UtshovSarga 25
25.1
अवष्टब्ध धनुम् रामम् क्रुद्धम् च रिपु घातिनम् ।
ददर्श आश्रमम् आगम्य खरः सह पुरःसरैः ॥३-२५-१॥
Avashtabdha dhanum ramam kruddham cha ripu ghatinam
Dadarsha ashramam agamya kharah saha purahsaraih
25.2
तम् दृष्ट्वा सगुणम् चापम् उद्यम्य खर निःस्वनम् ।
रामस्य अभिमुखम् सूतम् चोद्यताम् इति अचोदयत् ॥३-२५-२॥
Tam drishtva sagunam chapam udyamya khara nihsvanam
Ramasya abhimukham sutam chodyatam iti achodayat
25.3
स खरस्य आज्ञया सूतः तुरगान् समचोदयत् ।
यत्र रामो महाबाहुः एको धुन्वन् धनुः स्थितः ॥३-२५-३॥
Sa kharasya agyaya sutah turagan samachodayat
Yatra ramo mahabahuh eko dhunvan dhanuh sthitah
25.4
तम् तु निष्पतितम् दृष्ट्वा सर्वे ते रजनी चराः ।
मुंचमाना महानादम् सचिवाः पर्यवारयन् ॥३-२५-४॥
Tam tu nishpatitam drishtva sarve te rajani charah
Munchamana mahanadam sachivah paryavarayan
25.5
स तेषाम् यातुधानानाम् मध्ये रथः गतः खरः ।
बभूव मध्ये ताराणाम् लोहितांग इव उदितः ॥३-२५-५॥
Sa tesham yatudhananam madhye rathah gatah kharah
Babhuva madhye taranam lohitanga iva uditah
25.6
ततः शर सहस्रेन रामम् अप्रतिम ओजसम् ।
अर्दयित्वाअ महानादम् ननाद समरे खरः ॥३-२५-६॥
Tatah shara sahasrena ramam apratima ojasam
Ardayitvaa mahanadam nanada samare kharah
25.7
ततः तम् भीम धन्वानम् क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः ।
रामम् नाना विधैः शस्त्रैः अभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥३-२५-७॥
Tatah tam bhima dhanvanam kruddhah sarve nishacharah
Ramam nana vidhaih shastraih abhyavarshanta durjayam
25.8
मुद्गरैः आयसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
राक्षसाः समरे रामम् निजघ्नू रोष तत्पराः ॥३-२५-८॥
Mudgaraih ayasaih shulaih prasaih khadgaih parashvadhaih
Rakshasah samare ramam nijaghnu rosha tatparah
25.9
ते वलाहक संकाशा महाकाया महाबलाः ।
अभ्यधावन्त काकुत्स्थम् रथैः वाजिभिः एव च ॥३-२५-९॥
Te valahaka sankasha mahakaya mahabalah
Abhyadhavanta kakutstham rathaih vajibhih eva cha
25.10
गजैः पर्वत कूट अभैः रामम् युद्धे जिंघासवः ।
ते रामे शर वर्षाणि व्यसृजन् रक्षसाम् गणाः ॥३-२५-१०॥
Gajaih parvata kuta abhaih ramam yuddhe jinghasavah
Te rame shara varshani vyasrijan rakshasam ganah
25.11
शैलेन्द्रम् इव धाराभिर् वर्षमाणा महाधनाः ।
सर्वैः परिवृतो रामो राक्षसैः कॄरदर्शिनैः ॥३-२५-११॥
Shailendram iva dharabhir varshamana mahadhanah
Sarvaih parivrito ramo rakshasaih kriradarshinaih
25.12
तिथिषु इव महादेवो वृतः पारिषदाम् गणैः ।
तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः ॥३-२५-१२॥
Tithishu iva mahadevo vritah parishadam ganaih
