UtshovSarga 12
12.1
स प्रविश्य आश्रम पदम् लक्ष्मणो राघव अनुजः ।
अगस्त्य शिष्यम् आसाद्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥३-१२-१॥
Sa pravishya ashrama padam lakshmano raghava anujah
Agastya shishyam asadya vakyam etad uvacha ha
12.2
राजा दशरथो नाम ज्येष्ठः तस्य सुतो बली ।
रामः प्राप्तो मुनिम् द्रष्टुम् भार्यया सह सीतया ॥३-१२-२॥
Raja dasharatho nama jyeshthah tasya suto bali
Ramah prapto munim drashtum bharyaya saha sitaya
12.3
लक्ष्मणो नाम तस्य अहम् भ्राता तु अवरजो हितः ।
अनुकूलः च भक्तः च यदि ते श्रोत्रम् आगतः ॥३-१२-३॥
Lakshmano nama tasya aham bhrata tu avarajo hitah
Anukulah cha bhaktah cha yadi te shrotram agatah
12.4
ते वयम् वनम् अत्युग्रम् प्रविष्टाः पितृ शासनात् ।
द्रष्टुम् इच्छामहे सर्वे भगवन्तम् निवेद्यताम् ॥३-१२-४॥
Te vayam vanam atyugram pravishtah pitri shasanat
Drashtum ichchhamahe sarve bhagavantam nivedyatam
12.5
तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः ।
तथा इति उक्त्वा अग्नि शरणम् प्रविवेश निवेदितुम् ॥३-१२-५॥
Tasya tad vachanam shrutva lakshmanasya tapodhanah
Tatha iti uktva agni sharanam pravivesha niveditum
12.6
स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठम् तपसा दुष्प्रधर्षणम् ।
कृत अंजलिः उवाच इदम् राम आगमनम् अञ्जसा ॥३-१२-६॥
Sa pravishya munishreshtham tapasa dushpradharshanam
Krita anjalih uvacha idam rama agamanam anjasa
12.7
यथा उक्तम् लक्ष्मणेन एव शिष्यः तस्य अगस्तस्य संमतः ।
पुत्रौ दशरथस्य इमौ रामो लक्ष्मण एव च ॥३-१२-७॥
Yatha uktam lakshmanena eva shishyah tasya agastasya sammatah
Putrau dasharathasya imau ramo lakshmana eva cha
12.8
प्रविष्टौ आश्रमपदम् सीतया सह भार्यया ।
द्रष्टुम् भवन्तम् आयातौ शुश्रूषार्थम् अरिन्दमौ ॥३-१२-८॥
Pravishtau ashramapadam sitaya saha bharyaya
Drashtum bhavantam ayatau shushrushartham arindamau
12.9
यद् अत्र अनंतरम् तत् त्वम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ।
ततः शिष्यात् उपश्रुत्य प्राप्तम् रामम् स लक्ष्मणम् ॥३-१२-९॥
Yad atra anantaram tat tvam agyapayitum arhasi
Tatah shishyat upashrutya praptam ramam sa lakshmanam
12.10
वैदेहीम् च महाभागाम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ।
दिष्ट्या रामः चिरस्य अद्य द्रष्टुम् माम् समुपागतः ॥३-१२-१०॥
Vaidehim cha mahabhagam idam vachanam abravit
Dishtya ramah chirasya adya drashtum mam samupagatah
12.11
मनसा कांक्षितम् हि अस्य मया अपि आगमनम् प्रति ।
गम्यताम् सत्कृतो रामः स भार्यः सह लक्ष्मणः ॥३-१२-११॥
Manasa kankshitam hi asya maya api agamanam prati
Gamyatam satkrito ramah sa bharyah saha lakshmanah
12.12
प्रवेश्यताम् समीपम् मे किम् असौ न प्रवेशितः ।
एवम् उक्तः तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ॥३-१२-१२॥
Praveshyatam samipam me kim asau na praveshitah
Evam uktah tu munina dharmagyena mahatmana
12.13
अभिवाद्य अब्रवीत् शिष्यः तथा इति नियत अंजलिः ।
