UtshovSarga 33
33.1
ततः शूर्पणखा दीना रावणम् लोक रावणम् ।
अमात्य मध्ये संक्रुद्धा परुषम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥३-३३-१॥
Tatah shurpanakha dina ravanam loka ravanam
Amatya madhye sankruddha parusham vakyam abravit
33.2
प्रमत्तः काम भोगेषु स्वैर वृत्तो निरंकुशः ।
समुत्पन्नम् भयम् घोरम् बोद्धव्यम् न अवबुध्यसे ॥३-३३-२॥
Pramattah kama bhogeshu svaira vritto nirankushah
Samutpannam bhayam ghoram boddhavyam na avabudhyase
33.3
सक्तम् ग्राम्येषु भोगेषु काम वृत्तम् महीपतिम् ।
लुब्धम् न बहु मन्यन्ते श्मशान अग्निम् इव प्रजाः ॥३-३३-३॥
Saktam gramyeshu bhogeshu kama vrittam mahipatim
Lubdham na bahu manyante shmashana agnim iva prajah
33.4
स्वयम् कार्याणि यः काले न अनुतिष्ठति पार्थिवः ।
स तु वै सह राज्येन तैः च कार्यैः विनश्यति ॥३-३३-४॥
Svayam karyani yah kale na anutishthati parthivah
Sa tu vai saha rajyena taih cha karyaih vinashyati
33.5
अयुक्त चारम् दुर्दर्शम् अस्वाधीनम् नराधिपम् ।
वर्जयन्ति नरा दूरात् नदी पंकम् इव द्विपाः ॥३-३३-५॥
Ayukta charam durdarsham asvadhinam naradhipam
Varjayanti nara durat nadi pankam iva dvipah
33.6
ये न रक्षन्ति विषयम् अस्वाधीना नराधिपः ।
ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा ॥३-३३-६॥
Ye na rakshanti vishayam asvadhina naradhipah
Te na vriddhya prakashante girayah sagare yatha
33.7
आत्मवद्भिः विगृह्य त्वम् देव गंधर्व दानवैः ।
अयुक्त चारः चपलः कथम् राजा भविष्यसि ॥३-३३-७॥
Atmavadbhih vigrihya tvam deva gandharva danavaih
Ayukta charah chapalah katham raja bhavishyasi
33.8
त्वम् तु बाल स्वभावत् च बुद्धि हीनः च राक्षस ।
ज्ञातव्यम् तु न जानीषि कथम् राजा भविष्यसि ॥३-३३-८॥
Tvam tu bala svabhavat cha buddhi hinah cha rakshasa
Gyatavyam tu na janishi katham raja bhavishyasi
33.9
येषाम् चारः च कोशः च नयः च जयताम् वर ।
अस्वाधीना नरेन्द्राणाम् प्राकृतैः ते जनैः समाः ॥३-३३-९॥
Yesham charah cha koshah cha nayah cha jayatam vara
Asvadhina narendranam prakritaih te janaih samah
33.10
यस्मात् पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वान् अर्थान् नराधिपाः ।
चारेण तस्मात् उच्यन्ते राजानो दीर्घ चक्षुषः ॥३-३३-१०॥
Yasmat pashyanti durasthan sarvan arthan naradhipah
Charena tasmat uchyante rajano dirgha chakshushah
33.11
अयुक्त चारम् मन्ये त्वाम् प्राकृतैः सचिवैः युतः ।
स्व जनम् च जनस्थानम् निहतम् न अवबुध्यसे ॥३-३३-११॥
Ayukta charam manye tvam prakritaih sachivaih yutah
Sva janam cha janasthanam nihatam na avabudhyase
33.12
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् ।
हतानि एकेन रामेण खरः च सह दूषणः ॥३-३३-१२॥
Chaturdasha sahasrani rakshasam bhima karmanam
Hatani ekena ramena kharah cha saha dushanah
33.13
ऋषीणाम् अभयम् दत्तम् कृत क्षेमाः च दण्डकाः ।
धर्षितम् च जनस्थानम् रामेण अक्लिष्ट कारिणा ॥३-३३-१३॥