Tani muktani shastrani yatudhanaih sa raghavah
25.13
प्रतिजग्राह विशिखैः नदि ओघान् इव सागरः ।
स तैः प्रहरणैः घोरैः भिन्न गात्रो न विव्यथे ॥३-२५-१३॥
Pratijagraha vishikhaih nadi oghan iva sagarah
Sa taih praharanaih ghoraih bhinna gatro na vivyathe
25.14
रामः प्रदीप्तैर् बहुभिर् वज्रैर् इव महा अचलः ।
स विद्धः क्षतज दिग्धः सर्व गात्रेषु राघवः ॥३-२५-१४॥
Ramah pradiptair bahubhir vajrair iva maha achalah
Sa viddhah kshataja digdhah sarva gatreshu raghavah
25.15
बभूव रामः सन्ध्य अभ्रैः दिवाकर इव आवृतः ।
विषेदुर् देव गन्धर्वाः सिद्धाः च परम ऋषयः ॥३-२५-१५॥
Babhuva ramah sandhya abhraih divakara iva avritah
Vishedur deva gandharvah siddhah cha parama rishayah
25.16
एकम् सहस्रैः बहुभिः तदा दृष्ट्वा समावृतम् ।
ततो रामः तु सुसंक्रुद्धो मण्डली कृत कार्मुकः ॥३-२५-१६॥
Ekam sahasraih bahubhih tada drishtva samavritam
Tato ramah tu susankruddho mandali krita karmukah
25.17
ससर्ज निशितान् बाणान् शतशः अथ सहस्रशः ।
दुरवारान् दुर्विषहान् कालपाश उपमान् रणे ॥३-२५-१७॥
Sasarja nishitan banan shatashah atha sahasrashah
Duravaran durvishahan kalapasha upaman rane
25.18
मुमोच लीलया रामः कंकपत्रान् कांचन भूषणान् ।
ते शराः शत्रु सैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया ॥३-२५-१८॥
Mumocha lilaya ramah kankapatran kanchana bhushanan
Te sharah shatru sainyeshu mukta ramena lilaya
25.19
आददू रक्षसाम् प्राणान् पाशाः कालकृता इव ।
भित्त्वा राक्षस देहान् ताम् ते शरा रुधिर आप्लुताः ॥३-२५-१९॥
Adadu rakshasam pranan pashah kalakrita iva
Bhittva rakshasa dehan tam te shara rudhira aplutah
25.20
अंतरिक्ष गता रेजुः दीप्त अग्नि सम तेजसः ।
असंख्येयाः तु रामस्य सायकाः चाप मण्डलात् ॥३-२५-२०॥
Antariksha gata rejuh dipta agni sama tejasah
Asankhyeyah tu ramasya sayakah chapa mandalat
25.21
विनिष्पेतुः अतीव उग्रा रक्षः प्राण अपहारिणः ।
तैः धनूंषि ध्वज अग्राणि चर्माणि च शिरांसि च ॥३-२५-२१॥
Vinishpetuh ativa ugra rakshah prana apaharinah
Taih dhanunshi dhvaja agrani charmani cha shiransi cha
25.22
बहून् स हस्त आभरणान् ऊरून् करि कर उपमान् ।
चिछेद रामः समरे शतशः अथ सहस्रशः ॥३-२५-२२॥
Bahun sa hasta abharanan urun kari kara upaman
Chichheda ramah samare shatashah atha sahasrashah
25.23
हयान् कांचन सन्नाहान् रथ युक्तान् स सारथीन् ।
गजाम् च स गज आरोहान् स हयान् सारधिनः तदा ॥३-२५-२३॥
Hayan kanchana sannahan ratha yuktan sa sarathin
Gajam cha sa gaja arohan sa hayan saradhinah tada
25.24
चिछिदुः बिभिदुः च एव राम बाणा गुण च्युताः ।
पदातीन् समरे हत्वा हि अनयत् यम सदनम् ॥३-२५-२४॥
Chichhiduh bibhiduh cha eva rama bana guna chyutah
