UtshovSarga 42
42.1
एवम् उक्त्वा तु परुषम् मारीचो रावणम् ततः ।
गच्छावः इति अब्रवीत् दीनो भयात् रात्रिम् चर प्रभोः ॥३-४२-१॥
Evam uktva tu parusham maricho ravanam tatah
Gachchhavah iti abravit dino bhayat ratrim chara prabhoh
42.2
दृष्टाः च अहम् पुनः तेन शर चाप असि धारिणा ।
मद्वधो उद्यत शस्त्रेण विनष्टम् जीवितम् च मे ॥३-४२-२॥
Drishtah cha aham punah tena shara chapa asi dharina
Madvadho udyata shastrena vinashtam jivitam cha me
42.3
न हि रामम् पराक्रम्य जीवन् प्रति निवर्तते ।
वर्तते प्रति रूपो असौ यम दण्ड हतस्य ते ॥३-४२-३॥
Na hi ramam parakramya jivan prati nivartate
Vartate prati rupo asau yama danda hatasya te
42.4
किम् नु कर्तुम् मया शक्यम् एवम् त्वयि दुरात्मनि ।
एष गच्छामि अहम् तात स्वस्ति ते अस्तु निशाचरः ॥३-४२-४॥
Kim nu kartum maya shakyam evam tvayi duratmani
Esha gachchhami aham tata svasti te astu nishacharah
42.5
प्रहृष्टः तु अभवत् तेन वचनेन स राक्षसः ।
परिष्वज्य सुसंश्लिष्टम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥३-४२-५॥
Prahrishtah tu abhavat tena vachanena sa rakshasah
Parishvajya susanshlishtam idam vachanam abravit
42.6
एतत् शौण्डीर्य - चौत्तिर्य -न्युक्तम् ते मत् च्छंद वश वर्तिनः ।
इदानीम् असि मारीचः पूर्वम् अन्यो निशाचरः ॥३-४२-६॥
Etat shaundirya - chauttirya -nyuktam te mat chchhanda vasha vartinah
Idanim asi marichah purvam anyo nishacharah
42.7
आरुह्यताम् शीघ्रम् खगो रत्न विभूषितः ।
मया सह रथो युक्तः पिशाच वदनैः खरैः ॥३-४२-७॥
Aruhyatam shighram khago ratna vibhushitah
Maya saha ratho yuktah pishacha vadanaih kharaih
42.8
प्रलोभयित्वा वैदेहीम् यथा इष्टम् गन्तुम् अर्हसि ।
ताम् शून्ये प्रसभम् सीताम् आनयिष्यामि मैथिलीम् ॥३-४२-८॥
Pralobhayitva vaidehim yatha ishtam gantum arhasi
Tam shunye prasabham sitam anayishyami maithilim
42.9
तथा इति उवाच एनम् रावणम् ताटका सुतः ।
ततो रावण मारीचौ विमानम् इव तम् रथम् ॥३-४२-९॥
Tatha iti uvacha enam ravanam tataka sutah
Tato ravana marichau vimanam iva tam ratham
42.10
आरुह्य ययतुः शीघ्रम् तस्मात् आश्रम मण्डलात् ।
तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च ॥३-४२-१०॥
Aruhya yayatuh shighram tasmat ashrama mandalat
Tathaiva tatra pashyantau pattanani vanani cha
42.11
गिरीम् च सरिताः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च ।
समेत्य दण्डक अरण्यम् राघवस्य आश्रमम् ततः ॥३-४२-११॥
Girim cha saritah sarva rashtrani nagarani cha
Sametya dandaka aranyam raghavasya ashramam tatah
42.12
ददर्श सह मरीचो रावणो राक्षसाधिपः ।
अवतीर्य रथात् तस्मात् ततः कांचन भूषणात् ॥३-४२-१२॥
Dadarsha saha maricho ravano rakshasadhipah
Avatirya rathat tasmat tatah kanchana bhushanat
42.13
हस्ते गृहीत्वा मारीचम् रावणो वाक्यम् अब्रवीत् ।
एतत् राम आश्रम पदम् दृश्यते कदली वृतम् ॥३-४२-१३॥
Haste grihitva maricham ravano vakyam abravit
Etat rama ashrama padam drishyate kadali vritam
42.14
क्रियताम् तत् सखे शीघ्रम् यत् अर्थम् वयम् आगताः ।
स रावण वचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसः तदा ॥३-४२-१४॥
Kriyatam tat sakhe shighram yat artham vayam agatah
Sa ravana vachah shrutva maricho rakshasah tada
42.15
मृगो भूत्वा आश्रम द्वारि रामस्य विचचार ह ।
स तु रूपम् समास्थाय महत् अद्भुत दर्शनम् ॥३-४२-१५॥
Mrigo bhutva ashrama dvari ramasya vichachara ha
Sa tu rupam samasthaya mahat adbhuta darshanam
42.16
मणिप्रवर शृंगाग्रः सित असित मुखाकृतिः ।
रक्तपद्मोत्पल मुख इन्द्रनीलोत्पल श्रवाः ॥३-४२-१६॥
Manipravara shringagrah sita asita mukhakritih
Raktapadmotpala mukha indranilotpala shravah
42.17
किम्चित् अभ्युन्नत ग्रीव इन्द्रनील निभ उदरः ।
मधूक निभ पार्श्वः च कंज किंजल्क सम्निभः ॥३-४२-१७॥
Kimchit abhyunnata griva indranila nibha udarah
Madhuka nibha parshvah cha kanja kinjalka samnibhah
42.18
वैदूर्य संकाश खुरः तनु जंघः सुसंहतः ।
इन्द्र आयुध सवर्णेन पुच्छेन ऊर्ध्वम् विराजितः ॥३-४२-१८॥
Vaidurya sankasha khurah tanu janghah susanhatah
