UtshovSarga 26
26.1
दूषणः तु स्वकम् सैन्यम् हन्यमानम् विलोक्य च ।
संदिदेश महाबाहुः भीम वेगान् निशाचरान् ॥३-२६-१॥
Dushanah tu svakam sainyam hanyamanam vilokya cha
Sandidesha mahabahuh bhima vegan nishacharan
26.2
राक्षसान् पंच साहस्रान् समरेषु अनिवर्तिनः ।
ते शूलैः पट्टिशैः कदगैः शिला वरषैः द्रुमैः ॥३-२६-२॥
Rakshasan pancha sahasran samareshu anivartinah
Te shulaih pattishaih kadagaih shila varashaih drumaih
26.3
शर वर्षैः विच्छिन्नम् ववर्षुः तम् समन्ततः ।
तत् द्रुमाणाम् शिलानाम् च वर्षम् प्राण हरम् महत् ॥३-२६-३॥
Shara varshaih vichchhinnam vavarshuh tam samantatah
Tat drumanam shilanam cha varsham prana haram mahat
26.4
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवः तीक्ष्ण सायकैः ।
प्रतिगृह्य च तद् वर्षम् निमीलित इव ऋषभः ॥३-२६-४॥
Pratijagraha dharmatma raghavah tikshna sayakaih
Pratigrihya cha tad varsham nimilita iva rishabhah
26.5
रामः क्रोधम् परम् लेभे वध अर्थम् सर्व रक्षसाम् ।
ततः क्रोध समाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा ॥३-२६-५॥
Ramah krodham param lebhe vadha artham sarva rakshasam
Tatah krodha samavishtah pradipta iva tejasa
26.6
शरैः अभ्यकिरत् सैन्यम् सर्वतः सह दूषणम् ।
ततः सेना पतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रु दूषणः ॥३-२६-६॥
Sharaih abhyakirat sainyam sarvatah saha dushanam
Tatah sena patih kruddho dushanah shatru dushanah
26.7
शरैः अशनि कल्पैः तम् राघवम् समवारयत् ।
ततो रामः संक्रुद्धः क्षुरेण अस्य महत् धनुः ॥३-२६-७॥
Sharaih ashani kalpaih tam raghavam samavarayat
Tato ramah sankruddhah kshurena asya mahat dhanuh
26.8
चिच्छेद समरे वीरः चतुर्भिः चतुरो हयान् ।
हत्वा च अश्वान् शरैः तीक्ष्णैः अर्थ चन्द्रेण सारथे ॥३-२६-८॥
Chichchheda samare virah chaturbhih chaturo hayan
Hatva cha ashvan sharaih tikshnaih artha chandrena sarathe
26.9
शिरो जहार तद् रक्षः त्रिभिर् विव्याध वक्षसि ।
स च्छिन्न धन्वा विरथो हत अश्वो हत सारथिः ॥३-२६-९॥
Shiro jahara tad rakshah tribhir vivyadha vakshasi
Sa chchhinna dhanva viratho hata ashvo hata sarathih
26.10
जग्राह गिरि शृंग आभम् परिघम् रोम हर्षणम् ।
वेष्टितम् कांचनैः पट्टैः देव सैन्य अभिमर्दनम् ॥३-२६-१०॥
Jagraha giri shringa abham parigham roma harshanam
Veshtitam kanchanaih pattaih deva sainya abhimardanam
26.11
आयसैः शंकुभिः तीक्ष्णैः कीर्णम् पर वसा उक्षिताम् ।
वज्र अशनि सम स्पर्शम् पर गोपुर दारणम् ॥३-२६-११॥
Ayasaih shankubhih tikshnaih kirnam para vasa ukshitam
Vajra ashani sama sparsham para gopura daranam
26.12
तम् महा उरग संकाशम् प्रगृह्य परिघम् रणे ।
दूषणो अभ्यपतत् रामम् क्रूर कर्मा निशाचरः ॥३-२६-१२॥
Tam maha uraga sankasham pragrihya parigham rane
Dushano abhyapatat ramam krura karma nishacharah
26.13
तस्य अभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः ।
द्वाभ्याम् शराभ्याम् चिच्छेद स हस्त आभरणौ भुजौ ॥३-२६-१३॥
