UtshovSarga 24
24.1
आश्रमम् प्रति याते तु खरे खर पराक्रमे ।
तान् एव औत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥३-२४-१॥
Ashramam prati yate tu khare khara parakrame
Tan eva autpatikan ramah saha bhratra dadarsha ha
24.2
तान् उत्पातान् महाघोरान् रामो दृष्ट्वा अति अमर्षण ।
प्रजानाम् अहितान् दृष्ट्वा वाक्यम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥३-२४-२॥
Tan utpatan mahaghoran ramo drishtva ati amarshana
Prajanam ahitan drishtva vakyam lakshmanam abravit
24.3
इमान् पश्य महाबाहो सर्व भूत अपहारिणः ।
समुत्थितान् महा उत्पातान् संहर्तुम् सर्व राक्षसान् ॥३-२४-३॥
Iman pashya mahabaho sarva bhuta apaharinah
Samutthitan maha utpatan sanhartum sarva rakshasan
24.4
अमी रुधिर धाराः तु विसृजंतो खर स्वनाः ।
व्योम्नि मेघा निवर्तन्ते परुषा गर्दभ अरुणाः ॥३-२४-४॥
Ami rudhira dharah tu visrijanto khara svanah
Vyomni megha nivartante parusha gardabha arunah
24.5
स धूमाः च शराः सर्वे मम युद्ध अभिनन्दिताः ।
रुक्म पृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण ॥३-२४-५॥
Sa dhumah cha sharah sarve mama yuddha abhinanditah
Rukma prishthani chapani vicheshtante vichakshana
24.6
यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वन चारिणः ।
अग्रतो नः भयम् प्राप्तम् संशयो जीवितस्य च ॥३-२४-६॥
Yadrisha iha kujanti pakshino vana charinah
Agrato nah bhayam praptam sanshayo jivitasya cha
24.7
संप्रहारः तु सुमहान् भविष्यति न संशयः ।
अयम् आख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर् मुहुः ॥३-२४-७॥
Sampraharah tu sumahan bhavishyati na sanshayah
Ayam akhyati me bahuh sphuramano muhur muhuh
24.8
संनिकर्षे तु नः शूर जयम् शत्रोः पराजयम् ।
सुप्रभम् च प्रसन्नम् च तव वक्त्रम् हि लक्ष्यते ॥३-२४-८॥
Sannikarshe tu nah shura jayam shatroh parajayam
Suprabham cha prasannam cha tava vaktram hi lakshyate
24.9
उद्यतानाम् हि युद्धार्थम् येषाम् भवति लक्ष्मणः ।
निष्प्रभम् वदनम् तेषाम् भवति आयुः परिक्षयः ॥३-२४-९॥
Udyatanam hi yuddhartham yesham bhavati lakshmanah
Nishprabham vadanam tesham bhavati ayuh parikshayah
24.10
रक्षसाम् नर्दताम् घोरः श्रूयते अयम् महाध्वनिः ।
आहतानाम् च भेरीणाम् राक्षसैः क्रूर कर्मभिः ॥३-२४-१०॥
Rakshasam nardatam ghorah shruyate ayam mahadhvanih
Ahatanam cha bherinam rakshasaih krura karmabhih
24.11
अनागत विधानम् तु कर्तव्यम् शुभम् इच्छता ।
आपदम् शंकमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥३-२४-११॥
Anagata vidhanam tu kartavyam shubham ichchhata
Apadam shankamanena purushena vipashchita
24.12
तस्मात् गृहीत्वा वैदेहीम् शर पाणिः धनुर् धरः ।
गुहाम् आश्रय शैलस्य दुर्गाम् पादप संकुलाम् ॥३-२४-१२॥
Tasmat grihitva vaidehim shara panih dhanur dharah
Guham ashraya shailasya durgam padapa sankulam
24.13
प्रतिकूलितुम् इच्छामि न हि वाक्यम् इदम् त्वया ।
शापितो मम पादाभ्याम् गम्यताम् वत्स मा चिरम् ॥३-२४-१३॥