Rishinam abhayam dattam krita kshemah cha dandakah
Dharshitam cha janasthanam ramena aklishta karina
33.14
त्वम् तु लुब्धः प्रमत्तः च पराधीनः च रावण ।
विषये स्वे समुत्पन्नम् यो भयम् न अवबुध्यसे ॥३-३३-१४॥
Tvam tu lubdhah pramattah cha paradhinah cha ravana
Vishaye sve samutpannam yo bhayam na avabudhyase
33.15
तीक्ष्णम् अल्प प्रदातारम् प्रमत्तम् गर्वितम् शठम् ।
व्यसने सर्व भूतानि न अभिधावन्ति पार्थिवम् ॥३-३३-१५॥
Tikshnam alpa pradataram pramattam garvitam shatham
Vyasane sarva bhutani na abhidhavanti parthivam
33.16
अतिमानिनम् अग्राह्यम् आत्म संभावितम् नरम् ।
क्रोधिनम् व्यसने हन्ति स्व जनो अपि नराधिपम् ॥३-३३-१६॥
Atimaninam agrahyam atma sambhavitam naram
Krodhinam vyasane hanti sva jano api naradhipam
33.17
न अनुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च ।
क्षिप्रम् राज्यात् च्युतो दीनः तृणैः तुल्यो भवेत् इह ॥३-३३-१७॥
Na anutishthati karyani bhayeshu na bibheti cha
Kshipram rajyat chyuto dinah trinaih tulyo bhavet iha
33.18
शुष्क काष्ठैः भवेत् कार्यम् लोष्टैः अपि च पांसुभिः ।
न तु स्थानात् परिभ्रष्टैः कार्यम् स्यात् वसुधाधिपैः ॥३-३३-१८॥
Shushka kashthaih bhavet karyam loshtaih api cha pansubhih
Na tu sthanat paribhrashtaih karyam syat vasudhadhipaih
33.19
उपभुक्तम् यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा ।
एवम् राज्यात् परिभ्रष्टः समर्थो अपि निरर्थकः ॥३-३३-१९॥
Upabhuktam yatha vasah srajo va mridita yatha
Evam rajyat paribhrashtah samartho api nirarthakah
33.20
अप्रमत्तः च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः ।
कृतज्ञो धर्म शीलः च स राजा तिष्ठते चिरम् ॥३-३३-२०॥
Apramattah cha yo raja sarvagyo vijitendriyah
Kritagyo dharma shilah cha sa raja tishthate chiram
33.21
नयनाभ्याम् प्रसुप्तो वा जागर्ति नय चक्षुषा ।
व्यक्त क्रोध प्रसादः च स राजा पूज्यते जनैः ॥३-३३-२१॥
Nayanabhyam prasupto va jagarti naya chakshusha
Vyakta krodha prasadah cha sa raja pujyate janaih
33.22
त्वम् तु रावण दुर्बुद्धिः गुणैः एतैः विवर्जितः ।
यस्य ते अविदितः चारैः रक्षसाम् सुमहान् वधः ॥३-३३-२२॥
Tvam tu ravana durbuddhih gunaih etaih vivarjitah
Yasya te aviditah charaih rakshasam sumahan vadhah
33.23
पर अवमंता विषयेषु संगवान्न देश काल प्रविभाग तत्त्व वित् ।
अयुक्त बुद्धिः गुण दोष निश्चयेविपन्न राज्यो न चिरात् विपत्स्यते ॥३-३३-२३॥
Para avamanta vishayeshu sangavanna desha kala pravibhaga tattva vit
Ayukta buddhih guna dosha nishchayevipanna rajyo na chirat vipatsyate
33.24
इति स्व दोषान् परिकीर्तिताम् तयासमीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदा चरेश्वरः ।
धनेन दर्पेण बलेन च अन्वितोविचिन्तयामास चिरम् स रावणः ॥३-३३-२४॥
Iti sva doshan parikirtitam tayasamikshya buddhya kshanada chareshvarah
Dhanena darpena balena cha anvitovichintayamasa chiram sa ravanah