Tasya abhipatamanasya dushanasya sa raghavah
Dvabhyam sharabhyam chichchheda sa hasta abharanau bhujau
26.14
भ्रष्टः तस्य महाकायः पपात रण मूर्धनि ।
परिघः छिन्न हस्तस्य शक्र ध्वज इव अग्रतः ॥३-२६-१४॥
Bhrashtah tasya mahakayah papata rana murdhani
Parighah chhinna hastasya shakra dhvaja iva agratah
26.15
कराभ्याम् च विकीर्णाभ्याम् पपात भुवि दूषणः ।
विषाणाभ्याम् विशीर्णाभ्याम् मनस्वी इव महागजः ॥३-२६-१५॥
Karabhyam cha vikirnabhyam papata bhuvi dushanah
Vishanabhyam vishirnabhyam manasvi iva mahagajah
26.16
दृष्ट्वा तम् पतितम् भूमौ दूषणम् निहतम् रणे ।
साधु साधु इति काकुत्स्थम् सर्व भूतानि अपूजयन् ॥३-२६-१६॥
Drishtva tam patitam bhumau dushanam nihatam rane
Sadhu sadhu iti kakutstham sarva bhutani apujayan
26.17
एतस्मिन् अन्तरे क्रुद्धाः त्रयः सेना अग्र यायिनः ।
संहत्य अभ्यद्रवन् रामम् मृत्यु पाश अवपाशिताः ॥३-२६-१७॥
Etasmin antare kruddhah trayah sena agra yayinah
Sanhatya abhyadravan ramam mrityu pasha avapashitah
26.18
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ।
महाकपालो विपुलम् शूलम् उद्यम्य राक्षसः ॥३-२६-१८॥
Mahakapalah sthulakshah pramathi cha mahabalah
Mahakapalo vipulam shulam udyamya rakshasah
26.19
स्थूलाक्षः पट्टिशम् गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ।
दृष्ट्वा एव आपततः ताम् तु राघवः सायकैः शितैः ॥३-२६-१९॥
Sthulakshah pattisham grihya pramathi cha parashvadham
Drishtva eva apatatah tam tu raghavah sayakaih shitaih
26.20
तीक्ष्ण अग्रैः प्रतिजग्राह संप्राप्तान् अतिथीन् इव ।
महाकपालस्य शिरः चिच्छेद रघुनंदनः ॥३-२६-२०॥
Tikshna agraih pratijagraha sampraptan atithin iva
Mahakapalasya shirah chichchheda raghunandanah
26.21
असंख्येयैः तु बाण ओघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ।
स्थूलाक्षस्य अक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः ॥३-२६-२१॥
Asankhyeyaih tu bana oghaih pramamatha pramathinam
Sthulakshasya akshini sthule purayamasa sayakaih
26.22
स पपात हतो भूमौ विटपी इव महाद्रुमः ।
दूषणस्य अनुगान् पंच सहस्रान् कुपितः क्षणात् ॥३-२६-२२॥
Sa papata hato bhumau vitapi iva mahadrumah
Dushanasya anugan pancha sahasran kupitah kshanat
26.23
हत्वा तु पंच सहस्रान् अनयत् यम सदनम् ।
दूषणम् निहतम् श्रुत्वा तस्य च एव पदानुगान् ॥३-२६-२३॥
Hatva tu pancha sahasran anayat yama sadanam
Dushanam nihatam shrutva tasya cha eva padanugan
26.24
व्यादिदेश खरः क्रुद्धो सेन अध्यक्षान् महाबलान् ।
अयम् विनिहतः संख्ये दूषणः स पदानुगाः ॥३-२६-२४॥
Vyadidesha kharah kruddho sena adhyakshan mahabalan
Ayam vinihatah sankhye dushanah sa padanugah
26.25
महत्या सेनया सार्धम् युद्ध्वा रामम् कुमानुषम् ।
शस्त्रैः नाना विध अकारैः हनध्वम् सर्व राक्षसाः ॥३-२६-२५॥
Mahatya senaya sardham yuddhva ramam kumanusham
Shastraih nana vidha akaraih hanadhvam sarva rakshasah
26.26
एवम् उक्त्वा खरः क्रुद्धो रामम् एव अभि दुद्रुवे ।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर् विहंगमः ॥३-२६-२६॥