Pratikulitum ichchhami na hi vakyam idam tvaya
Shapito mama padabhyam gamyatam vatsa ma chiram
24.14
त्वम् हि शूरः च बलवान् हन्या एतान् न संशयः ।
स्वयम् निहन्तुम् इच्छमि सर्वान् एव निशाचरान् ॥३-२४-१४॥
Tvam hi shurah cha balavan hanya etan na sanshayah
Svayam nihantum ichchhami sarvan eva nishacharan
24.15
एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया ।
शरान् आदाय चापम् च गुहाम् दुर्गाम् समाश्रयत् ॥३-२४-१५॥
Evam uktah tu ramena lakshmanah saha sitaya
Sharan adaya chapam cha guham durgam samashrayat
24.16
तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहाम् लक्ष्मणे सह सीतया ।
हन्त निर्युक्तम् इति उक्त्वा रामः कवचम् आविशत् ॥३-२४-१६॥
Tasmin pravishte tu guham lakshmane saha sitaya
Hanta niryuktam iti uktva ramah kavacham avishat
24.17
स तेन अग्नि निकाशेन कवचेन विभूषितः ।
बभूव रामः तिमिरे महान् अग्निर् इव उत्थितः ॥३-२४-१७॥
Sa tena agni nikashena kavachena vibhushitah
Babhuva ramah timire mahan agnir iva utthitah
24.18
स चापम् उद्यम्य महत् शरान् आदाय वीर्यवान् ।
संबभूव अवस्थितः तत्र ज्या स्वनैः पूरयन् दिशः ॥३-२४-१८॥
Sa chapam udyamya mahat sharan adaya viryavan
Sambabhuva avasthitah tatra jya svanaih purayan dishah
24.19
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च सह चारणैः ।
समेयुः च महात्मनो युद्ध दर्शन कांक्षया ॥३-२४-१९॥
Tato devah sagandharvah siddhah cha saha charanaih
Sameyuh cha mahatmano yuddha darshana kankshaya
24.20
ऋषयः च महात्मनो लोके ब्रह्मर्षि सत्तमाः ।
समेत्य च ऊचुः सहिताः ते अन्योन्यम् पुण्य कर्मणः ॥३-२४-२०॥
Rishayah cha mahatmano loke brahmarshi sattamah
Sametya cha uchuh sahitah te anyonyam punya karmanah
24.21
स्वस्ति गो ब्राह्मणानाम् च लोकानाम् च इति संस्थिताः ।
जयताम् राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनी चरान् ॥३-२४-२१॥
Svasti go brahmananam cha lokanam cha iti sansthitah
Jayatam raghavo yuddhe paulastyan rajani charan
24.22
चक्र हस्तो यथा युद्धे सर्वान् असुर पुंगवान् ।
एवम् उक्त्वा पुनः प्र ऊचुः आलोक्य च परस्परम् ॥३-२४-२२॥
Chakra hasto yatha yuddhe sarvan asura pungavan
Evam uktva punah pra uchuh alokya cha parasparam
24.23
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् ।
एकः च रामो धर्मात्मा कथम् युद्धम् भविष्यति ॥३-२४-२३॥
Chaturdasha sahasrani rakshasam bhima karmanam
Ekah cha ramo dharmatma katham yuddham bhavishyati
24.24
इति राजर्षयः सिद्धाः स गणाः च द्विजर्षभाः ।
जात कौतूहलात् तस्थुर् विमानस्थाः च देवता ॥३-२४-२४॥
Iti rajarshayah siddhah sa ganah cha dvijarshabhah
Jata kautuhalat tasthur vimanasthah cha devata
24.25
आविष्टम् तेजसा रामम् संग्राम शिरसि स्थितम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे तदा ॥३-२४-२५॥
Avishtam tejasa ramam sangrama shirasi sthitam
Drishtva sarvani bhutani bhayat vivyathire tada