Indra ayudha savarnena puchchhena urdhvam virajitah
42.19
मनोहर स्निग्ध वर्णो रत्नैः नाना विधैः वृतः ।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परम शोभनः ॥३-४२-१९॥
Manohara snigdha varno ratnaih nana vidhaih vritah
Kshanena rakshaso jato mrigah parama shobhanah
42.20
वनम् प्रज्वलयन् रम्यम् राम आश्रम पदम् च तत् ।
मनोहरम् दर्शनीयम् रूपम् कृत्वा स राक्षसः ॥३-४२-२०॥
Vanam prajvalayan ramyam rama ashrama padam cha tat
Manoharam darshaniyam rupam kritva sa rakshasah
42.21
प्रलोभनार्थम् वैदेह्या नाना धातु विचित्रितम् ।
विचरन् गच्छते सम्यक् शाद्वलानि समंततः ॥३-४२-२१॥
Pralobhanartham vaidehya nana dhatu vichitritam
Vicharan gachchhate samyak shadvalani samantatah
42.22
रोप्यैः बिन्दु शतैः चित्रो भूत्वा च प्रिय दर्शनः ।
विटपीनाम् किसलयान् भक्षयन् विचचार ह ॥३-४२-२२॥
Ropyaih bindu shataih chitro bhutva cha priya darshanah
Vitapinam kisalayan bhakshayan vichachara ha
42.23
कदली गृहकम् गत्वा कर्णिकारानि ततः ततः ।
समाश्रयन् मंदगतिः सीता संदर्शनम् ततः ॥३-४२-२३॥
Kadali grihakam gatva karnikarani tatah tatah
Samashrayan mandagatih sita sandarshanam tatah
42.24
राजीव चित्र पृष्ठः स विरराज महामृगः ।
राम आश्रम पद अभ्याशे विचचार यथा सुखम् ॥३-४२-२४॥
Rajiva chitra prishthah sa viraraja mahamrigah
Rama ashrama pada abhyashe vichachara yatha sukham
42.25
पुनर् गत्वा निवृत्तः च विचचार मृगोत्तमः ।
गत्वा मुहूर्तम् त्वरया पुनः प्रति निवर्तते ॥३-४२-२५॥
Punar gatva nivrittah cha vichachara mrigottamah
Gatva muhurtam tvaraya punah prati nivartate
42.26
विक्रीडन् च पुनर् भूमौ पुनर् एव निषीदति ।
आश्रम द्वारम् आगम्य मृग यूथानि गच्छति ॥३-४२-२६॥
Vikridan cha punar bhumau punar eva nishidati
Ashrama dvaram agamya mriga yuthani gachchhati
42.27
मृग यूथैः अनुगतः पुनर् एव निवर्तते ।
सीता दर्शनम् आकांक्षन् राक्षसो मृगताम् गतः ॥३-४२-२७॥
Mriga yuthaih anugatah punar eva nivartate
Sita darshanam akankshan rakshaso mrigatam gatah
42.28
परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् ।
समुद्वीक्ष्य च सर्वे तम् मृगा ये अन्ये वनेचराः ॥३-४२-२८॥
Paribhramati chitrani mandalani vinishpatan
Samudvikshya cha sarve tam mriga ye anye vanecharah
42.29
उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।
राक्षसः सो अपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः ॥३-४२-२९॥
Upagamya samaghraya vidravanti disho dasha
Rakshasah so api tan vanyan mrigan mrigavadhe ratah
42.30
प्रच्छादनार्थम् भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् ।
तस्मिन् एव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥३-४२-३०॥
Prachchhadanartham bhavasya na bhakshayati sansprishan
Tasmin eva tatah kale vaidehi shubhalochana
42.31
कुसुम अपचये व्यग्रा पादपान् अभ्यवर्तत ।
कर्णिकारान् अशोकान् च चूताम् च मदिरेक्षणा ॥३-४२-३१॥
Kusuma apachaye vyagra padapan abhyavartata
Karnikaran ashokan cha chutam cha madirekshana
42.32
कुसुमानि अपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना ।
अनर्हा अरण्य वासस्य सा तम् रत्नमयम् मृगम् ॥३-४२-३२॥
Kusumani apachinvanti chachara ruchiranana
Anarha aranya vasasya sa tam ratnamayam mrigam
42.33
मुक्ता मणि विचित्र अंगम् ददर्श परम अंगना ।
तम् वै रुचिर दंत ओष्ठम् रूप्य धातु तनू रुहम् ॥३-४२-३३॥
Mukta mani vichitra angam dadarsha parama angana
Tam vai ruchira danta oshtham rupya dhatu tanu ruham
42.34
विस्मयात् उत्फुल्ल नयना स स्नेहम् समुदैक्षत ।
स च ताम् राम दयिताम् पश्यन् मायामयो मृगः ॥३-४२-३४॥
Vismayat utphulla nayana sa sneham samudaikshata
Sa cha tam rama dayitam pashyan mayamayo mrigah
42.35
विचचार ततः तत्र दीपयन् इव तत् वनम् ।
अदृष्ट पूर्वम् दृष्ट्वा तम् नाना रत्नमयम् मृगम् ।विस्मयम् परमम् सीता जगाम जनक आत्मजा ॥३-४२-३५॥
Vichachara tatah tatra dipayan iva tat vanam
Adrishta purvam drishtva tam nana ratnamayam mrigam, vismayam paramam sita jagama janaka atmaja