UtshovSarga 16
16.1
वसतः तस्य तु सुखम् राघवस्य महात्मनः ।
शरद् व्यपाये हेमंतऋतुर् इष्टः प्रवर्तत ॥३-१६-१॥
Vasatah tasya tu sukham raghavasya mahatmanah
Sharad vyapaye hemantaritur ishtah pravartata
16.2
स कदाचित् प्रभातायाम् शर्वर्याम् रघुनंदनः ।
प्रययाव अभिषेकार्थम् रम्यम् गोदावरीम् नदीम् ॥३-१६-२॥
Sa kadachit prabhatayam sharvaryam raghunandanah
Prayayava abhishekartham ramyam godavarim nadim
16.3
प्रह्वः कलश हसतः तम् सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्ठतो अनुव्रजन् भ्राता सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत् ॥३-१६-३॥
Prahvah kalasha hasatah tam sitaya saha viryavan
Prishthato anuvrajan bhrata saumitrir idam abravit
16.4
अयम् स कालः संप्राप्तः प्रियो यः ते प्रियंवद ।
अलंकृत इव आभाति येन संवत्सरः शुभः ॥३-१६-४॥
Ayam sa kalah sampraptah priyo yah te priyanvada
Alankrita iva abhati yena sanvatsarah shubhah
16.5
नीहार परुषो लोकः पृथिवी सस्य मालिनी ।
जलानि अनुपभोग्यानि सुभगो हव्य वाहनः ॥३-१६-५॥
Nihara parusho lokah prithivi sasya malini
Jalani anupabhogyani subhago havya vahanah
16.6
नव आग्रयण पूजाभिर् अभ्यर्च्य पितृ देवताः ।
कृत आग्रयणकाः काले सन्तो विगत कल्मषाः ॥३-१६-६॥
Nava agrayana pujabhir abhyarchya pitri devatah
Krita agrayanakah kale santo vigata kalmashah
16.7
प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतर गो रसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्र अर्थम् विजिगीषवः ॥३-१६-७॥
Prajyakama janapadah sampannatara go rasah
Vicharanti mahipala yatra artham vijigishavah
16.8
सेवमाने दृढम् सूर्ये दिशम् अन्तक सेविताम् ।
विहीन तिलका इव स्त्री न उत्तरा दिक् प्रकाशते ॥३-१६-८॥
Sevamane dridham surye disham antaka sevitam
Vihina tilaka iva stri na uttara dik prakashate
16.9
प्रकृत्या हिम कोश आढ्यो दूर सूर्याः च सांप्रतम् ।
यथार्थ नामा सुव्यक्तम् हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥३-१६-९॥
Prakritya hima kosha adhyo dura suryah cha sampratam
Yathartha nama suvyaktam himavan himavan girih
16.10
अत्यन्त सुख संचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः ।
दिवसाः सुभग आदित्याअः छाया सलिल दुर्भगाः ॥३-१६-१०॥
Atyanta sukha sanchara madhyahne sparshatah sukhah
Divasah subhaga adityaah chhaya salila durbhagah
16.11
मृदु सूर्याः सनीहाराः पटु शीताः समारुताः ।
शून्य अरण्या हिम ध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥३-१६-११॥
Mridu suryah saniharah patu shitah samarutah
Shunya aranya hima dhvasta divasa bhanti sampratam
16.12
निवृत्त आकाश शयनाः पुष्यनीता हिम अरुणाः ।
शीता वृद्धतर आयामः त्रि यामा यान्ति सांप्रतम् ॥३-१६-१२॥
Nivritta akasha shayanah pushyanita hima arunah
Shita vriddhatara ayamah tri yama yanti sampratam
16.13
रवि संक्रान्त सौभाग्यः तुषार अरुण मण्डलः ।
निःश्वास अन्ध इव आदर्शाः चंद्रमा न प्रकाशते ॥३-१६-१३॥
Ravi sankranta saubhagyah tushara aruna mandalah
Nihshvasa andha iva adarshah chandrama na prakashate
16.14
ज्योत्स्ना तुषार मलिना पौर्णमास्याम् न राजते ।
सीता इव च आतप श्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥३-१६-१४॥
Jyotsna tushara malina paurnamasyam na rajate
Sita iva cha atapa shyama lakshyate na tu shobhate
16.15
प्रकृत्या शीतल स्पर्शो हिम विद्धाः च सांप्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्वि गुण शीतलः ॥३-१६-१५॥