24.26
रूपम् अप्रतिमम् तस्य रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
बभूव रूपम् क्रुद्धस्य रुद्रस्य इव महात्मनः ॥३-२४-२६॥
Rupam apratimam tasya ramasya aklishta karmanah
Babhuva rupam kruddhasya rudrasya iva mahatmanah
24.27
इति संभाष्यमाणो तु देव गंधर्व चारणैः ।
ततो गंभीर निर्ह्रादम् घोर चर्म आयुध ध्वजम् ॥३-२४-२७॥
Iti sambhashyamano tu deva gandharva charanaih
Tato gambhira nirhradam ghora charma ayudha dhvajam
24.28
अनीकम् यातुधानानाम् समन्तात् प्रत्यदृश्यत ।
वीर आलापान् विसृजताम् अन्योन्यम् अभिगच्छताम् ॥३-२४-२८॥
Anikam yatudhananam samantat pratyadrishyata
Vira alapan visrijatam anyonyam abhigachchhatam
24.29
चापानि विस्फरयताम् जृंभताम् च अपि अभीक्ष्णशः ।
विप्रघुष्ट स्वनानाम् च दुंदुभीम् च अपि निघ्नताम् ॥३-२४-२९॥
Chapani vispharayatam jrimbhatam cha api abhikshnashah
Vipraghushta svananam cha dundubhim cha api nighnatam
24.30
तेषाम् सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद् वनम् ।
तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वन चारिणः ॥३-२४-३०॥
Tesham sutumulah shabdah purayamasa tad vanam
Tena shabdena vitrastah shvapada vana charinah
24.31
दुद्रुवुः यत्र निःशब्दम् पृष्ठतो न अवलोकयन् ।
तत् च अनीकम् महावेगम् रामम् समनुवर्तत ॥३-२४-३१॥
Dudruvuh yatra nihshabdam prishthato na avalokayan
Tat cha anikam mahavegam ramam samanuvartata
24.32
घृत नाना प्रहरणम् गंभीरम् सागरोपमम् ।
रामो अपि चारयन् चक्षुः सर्वतो रण पण्डितः ॥३-२४-३२॥
Ghrita nana praharanam gambhiram sagaropamam
Ramo api charayan chakshuh sarvato rana panditah
24.33
ददर्श खर सैन्यम् तत् युद्ध अभिमुखो गतः ।
वितत्य च धनुर् भीमम् तूण्याः च उद्धृत्य सायकान् ॥३-२४-३३॥
Dadarsha khara sainyam tat yuddha abhimukho gatah
Vitatya cha dhanur bhimam tunyah cha uddhritya sayakan
24.34
क्रोधम् आहारयत् तीव्रम् वधार्थम् सर्व रक्षसाम् ।
दुष्प्रेक्ष्यश्चाभवत्क्रुद्धोयुगान्ताग्निरिवज्वलन् - यद्वा -दुष्प्रेक्ष्यः च अभवत् क्रुद्धो युगान्त अग्निः इव ज्वलन् ॥३-२४-३४॥
Krodham aharayat tivram vadhartham sarva rakshasam
Dushprekshyashchabhavatkruddhoyugantagnirivajvalan - yadva -dushprekshyah cha abhavat kruddho yuganta agnih iva jvalan
24.35
तम् दृष्ट्वा तेजसा आविष्टम् प्राव्यथन् वन देवताः ।
तस्य रुष्ट्स्य रूपम् तु रामस्य ददृशे तदा ।दक्षस्य इव क्रतुम् हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनी ॥३-२४-३५॥
Tam drishtva tejasa avishtam pravyathan vana devatah
Tasya rushtsya rupam tu ramasya dadrishe tada, dakshasya iva kratum hantum udyatasya pinakini
24.36
तत् कार्मुकैः आभरणैः रथैः चतत् वर्माभिः च अग्नि समान वर्णैः ।
बभूव सैन्यम् पिशित अशनिनाम्सूर्य उदये नीलम् इव अभ्र जालम् ॥३-२४-३६॥
Tat karmukaih abharanaih rathaih chatat varmabhih cha agni samana varnaih
Babhuva sainyam pishita ashaninamsurya udaye nilam iva abhra jalam