha mrigam adbhutam
43.24
लोबितः तेन रूपेण सीताया च प्रचोदितः ।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरम् लक्ष्मणम् वचः ॥३-४३-२४॥
Lobitah tena rupena sitaya cha prachoditah
Uvacha raghavo hrishto bhrataram lakshmanam vachah
43.25
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहाम् उल्लसिताम् इमाम् ।
रूप श्रेष्ठतया हि एष मृगो अद्य न भविष्यति ॥३-४३-२५॥
Pashya lakshmana vaidehyah spriham ullasitam imam
Rupa shreshthataya hi esha mrigo adya na bhavishyati
43.26
न वने नंदनोद्देशे न चैत्ररथ संश्रये ।
कुतः पृथिव्याम् सौमित्रे यो अस्य कश्चित् समो मृगः ॥३-४३-२६॥
Na vane nandanoddeshe na chaitraratha sanshraye
Kutah prithivyam saumitre yo asya kashchit samo mrigah
43.27
प्रतिलोम अनुलोमाः च रुचिरा रोम राजयः ।
शोभन्ते मृगम् आश्रित्य चित्राः कनक बिन्दुभिः ॥३-४३-२७॥
Pratiloma anulomah cha ruchira roma rajayah
Shobhante mrigam ashritya chitrah kanaka bindubhih
43.28
पश्य अस्य जृंभमाणस्य दीप्ताम् अग्नि शिखोपमाम् ।
जिह्वाम् मुखात् निःसरंतीम् मेघात् इव शत ह्रदाम् ॥३-४३-२८॥
Pashya asya jrimbhamanasya diptam agni shikhopamam
Jihvam mukhat nihsarantim meghat iva shata hradam
43.29
मसार गल्वर्क मुखः शंख मुक्ता निभ उदरः ।
कस्य नाम अनिरूप्यः असौ न मनो लोभयेत् मृगः ॥३-४३-२९॥
Masara galvarka mukhah shankha mukta nibha udarah
Kasya nama anirupyah asau na mano lobhayet mrigah
43.30
कस्य रूपम् इदम् दृष्ट्वा जांबूनदमय प्रभम् ।
नाना रत्नमयम् दिव्यम् न मनो विस्मयम् व्रजेत् ॥३-४३-३०॥
Kasya rupam idam drishtva jambunadamaya prabham
Nana ratnamayam divyam na mano vismayam vrajet
43.31
मांस हेतोः अपि मृगान् विहारार्थम् च धन्विनः ।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायाम् महावने ॥३-४३-३१॥
Mansa hetoh api mrigan viharartham cha dhanvinah
Ghnanti lakshmana rajano mrigayayam mahavane
43.32
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।
धातवो विविधाः च अपि मणि रत्न सुवर्णिनः ॥३-४३-३२॥
Dhanani vyavasayena vichiyante mahavane
Dhatavo vividhah cha api mani ratna suvarninah
43.33
तत् सारम् अखिलम् नॄणाम् धनम् निचय वर्धनम् ।
मनसा चिन्तितम् सर्वम् यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥३-४३-३३॥
Tat saram akhilam nrinam dhanam nichaya vardhanam
Manasa chintitam sarvam yatha shukrasya lakshmana
43.34
अर्थी येन अर्थ कृत्येन संव्रजति अविचारयन् ।
तम् अर्थम् अर्थ शास्त्रज्ञः प्राहुः अर्थ्याः च लक्ष्मण ॥३-४३-३४॥
Arthi yena artha krityena sanvrajati avicharayan
Tam artham artha shastragyah prahuh arthyah cha lakshmana
43.35
एतस्य मृग रत्नस्य परार्ध्ये कांचन त्वचि ।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥३-४३-३५॥
Etasya mriga ratnasya parardhye kanchana tvachi
Upavekshyati vaidehi maya saha sumadhyama
43.36
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न च अविकी ।
भवेत् एतस्य सदृशी स्पर्शनेन इति मे मतिः ॥३-४३-३६॥
Na kadali na priyaki na praveni na cha aviki
Bhavet etasya sadrishi sparshanena iti me matih
43.37
एष चैव मृगः श्रीमान् यः च दिव्यो नभः चरः ।
उभौ एतौ मृगौ दिव्यौ तारामृग महीमृगौ ॥३-४३-३७॥
Esha chaiva mrigah shriman yah cha divyo nabhah charah
Ubhau etau mrigau divyau taramriga mahimrigau
43.38
यदि वा अयम् तथा यत् माम् भवेत् वदसि लक्ष्मण ।
