UtshovSarga 30
30.1
भित्त्वा तु ताम् गदाम् बाणैः राघवो धर्म वत्सलः ।
स्मयमानः खरम् वाक्यम् संरब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥३-३०-१॥
Bhittva tu tam gadam banaih raghavo dharma vatsalah
Smayamanah kharam vakyam sanrabdham idam abravit
30.2
एतत् ते बल सर्वस्वम् दर्शितम् राक्षसाधम ।
शक्ति हीनतरो मत्तो वृथा त्वम् उपगर्जसि ॥३-३०-२॥
Etat te bala sarvasvam darshitam rakshasadhama
Shakti hinataro matto vritha tvam upagarjasi
30.3
एषा बाण विनिर्भिन्ना गदा भूमि तलम् गता ।
अभिधान प्रगल्भस्य तव प्रत्यय घातिनी ॥३-३०-३॥
Esha bana vinirbhinna gada bhumi talam gata
Abhidhana pragalbhasya tava pratyaya ghatini
30.4
यत् त्वया उक्तम् विनष्टानाम् इदम् अश्रु प्रमार्जनम् ।
राक्षसानाम् करोमि इति मिथ्या तत् अपि ते वचः ॥३-३०-४॥
Yat tvaya uktam vinashtanam idam ashru pramarjanam
Rakshasanam karomi iti mithya tat api te vachah
30.5
नीचस्य क्षुद्र शीलस्य मिथ्या वृत्तस्य रक्षसः ।
प्राणान् अपहरिष्यामि गरुत्मान् अमृतम् यथा ॥३-३०-५॥
Nichasya kshudra shilasya mithya vrittasya rakshasah
Pranan apaharishyami garutman amritam yatha
30.6
अद्य ते भिन्न कण्ठस्य फेन बुद्बुद भूषितम् ।
विदारितस्य मत् बाणैः मही पास्यति शोणितम् ॥३-३०-६॥
Adya te bhinna kanthasya phena budbuda bhushitam
Vidaritasya mat banaih mahi pasyati shonitam
30.7
पांसु रूषित सर्वान्गः स्रस्त न्यस्त भुज द्वयः ।
स्वप्स्यसे गाम् समाश्लिष्य दुर्लभाम् प्रमदाम् इव ॥३-३०-७॥
Pansu rushita sarvangah srasta nyasta bhuja dvayah
Svapsyase gam samashlishya durlabham pramadam iva
30.8
प्रवृद्ध निद्रे शयिते त्वयि राक्षस पांसने ।
भविष्यन्ति अशरण्यानाम् शरण्या दण्डका इमे ॥३-३०-८॥
Pravriddha nidre shayite tvayi rakshasa pansane
Bhavishyanti asharanyanam sharanya dandaka ime
30.9
जनस्थाने हत स्थाने तव राक्षस मत् शरैः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥३-३०-९॥
Janasthane hata sthane tava rakshasa mat sharaih
Nirbhaya vicharishyanti sarvato munayo vane
30.10
अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हत बान्धवाः ।
बाष्प आर्द्र वदना दीना भयात् अन्य भयावहाः ॥३-३०-१०॥
Adya viprasarishyanti rakshasyo hata bandhavah
Bashpa ardra vadana dina bhayat anya bhayavahah
30.11
अद्य शोक रसज्ञाः ताः भविष्यन्ति निरर्थकाः ।
अनुरूप कुलाः पत्न्यो यासाम् त्वम् पतिः ईदृशः ॥३-३०-११॥
Adya shoka rasagyah tah bhavishyanti nirarthakah
Anurupa kulah patnyo yasam tvam patih idrishah
30.12
नृशंस शील क्षुद्र आत्मन् नित्यम् ब्राह्मण कण्टक ।
त्वत् कृते शन्कितैः अग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥३-३०-१२॥
Nrishansa shila kshudra atman nityam brahmana kantaka
Tvat krite shankitaih agnau munibhih patyate havih
30.13
तम् एवम् अभिसंरब्धम् ब्रुवाणम् राघवम् रणे ।
खरो निर्भर्त्सयामास रोषात् खरतर स्वरः ॥३-३०-१३॥
Tam evam abhisanrabdham bruvanam raghavam rane
Kharo nirbhartsayamasa roshat kharatara svarah
30.14
दृढम् खलु अवलिप्तो असि भयेषु अपि च निर्भयः ।
वाच्य अवाच्यम् ततो हि त्वम् मृत्यु वश्यो न बुध्यसे ॥३-३०-१४॥
Dridham khalu avalipto asi bhayeshu api cha nirbhayah