Padatin samare hatva hi anayat yama sadanam
25.25
ततो नालीक नाराचैः तीक्ष्ण अग्रैः विकर्णिभिः ।
भीमम् आर्त स्वरम् चक्रुः छिद्यमाना निशाचराः ॥३-२५-२५॥
Tato nalika narachaih tikshna agraih vikarnibhih
Bhimam arta svaram chakruh chhidyamana nishacharah
25.26
तत् सैन्यम् निशितैः बाणैः अर्दितम् मर्म भेदिभिः ।
न रामेण सुखम् लेभे शुष्कम् वनम् इव अग्निना ॥३-२५-२६॥
Tat sainyam nishitaih banaih arditam marma bhedibhih
Na ramena sukham lebhe shushkam vanam iva agnina
25.27
केचिद् भीम बलाः शूराः प्रासान् शूलान् परश्वधान् ।
चिक्षिपुः परम क्रुद्धा रामाय रजनीचराः ॥३-२५-२७॥
Kechid bhima balah shurah prasan shulan parashvadhan
Chikshipuh parama kruddha ramaya rajanicharah
25.28
तेषाम् बाणैः महाबाहुः शस्त्राणि आवार्य वीर्यवान् ।
जहार समरे प्राणान् चिच्छेद च शिरो धरान् ॥३-२५-२८॥
Tesham banaih mahabahuh shastrani avarya viryavan
Jahara samare pranan chichchheda cha shiro dharan
25.29
ते छिन्न शिरसः पेतुः छिन्न चर्म शरासनाः ।
सुपर्ण वात विक्षिप्ता जगत्याम् पादपा यथा ॥३-२५-२९॥
Te chhinna shirasah petuh chhinna charma sharasanah
Suparna vata vikshipta jagatyam padapa yatha
25.30
अवशिष्टाः च ये तत्र विषण्णाः ते निशाचराः ।
खरम् एव अभ्यधावन्त शरणार्थम् शर आहताः ॥३-२५-३०॥
Avashishtah cha ye tatra vishannah te nishacharah
Kharam eva abhyadhavanta sharanartham shara ahatah
25.31
तान् सर्वान् धनुर् आदाय समाश्वास्य च दूषणः ।
अभ्यधावत सुसंक्रुद्धः क्रुद्धः [रुद्रम्] क्रुद्ध इव अन्तकः ॥३-२५-३१॥
Tan sarvan dhanur adaya samashvasya cha dushanah
Abhyadhavata susankruddhah kruddhah [rudram] kruddha iva antakah
25.32
निवृत्ताः तु पुनः सर्वे दूषण आश्रय निर्भयाः ।
रामम् एव अभ्यधावन्त साल ताल शिल आयुधाः ॥३-२५-३२॥
Nivrittah tu punah sarve dushana ashraya nirbhayah
Ramam eva abhyadhavanta sala tala shila ayudhah
25.33
शूल मुद्गर हस्ताः च पाश हस्ता महाबलाः ।
सृजन्तः शर वर्षाणि शस्त्र वर्षाणि संयुगे ॥३-२५-३३॥
Shula mudgara hastah cha pasha hasta mahabalah
Srijantah shara varshani shastra varshani sanyuge
25.34
द्रुम वर्षाणि मुंचन्तः शिला वर्षाणि राक्षसाः ।
तद् बभूव अद्भुतम् युद्धम् तुमुलम् रोम हर्षणम् ॥३-२५-३४॥
Druma varshani munchantah shila varshani rakshasah
Tad babhuva adbhutam yuddham tumulam roma harshanam
25.35
रामस्य अस्य महाघोरम् पुनः तेषाम् च रक्षसाम् ।
ते समन्तात् अभिक्रुद्धा राघवम् पुनर् आर्दयन् ॥३-२५-३५॥
Ramasya asya mahaghoram punah tesham cha rakshasam
Te samantat abhikruddha raghavam punar ardayan
25.36
ततः सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशाः च समावृताः ।
राक्षसैः सर्वतः प्राप्तैः शर वर्षाभिः आवृतः ॥३-२५-३६॥