तदा निष्क्रम्य संभ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥३-१२-१३॥
Abhivadya abravit shishyah tatha iti niyata anjalih
Tada nishkramya sambhrantah shishyo lakshmanam abravit
12.14
क्व असौ रामो मुनिम् द्रष्टुम् एतु प्रविशतु स्वयम् ।
ततो गत्वा आश्रम पदम् शिष्येण सह लक्ष्मणः ॥३-१२-१४॥
Kva asau ramo munim drashtum etu pravishatu svayam
Tato gatva ashrama padam shishyena saha lakshmanah
12.15
दर्शयामास काकुत्स्थम् सीताम् च जनकात्मजाम् ।
तम् शिष्यः प्रश्रितम् वाक्यम् अगस्त्य वचनम् ब्रुवन् ॥३-१२-१५॥
Darshayamasa kakutstham sitam cha janakatmajam
Tam shishyah prashritam vakyam agastya vachanam bruvan
12.16
प्रावेशयत् यथा न्यायम् सत्कार अर्ह सुसत्कृतम् ।
प्रविवेश ततो रामः सीतया सह लक्ष्मणः ॥३-१२-१६॥
Praveshayat yatha nyayam satkara arha susatkritam
Pravivesha tato ramah sitaya saha lakshmanah
12.17
प्रशान्त हरिण आकीर्णम् आश्रमम् हि अवलोकयन् ।
स तत्र ब्रह्मणः स्थानम् अग्नेः स्थानम् तथैव च ॥३-१२-१७॥
Prashanta harina akirnam ashramam hi avalokayan
Sa tatra brahmanah sthanam agneh sthanam tathaiva cha
12.18
विष्णोः स्थानम् महेन्द्रस्य स्थानम् चैव विवस्वतः ।
सोम स्थानम् भग स्थानम् स्थानम् कौबेरम् एव च ॥३-१२-१८॥
Vishnoh sthanam mahendrasya sthanam chaiva vivasvatah
Soma sthanam bhaga sthanam sthanam kauberam eva cha
12.19
धातुर् विधातुः स्थानम् च वायोः स्थानम् तथैव च ।
स्थानम् च पाश हस्तस्य वारुणस्य महात्मनः ॥३-१२-१९॥
Dhatur vidhatuh sthanam cha vayoh sthanam tathaiva cha
Sthanam cha pasha hastasya varunasya mahatmanah
12.20
स्थानम् तथैव गायत्र्या वसूनाम् स्थानम् एव च ।
स्थानम् च नागराजस्य गरुड स्थानम् एव च ॥३-१२-२०॥
Sthanam tathaiva gayatrya vasunam sthanam eva cha
Sthanam cha nagarajasya garuda sthanam eva cha
12.21
कार्तिकेयस्य च स्थानम् धर्म स्थानम् च पश्यति ।
ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिर् अपि अभिनिष्पतत् ॥३-१२-२१॥
Kartikeyasya cha sthanam dharma sthanam cha pashyati
Tatah shishyaih parivrito munir api abhinishpatat
12.22
तम् ददर्श अग्रतो रामो मुनीनाम् दीप्त तेजसम् ।
अब्रवीत् वचनम् वीरो लक्ष्मणम् लक्ष्मिवर्धनम् ॥३-१२-२२॥
Tam dadarsha agrato ramo muninam dipta tejasam
Abravit vachanam viro lakshmanam lakshmivardhanam
12.23
बहिर् लक्ष्मण निष्क्रामति अगस्त्यो भगवान् ऋषिः ।
औदार्येण अवगच्छामि निधानम् तपसाम् इमम् ॥३-१२-२३॥
Bahir lakshmana nishkramati agastyo bhagavan rishih
Audaryena avagachchhami nidhanam tapasam imam
12.24
एवम् उक्त्वा महाबाहुः अगस्त्यम् सूर्य वर्चसम् ।
जग्राह आपतत् तस्य पादौ च रघुनन्दन ॥३-१२-२४॥
Evam uktva mahabahuh agastyam surya varchasam
Jagraha apatat tasya padau cha raghunandana
12.25
अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृतांजलिः ।
सीतया सह वैदेह्या तदा रामः स लक्ष्मणः ॥३-१२-२५॥
Abhivadya tu dharmatma tasthau ramah kritanjalih
Sitaya saha vaidehya tada ramah sa lakshmanah
12.26
प्रतिगृह्य च काकुत्स्थम् अर्चयित्वा आसन उदकैः ।