Evam uktva kharah kruddho ramam eva abhi dudruve
Shyenagami prithugrivo yagyashatrur vihangamah
26.27
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ।
हेममाली महामाली सर्पस्यो रुधिराशनः ॥३-२६-२७॥
Durjayah karavirakshah parushah kalakarmukah
Hemamali mahamali sarpasyo rudhirashanah
26.28
द्वादश एते महावीर्या बल अध्यक्षाः ।
स सैनिकाःरमम् एव अभ्यधावंत विसृजंतः शरोत्तमान् ॥३-२६-२८॥
Dvadasha ete mahavirya bala adhyakshah
Sa sainikahramam eva abhyadhavanta visrijantah sharottaman
26.29
ततः पावक संकाशैः हेम वज्र विभूषितैः ।
जघन शेषम् तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥३-२६-२९॥
Tatah pavaka sankashaih hema vajra vibhushitaih
Jaghana shesham tejasvi tasya sainyasya sayakaih
26.30
ते रुक्म पुंखा विशिखाः स धूमा इव पावकाः ।
निजघ्नुः तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥३-२६-३०॥
Te rukma punkha vishikhah sa dhuma iva pavakah
Nijaghnuh tani rakshansi vajra iva mahadruman
26.31
रक्षसाम् तु शतम् रामः शतेन एकेन कर्णिना ।
सहस्रम् तु सहस्रेण जघान रण मूर्धनि ॥३-२६-३१॥
Rakshasam tu shatam ramah shatena ekena karnina
Sahasram tu sahasrena jaghana rana murdhani
26.32
तैः भिन्न वर्म आभरणाः छिन्न भिन्न शर आसनाः ।
निपेतुः शोणित आदिग्धा धरण्याम् रजनीचराः ॥३-२६-३२॥
Taih bhinna varma abharanah chhinna bhinna shara asanah
Nipetuh shonita adigdha dharanyam rajanicharah
26.33
तैः मुक्त केशैः समरे पतितैः शोणित उक्षितैः ।
विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैः इव ॥३-२६-३३॥
Taih mukta keshaih samare patitaih shonita ukshitaih
Vistirna vasudha kritsna mahavedih kushaih iva
26.34
तत् क्षणे तु महा घोरम् वनम् निहत राक्षसम् ।
बभूव निरय प्रख्यम् मांस शोणित कर्दमम् ॥३-२६-३४॥
Tat kshane tu maha ghoram vanam nihata rakshasam
Babhuva niraya prakhyam mansa shonita kardamam
26.35
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् ।
हतानि एकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥३-२६-३५॥
Chaturdasha sahasrani rakshasam bhima karmanam
Hatani ekena ramena manushena padatina
26.36
तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः ।
राक्षसः त्रिशिराः चैव रामः च रिपुसूदनः ॥३-२६-३६॥
Tasya sainyasya sarvasya kharah shesho maharathah
Rakshasah trishirah chaiva ramah cha ripusudanah
26.37
शेषा हता महावीर्या राक्षसा रण मूर्धनि ।
घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्य अग्रजेन ॥३-२६-३७॥
Shesha hata mahavirya rakshasa rana murdhani
Ghora durvishahah sarve lakshmanasya agrajena
26.38
ततः तु तद् भीम बलम् महा आहवेसमीक्ष्य रामेण हतम् बलीयसा ।
रथेन रामम् महता खरः ततःसमाससाद इन्द्र इव उद्यत अशनिः ॥३-२६-३८॥
Tatah tu tad bhima balam maha ahavesamikshya ramena hatam baliyasa
Rathena ramam mahata kharah tatahsamasasada indra iva udyata ashanih