Prakritya shitala sparsho hima viddhah cha sampratam
Pravati pashchimo vayuh kale dvi guna shitalah
16.16
बाष्प च्छन्नानि अरण्यानि यव गोधूमवंति च ।
शोभन्ते अभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौन्च सारसैः ॥३-१६-१६॥
Bashpa chchhannani aranyani yava godhumavanti cha
Shobhante abhyudite surye nadadbhih krauncha sarasaih
16.17
खर्जूर पुष्प आकृतिभिः शिरोभिः पूर्ण तण्डुलैः ।
शोभन्ते किंचिद् आलंबाः शालयः कनक प्रभाः ॥३-१६-१७॥
Kharjura pushpa akritibhih shirobhih purna tandulaih
Shobhante kinchid alambah shalayah kanaka prabhah
16.18
मयूखैः उपसर्पद्भिः हिम नीहार संवृतैः ।
दूरम् अभ्युदितः सूर्यः शशांक इव लक्ष्यते ॥३-१६-१८॥
Mayukhaih upasarpadbhih hima nihara sanvritaih
Duram abhyuditah suryah shashanka iva lakshyate
16.19
अग्राह्य वीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः ।
संरक्तः किंचिद् आपाण्डुः आतपः शोभते क्षितौ ॥३-१६-१९॥
Agrahya viryah purvahne madhyahne sparshatah sukhah
Sanraktah kinchid apanduh atapah shobhate kshitau
16.20
अवश्याय निपातेन किंचित् प्रक्लिन्न शाद्वला ।
वनानाम् शोभते भूमिर् निविष्ट तरुण आतपा ॥३-१६-२०॥
Avashyaya nipatena kinchit praklinna shadvala
Vananam shobhate bhumir nivishta taruna atapa
16.21
स्पृशन् तु सुविपुलम् शीतम् उदकम् द्विरदः सुखम् ।
अत्यन्त तृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥३-१६-२१॥
Sprishan tu suvipulam shitam udakam dviradah sukham
Atyanta trishito vanyah pratisanharate karam
16.22
एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
न अवगाहन्ति सलिलम् अप्रगल्भा इव आवहम् ॥३-१६-२२॥
Ete hi samupasina vihaga jalacharinah
Na avagahanti salilam apragalbha iva avaham
16.23
अवश्याय तमो नद्धा नीहार तमसा आवृताः ।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वन राजयः ॥३-१६-२३॥
Avashyaya tamo naddha nihara tamasa avritah
Prasupta iva lakshyante vipushpa vana rajayah
16.24
बाष्प संचन्न सलिला रुत विज्ञेय सारसाः ।
हिमाअर्द्र वालुकैः तीरैः सरितो भान्ति सांप्रतम् ॥३-१६-२४॥
Bashpa sanchanna salila ruta vigyeya sarasah
Himaardra valukaih tiraih sarito bhanti sampratam
16.25
तुषार पतनात् चैव मृदुत्वात् भास्करस्य च ।
शैत्यात् अग अग्रस्थम् अपि प्रायेण रसवत् जलम् ॥३-१६-२५॥
Tushara patanat chaiva mridutvat bhaskarasya cha
Shaityat aga agrastham api prayena rasavat jalam
16.26
जरा जर्जरितैः पत्रैः शीर्ण केसर कर्णिकैः ।
नाल शेषा हिम ध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥३-१६-२६॥
Jara jarjaritaih patraih shirna kesara karnikaih
Nala shesha hima dhvasta na bhanti kamalakarah
16.27
अस्मिन् तु पुरुषव्याघ्र काले दुःख समन्वितः ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वत् भक्त्या भरतः पुरे ॥३-१६-२७॥
Asmin tu purushavyaghra kale duhkha samanvitah
Tapashcharati dharmatma tvat bhaktya bharatah pure
16.28
त्यक्त्वा राज्यम् च मानम् च भोगांश्च विविधान् बहून् ।
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥३-१६-२८॥
Tyaktva rajyam cha manam cha bhoganshcha vividhan bahun
Tapasvi niyataharah shete shite mahitale
16.29
सोऽपि वेलाम् इमाम् नूनम् अभिषेक अर्थम् उद्यतः ।
वृतः प्रकृतिभिर् नित्यम् प्रयाति सरयूम् नदीम् ॥३-१६-२९॥
Sopi velam imam nunam abhisheka artham udyatah
Vritah prakritibhir nityam prayati sarayum nadim