Tatah sarva disho drishtva pradishah cha samavritah
Rakshasaih sarvatah praptaih shara varshabhih avritah
25.37
स कृत्वा भैरवम् नादम् अस्त्रम् परम भास्वरम् ।
समयोजयत् गान्धर्वम् राक्षसेषु महाबलः ॥३-२५-३७॥
Sa kritva bhairavam nadam astram parama bhasvaram
Samayojayat gandharvam rakshaseshu mahabalah
25.38
ततः शर सहस्राणि निर्ययुः चाप मण्डलात् ।
सर्वा दश दिशो बानैः आपूर्यन्त समागतैः ॥३-२५-३८॥
Tatah shara sahasrani niryayuh chapa mandalat
Sarva dasha disho banaih apuryanta samagataih
25.39
न आददानाम् शरान् घोरान् विमुंचंतम् शर उत्तमान् ।
विकर्षमाणम् पश्यन्ति राक्षसाः ते शर आर्दिताः ॥३-२५-३९॥
Na adadanam sharan ghoran vimunchantam shara uttaman
Vikarshamanam pashyanti rakshasah te shara arditah
25.40
शर अन्धकारम् आकाशम् आवृणोत् स दिवाकरम् ।
बभूव अवस्थितो रामः प्रक्षिपन् इव तान् शरान् ॥३-२५-४०॥
Shara andhakaram akasham avrinot sa divakaram
Babhuva avasthito ramah prakshipan iva tan sharan
25.41
युगपत् पतमानैः च युगपच्च हतैः भ्रिशम् ।
युगपत् पतितैः चैव विकीर्णा वसुधा अभवत् ॥३-२५-४१॥
Yugapat patamanaih cha yugapachcha hataih bhrisham
Yugapat patitaih chaiva vikirna vasudha abhavat
25.42
निहताः पतिताः क्षीणा च्छिन्न भिन्न विदारिताः ।
तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसाः ते सहस्रशः ॥३-२५-४२॥
Nihatah patitah kshina chchhinna bhinna vidaritah
Tatra tatra sma drishyante rakshasah te sahasrashah
25.43
स उष्णीषैः उत्तम अन्गैः च स अंगदैः बाहुभिः तथा ।
ऊरुभिः बाहुभिः च्छिन्नैः नाना रूपैः विभूषणैः ॥३-२५-४३॥
Sa ushnishaih uttama angaih cha sa angadaih bahubhih tatha
Urubhih bahubhih chchhinnaih nana rupaih vibhushanaih
25.44
हयैः च द्विप मुख्यैः च रथैः भिन्नैः अनेकशः ।
चामर व्यजनैः छत्रैः ध्वजैः नाना विधैः अपि ॥३-२५-४४॥
Hayaih cha dvipa mukhyaih cha rathaih bhinnaih anekashah
Chamara vyajanaih chhatraih dhvajaih nana vidhaih api
25.45
रामेण बाण अभिहतैः विच्छिन्नैः शूल पट्टिशैः ।
खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैः विकीर्णैः च पश्वधैः ॥३-२५-४५॥
Ramena bana abhihataih vichchhinnaih shula pattishaih
Khadgaih khandikritaih prasaih vikirnaih cha pashvadhaih
25.46
चूणिताभिः शिलाभिः च शरैः चित्रैः अनेकशः ।
विच्छिन्नैः समरे भूमिः विस्तीर्णा आभूत् भयंकरा ॥३-२५-४६॥
Chunitabhih shilabhih cha sharaih chitraih anekashah
Vichchhinnaih samare bhumih vistirna abhut bhayankara
25.47
तान् दृष्ट्वा निहतान् सर्वे रक्षसाः परम आतुराः ।
न तत्र चलितुम् शक्ता रामम् पर पुरंजयम् ॥३-२५-४७॥
Tan drishtva nihatan sarve rakshasah parama aturah
Na tatra chalitum shakta ramam para puranjayam