कुशल प्रश्नम् उक्त्वा च आस्यताम् इति सोऽब्रवीत् ॥३-१२-२६॥
Pratigrihya cha kakutstham archayitva asana udakaih
Kushala prashnam uktva cha asyatam iti sobravit
12.27
अग्निम् हुत्वा प्रदाय अर्घ्यम् अतिथिन् प्रतिपूज्य च ।
वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषाम् भोजनम् ददौ ॥३-१२-२७॥
Agnim hutva pradaya arghyam atithin pratipujya cha
Vanaprasthena dharmena sa tesham bhojanam dadau
12.28
प्रथमम् च उपविश्य अथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः ।
उवाच रामम् आसीनम् प्रांजलिम् धर्मकोविदम् ॥३-१२-२८॥
Prathamam cha upavishya atha dharmagyo munipungavah
Uvacha ramam asinam pranjalim dharmakovidam
12.29
अग्निम् हुत्वा प्रदाय अर्घ्यम् अतिथिम् प्रतिपूजयेत् ।
अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् ।दुःसाक्षी इव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥३-१२-२९॥
Agnim hutva pradaya arghyam atithim pratipujayet
Anyatha khalu kakutstha tapasvi samudacharan, duhsakshi iva pare loke svani mansani bhakshayet
12.30
राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः ।
पूजनीयः च मान्यः च भवान् प्राप्तः प्रिय अतिथिः ॥३-१२-३०॥
Raja sarvasya lokasya dharmachari maharathah
Pujaniyah cha manyah cha bhavan praptah priya atithih
12.31
एवम् उक्त्वा फलैः मूलैः पुष्पैः च अन्यैः च राघवम् ।
पूजयित्वा यथा कामम् ततो अगस्त्यः तम् अब्रवीत् ॥३-१२-३१॥
Evam uktva phalaih mulaih pushpaih cha anyaih cha raghavam
Pujayitva yatha kamam tato agastyah tam abravit
12.32
इदम् दिव्यम् महत् चापम् हेम वज्र विभूषितम् ।
वैष्णवम् पुरुषव्याघ्र निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥३-१२-३२॥
Idam divyam mahat chapam hema vajra vibhushitam
Vaishnavam purushavyaghra nirmitam vishvakarmana
12.33
अमोघः सूर्य संकाशो ब्रह्मदत्तः शर उत्तमः ।
दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी च अक्षय सायकौ ॥३-१२-३३॥
Amoghah surya sankasho brahmadattah shara uttamah
Datto mama mahendrena tuni cha akshaya sayakau
12.34
संपूर्णौ निशितैः बाणैः ज्वलद्भिः इव पावकैः ।
महा रजत कोशो अयम् असिः हेमविभूषितः ॥३-१२-३४॥
Sampurnau nishitaih banaih jvaladbhih iva pavakaih
Maha rajata kosho ayam asih hemavibhushitah
12.35
अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् ।
आजहार श्रियम् दीप्ताम् पुरा विष्णुर् दिव ओकसाम् ॥३-१२-३५॥
Anena dhanusha rama hatva sankhye mahasuran
Ajahara shriyam diptam pura vishnur diva okasam
12.36
तत् धनुः तौ च तूणि च शरम् खड्गम् च मानद ।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रम् वज्रधरो यथा ॥३-१२-३६॥
Tat dhanuh tau cha tuni cha sharam khadgam cha manada
Jayaya pratigrihnishva vajram vajradharo yatha
12.37
एवम् उक्त्वा महा तेजाः समस्तम् तत् वर आयुधम् ।
दत्त्वा रामाय भगवान् अगस्त्यः पुनर् अब्रवीत् ॥३-१२-३७॥
Evam uktva maha tejah samastam tat vara ayudham
Dattva ramaya bhagavan agastyah punar abravit