16.30
अत्यन्त सुख संवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः ।
कथम् तु अपर रात्रेषु सरयूम् अवगाहते ॥३-१६-३०॥
Atyanta sukha sanvriddhah sukumaro himarditah
Katham tu apara ratreshu sarayum avagahate
16.31
पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् ।
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्री निषेधो जितेन्द्रियः ॥३-१६-३१॥
Padmapatrekshanah shyamah shriman nirudaro mahan
Dharmagyah satyavadi cha hri nishedho jitendriyah
16.32
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुः अरिन्दमः ।
संत्यज्य विविधान् भोगान् आर्यम् सर्वात्मना आश्रितः ॥३-१६-३२॥
Priyabhibhashi madhuro dirghabahuh arindamah
Santyajya vividhan bhogan aryam sarvatmana ashritah
16.33
जितः स्वर्गः तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थम् अपि तापस्ये यः त्वाम् अनुविधीयते ॥३-१६-३३॥
Jitah svargah tava bhratra bharatena mahatmana
Vanastham api tapasye yah tvam anuvidhiyate
16.34
न पित्र्यम् अनुवर्न्तन्ते मातृकम् द्विपदा इति ।
ख्यातो लोक प्रवादो अयम् भरतेन अन्यथा कृतः ॥३-१६-३४॥
Na pitryam anuvarntante matrikam dvipada iti
Khyato loka pravado ayam bharatena anyatha kritah
16.35
भर्ता दशरथो यस्याः साधुः च भरतः सुतः ।
कथम् नु सा अम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥३-१६-३५॥
Bharta dasharatho yasyah sadhuh cha bharatah sutah
Katham nu sa amba kaikeyi tadrishi kruradarshini
16.36
इति एवम् लक्ष्मणे वाक्यम् स्नेहात् वदति धर्मिके ।
परिवादम् जनन्यः तम् असहन् राघवो अब्रवीत् ॥३-१६-३६॥
Iti evam lakshmane vakyam snehat vadati dharmike
Parivadam jananyah tam asahan raghavo abravit
16.37
न ते अम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन ।
ताम् एव इक्ष्वाकु नाथस्य भरतस्य कथाम् कुरु ॥३-१६-३७॥
Na te amba madhyama tata garhitavya kathanchana
Tam eva ikshvaku nathasya bharatasya katham kuru
16.38
निश्चिता एव हि मे बुद्धिः वन वासे दृढ व्रता ।
भरत स्नेह संतप्ता बालिशी क्रियते पुनः ॥३-१६-३८॥
Nishchita eva hi me buddhih vana vase dridha vrata
Bharata sneha santapta balishi kriyate punah
16.39
संस्मरामि अस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च ।
हृद्यानि अमृत कल्पानि मनः प्रह्लादानि च ॥३-१६-३९॥
Sansmarami asya vakyani priyani madhurani cha
Hridyani amrita kalpani manah prahladani cha
16.40
कदा हि अहम् समेष्यामि भरतेन महात्मना ।
शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनंदन ॥३-१६-४०॥
Kada hi aham sameshyami bharatena mahatmana
Shatrughnena cha virena tvaya cha raghunandana
16.41
इति एवम् विलपन् तत्र प्राप्य गोदावरीम् नदीम् ।
चक्रे अभिषेकम् काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥३-१६-४१॥
Iti evam vilapan tatra prapya godavarim nadim
Chakre abhishekam kakutsthah sanujah saha sitaya
16.42
तर्पयित्वा अथ सलिलैः तैः पितॄन् दैवतानि च ।
स्तुवन्ति स्म उदितम् सूर्यम् देवताअः च तथा अनघाः ॥३-१६-४२॥
Tarpayitva atha salilaih taih pitrin daivatani cha
Stuvanti sma uditam suryam devataah cha tatha anaghah
16.43
कृताभिषेकः स रराज रामः सीता द्वितीयः सह लक्ष्मणेन ।
कृत अभिषेको तु अग राज पुत्र्या रुद्रः स नन्दिः भगवान् इव ईशः ॥३-१६-४३॥
Kritabhishekah sa raraja ramah sita dvitiyah saha lakshmanena
Krita abhisheko tu aga raja putrya rudrah sa nandih bhagavan iva ishah