Vachya avachyam tato hi tvam mrityu vashyo na budhyase
30.15
काल पाश परिक्षिप्ता भवंति पुरुषा हि ये ।
कार्य अकार्यम् न जानन्ति ते निरस्त षड् इन्द्रियाः ॥३-३०-१५॥
Kala pasha parikshipta bhavanti purusha hi ye
Karya akaryam na jananti te nirasta shad indriyah
30.16
एवम् उक्त्वा ततो रामम् संरुध्य भृकुटिम् ततः ।
स ददर्श महा सालम् अविदूरे निशाचरः ॥३-३०-१६॥
Evam uktva tato ramam sanrudhya bhrikutim tatah
Sa dadarsha maha salam avidure nishacharah
30.17
रणे प्रहरणस्य अर्थे सर्वतो हि अवलोकयन् ।
स तम् उत्पाटयामास संदष्ट दशन च्छदम् ॥३-३०-१७॥
Rane praharanasya arthe sarvato hi avalokayan
Sa tam utpatayamasa sandashta dashana chchhadam
30.18
तम् समुत्क्षिप्य बाहुभ्याम् विनर्दित्वा महाबलः ।
रामम् उद्दिश्य चिक्षेप हतः त्वम् इति च अब्रवीत् ॥३-३०-१८॥
Tam samutkshipya bahubhyam vinarditva mahabalah
Ramam uddishya chikshepa hatah tvam iti cha abravit
30.19
तम् आपतन्तम् बाण ओघैः च्छित्त्वा रामः प्रतापवान् ।
रोषम् आहारयत् तीव्रम् निहंतुम् समरे खरम् ॥३-३०-१९॥
Tam apatantam bana oghaih chchhittva ramah pratapavan
Rosham aharayat tivram nihantum samare kharam
30.20
जात स्वेदः ततो रामो रोषात् रक्त अन्त लोचनः ।
निर्बिभेद सहस्रेण बाणानाम् समरे खरम् ॥३-३०-२०॥
Jata svedah tato ramo roshat rakta anta lochanah
Nirbibheda sahasrena bananam samare kharam
30.21
तस्य बाण अंतरात् रक्तम् बहु सुस्राव फेनिलम् ।
गिरेः प्रस्रवणस्य इव धाराणाम् च परिस्रवः ॥३-३०-२१॥
Tasya bana antarat raktam bahu susrava phenilam
Gireh prasravanasya iva dharanam cha parisravah
30.22
विकल स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे ।
मत्तो रुधिर गन्धेन तम् एव अभ्यद्रवत् द्रुतम् ॥३-३०-२२॥
Vikala sa krito banaih kharo ramena sanyuge
Matto rudhira gandhena tam eva abhyadravat drutam
30.23
तम् आपतंतम् संरब्धम् कृत अस्त्रो रुधिर आप्लुतम् ।
अपसर्पत् द्वि त्रि पदम् किंचित् त्वरित विक्रमः ॥३-३०-२३॥
Tam apatantam sanrabdham krita astro rudhira aplutam
Apasarpat dvi tri padam kinchit tvarita vikramah
30.24
ततः पावक संकाशम् वधाय समरे शरम् ।
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्म दण्डम् इव अपरम् ॥३-३०-२४॥
Tatah pavaka sankasham vadhaya samare sharam
Kharasya ramo jagraha brahma dandam iva aparam
30.25
स तत् दत्तम् मघवता सुर राजेन धीमता ।
संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरम् प्रति ॥३-३०-२५॥
Sa tat dattam maghavata sura rajena dhimata
Sandadhe cha sa dharmatma mumocha cha kharam prati
30.26
स विमुक्तो महाबाणो निर्घात सम निःस्वनः ।
रामेण धनुरायम्य खरस्य उरसि च आपतत् ॥३-३०-२६॥
Sa vimukto mahabano nirghata sama nihsvanah
Ramena dhanurayamya kharasya urasi cha apatat
30.27
स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शर अग्निना ।
रुद्रेण एव विनिर्दग्धः श्वेत अरण्ये यथा अन्धकः ॥३-३०-२७॥
Sa papata kharo bhumau dahyamanah shara agnina
Rudrena eva vinirdagdhah shveta aranye yatha andhakah
30.28
स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर् यथाअ ।
बलो वा इन्द्र अशनि हतो निपपात हतः खरः ॥३-३०-२८॥
Sa vritra iva vajrena phenena namuchir yathaa