माया एषा राक्षसस्य इति कर्तव्यो अस्य वधो मया ॥३-४३-३८॥
Yadi va ayam tatha yat mam bhavet vadasi lakshmana
Maya esha rakshasasya iti kartavyo asya vadho maya
43.39
एतेन हि नृशंसेन मारीचेन अकृत आत्मना ।
वने विचरता पूर्वम् हिंसिता मुनि पुंगवाः ॥३-४३-३९॥
Etena hi nrishansena marichena akrita atmana
Vane vicharata purvam hinsita muni pungavah
43.40
उत्थाय बहवो अनेन मृगयायाम् जनाधिपाः ।
निहताः परम इष्वासाः तस्मात् वध्यः तु अयम् मृगः ॥३-४३-४०॥
Utthaya bahavo anena mrigayayam janadhipah
Nihatah parama ishvasah tasmat vadhyah tu ayam mrigah
43.41
पुरस्तात् इह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।
उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्व गर्भो अश्वतरीम् इव ॥३-४३-४१॥
Purastat iha vatapih paribhuya tapasvinah
Udarastho dvijan hanti sva garbho ashvatarim iva
43.42
स कदाचित् चिरात् लोभात् आससाद महामुनिम् ।
अगस्त्यम् तेजसा युक्तम् भक्ष्यः तस्य बभूव ह ॥३-४३-४२॥
Sa kadachit chirat lobhat asasada mahamunim
Agastyam tejasa yuktam bhakshyah tasya babhuva ha
43.43
समुत्थाने च तत् रूपम् कर्तु कामम् समीक्ष्य तम् ।
उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिम् इदम् अब्रवीत् ॥३-४३-४३॥
Samutthane cha tat rupam kartu kamam samikshya tam
Utsmayitva tu bhagavan vatapim idam abravit
43.44
त्वया अविगण्य वातापे परिभूताः च तेजसा ।
जीव लोके द्विज श्रेष्ठाः तस्मात् असि जराम् गतः ॥३-४३-४४॥
Tvaya aviganya vatape paribhutah cha tejasa
Jiva loke dvija shreshthah tasmat asi jaram gatah
43.45
तत् एतत् न भवेत् रक्षो वातापिः इव लक्ष्मण ।
मत् विधम् यो अतिमन्येत धर्म नित्यम् जितेन्द्रियम् ॥३-४३-४५॥
Tat etat na bhavet raksho vatapih iva lakshmana
Mat vidham yo atimanyeta dharma nityam jitendriyam
43.46
भवेत् हतो अयम् वातापिः अगस्त्येन इव मा गतः ।
इह त्वम् भव संनद्धो यंत्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥३-४३-४६॥
Bhavet hato ayam vatapih agastyena iva ma gatah
Iha tvam bhava sannaddho yantrito raksha maithilim
43.47
अस्याम् आयत्तम् अस्माकम् यत् कृत्यम् रघुनंदन ।
अहम् एनम् वधिष्यामि ग्रहीष्यामि अथवा मृगम् ॥३-४३-४७॥
Asyam ayattam asmakam yat krityam raghunandana
Aham enam vadhishyami grahishyami athava mrigam
43.48
यावत् गच्छामि सौमित्रे मृगम् आनयितुम् द्रुतम् ।
पश्य लक्ष्मण वैदेहीम् मृग त्वचि गताम् स्पृहाम् ॥३-४३-४८॥
Yavat gachchhami saumitre mrigam anayitum drutam
Pashya lakshmana vaidehim mriga tvachi gatam spriham
43.49
त्वचा प्रधानया हि एष मृगो अद्य न भविष्यति ।
अप्रमत्तेन ते भाव्यम् आश्रमस्थेन सीतया ॥३-४३-४९॥
Tvacha pradhanaya hi esha mrigo adya na bhavishyati
Apramattena te bhavyam ashramasthena sitaya
43.50
यावत् पृषतम् एकेन सायकेन निहन्मि अहम् ।
हत्वा एतत् चर्म च आदाय शीघ्रम् एष्यामि लक्ष्मण ॥३-४३-५०॥
Yavat prishatam ekena sayakena nihanmi aham
Hatva etat charma cha adaya shighram eshyami lakshmana
43.51
प्रदक्षिणेन अतिबलेन पक्षिणाजटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भव अप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीम्प्रति क्षणम् सर्वत एव शन्कितः ॥३-४३-५१॥
Pradakshinena atibalena pakshinajatayusha buddhimata cha lakshmana
Bhava apramattah pratigrihya maithilimprati kshanam sarvata eva shankitah