Balo va indra ashani hato nipapata hatah kharah
30.29
एतस्मिन् अंतरे देवाः चारणयोः सह संगताः ।
दुन्दुभिः च अभिनिघ्नंतः पुष्प वर्ष समंततः ॥३-३०-२९॥
Etasmin antare devah charanayoh saha sangatah
Dundubhih cha abhinighnantah pushpa varsha samantatah
30.30
रामस्य उपरि संहृष्टा ववर्षुः विस्मिताः तदा ।
अर्थ अधिक मुहूर्तेन रामेण निशितैः शरैः ॥३-३०-३०॥
Ramasya upari sanhrishta vavarshuh vismitah tada
Artha adhika muhurtena ramena nishitaih sharaih
30.31
चतुर् दश सहस्राणि रक्ष्साम् काम रूपिणाम् ।
खर दूषण मुख्यानाम् निहतानि महामृधे ॥३-३०-३१॥
Chatur dasha sahasrani rakshsam kama rupinam
Khara dushana mukhyanam nihatani mahamridhe
30.32
अहो बत महत् कर्म रामस्य विदित आत्मनः ।
अहो वीर्यम् अहो दार्ढ्यम् विष्णोः इव हि दृश्यते ॥३-३०-३२॥
Aho bata mahat karma ramasya vidita atmanah
Aho viryam aho dardhyam vishnoh iva hi drishyate
30.33
इति एवम् उक्त्वा ते सर्वे ययुः देवा यथा आगतम्।
ततो राज ऋषयः सर्वे सम्गताः परम ऋषयः ॥३-३०-३३॥
Iti evam uktva te sarve yayuh deva yatha agatam
Tato raja rishayah sarve samgatah parama rishayah
30.34
सभाज्य मुदिता रामम् स अगस्त्या इदम् अब्रुवन् ।
एतत् अर्थम् महातेजा महेन्द्रः पाक शासनः ॥३-३०-३४॥
Sabhajya mudita ramam sa agastya idam abruvan
Etat artham mahateja mahendrah paka shasanah
30.35
शरभंग आश्रमम् पुण्यम् आजगाम पुरंदरः ।
आनीतः त्वम् इमम् देशम् उपायेन महर्षिभिः ॥३-३०-३५॥
Sharabhanga ashramam punyam ajagama purandarah
Anitah tvam imam desham upayena maharshibhih
30.36
एषाम् वध अर्थम् शत्रूणाम् रक्षसाम् पाप कर्मणाम् ।
तत् इदम् नः कृतम् कार्यम् त्वया दशरथ आत्मज ॥३-३०-३६॥
Esham vadha artham shatrunam rakshasam papa karmanam
Tat idam nah kritam karyam tvaya dasharatha atmaja
30.37
स्व धर्मम् प्रचरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ।
एतस्मिन् अनंतरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया ॥३-३०-३७॥
Sva dharmam pracharishyanti dandakeshu maharshayah
Etasmin anantare viro lakshmanah saha sitaya
30.38
गिरि दुर्गात् विनिष्क्रम्य संविवेश आश्रमम् सुखी ।
ततो रामः तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः ॥३-३०-३८॥
Giri durgat vinishkramya sanvivesha ashramam sukhi
Tato ramah tu vijayi pujyamano maharshibhih
30.39
प्रविवेश आश्रमम् वीरो लक्ष्मणेन अभिपूजितः ।
तम् दृष्ट्वा शत्रु हंतारम् महर्षीणाम् सुख आवहम् ॥३-३०-३९॥
Pravivesha ashramam viro lakshmanena abhipujitah
Tam drishtva shatru hantaram maharshinam sukha avaham
30.40
बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारम् परिष्वजे ।
मुदा परमया युक्ता दृष्ट्वा रक्षो गणान् हतान् ।रामम् च एव अव्ययम् दृष्टा तुतोष जनक आत्मजा ॥३-३०-४०॥
Babhuva hrishta vaidehi bhartaram parishvaje
Muda paramaya yukta drishtva raksho ganan hatan, ramam cha eva avyayam drishta tutosha janaka atmaja
30.41
ततः तु तम् राक्षस संघ मर्दनम्स पूज्यमानम् मुदितैः महात्मभिः ।
पुनः परिष्वज्य मुदा अन्वित आननाबभूव हृष्टा जनक आत्मजा तदा ॥३-३०-४१॥
Tatah tu tam rakshasa sangha mardanamsa pujyamanam muditaih mahatmabhih
Punah parishvajya muda anvita ananababhuva hrishta janaka atmaja tada