UtshovSarga 9
9.1
एवमुक्ता तु कैकेयी कोपेन ज्वलितानना ।
दीर्घमुष्टम् विनिःश्वस्य मन्थरामिदम् अब्रवीत् ॥२-९-१॥
Evamukta tu kaikeyi kopena jvalitanana
Dirghamushtam vinihshvasya mantharamidam abravit
9.2
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥२-९-२॥
Adya ramamitah kshipram vanam prasthapayamyaham
Yauvarajye cha bharatam kshipramevabhishechaye
9.3
इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन ॥२-९-३॥
Idam tvidanim sampashya kenopayena manthare
Bharatah prapnuyadrajyam na tu ramah kathanchana
9.4
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥२-९-४॥
Evamukta taya devya manthara papadarshini
Ramarthamupahinsanti kaikeyimidamabravit
9.5
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥२-९-५॥
Hantedanim pravakshyami kaikeyi shruyatam cha me
Yatha te bharato rajyam putrah prapsyati kevalam
9.6
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥२-९-६॥
Kim na smarasi kaikeyi smaranti va niguhase
Yaduchyamanamatmartham mattastvam shrotumichchhasi
9.7
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं च्छ्न्दो विलासिनि ।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद् विधीयताम् ॥२-९-७॥
Mayochyamanam yadi te shrotum chchhndo vilasini
Shruyatamabhidhasyami shrutva chaitad vidhiyatam
9.8
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयि ।
किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥२-९-८॥
Shrutvaivam vachanam tasya mantharayastu kaikayi
Kinchidutthaya shayanatsvastirnadidamabravit
9.9
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्रज्यं न तु रामः कथंचन ॥२-९-९॥
Kathaya tvam mamopayam kenopayena manthare
Bharatah prapnuyadrajyam na tu ramah kathanchana
9.10
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥२-९-१०॥
Evamukta taya devya manthara papadarshini
Ramarthamupahinsanti kubja vachanamabravit
9.11
तव दैवासुरे युद्धे सहराजर्षिभिः पतिः ।
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥२-९-११॥
Tava daivasure yuddhe saharajarshibhih patih
Agachchhattvamupadaya devarajasya sahyakrit
9.12
दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान् प्रति ।
वैजयन्तमिति क्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥२-९-१२॥
Dishamasthaya vai devi dakshinam dandakan prati
Vaijayantamiti kyatam puram yatra timidhvajah
9.13
स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः ।
ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसङिघैरनिर्जितः ॥२-९-१३॥
Sa shambara iti khyatah shatamayo mahasurah
Dadau shakrasya sangramam devasangighairanirjitah
9.14
तस्मिन् महति संग्रामे पुरुषान् क्षतविक्षतान् ।
रात्रौ प्रसुप्तान् घ्नन्ति स्म तरसासाद्य राक्षसाः ॥२-९-१४॥
Tasmin mahati sangrame purushan kshatavikshatan
Ratrau prasuptan ghnanti sma tarasasadya rakshasah
9.15
तत्राकरोन्महायुद्धं राजा दशरथ स्तदा ।
असुरैश्च महाबाहुः शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥२-९-१५॥
Tatrakaronmahayuddham raja dasharatha stada
Asuraishcha mahabahuh shastraishcha shakalikritah
9.16
अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ।
तत्रपि विक्षतः शस्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥२-९-१६॥
Apavahya tvaya devi sangramannashtachetanah
Tatrapi vikshatah shasraih patiste rakshitastvaya
9.17
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।
सत्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥२-९-१७॥
Tushtena tena dattau te dvau varau shubhadarshane
Satvayoktah patirdevi yadechchheyam tada varau
9.18
गृह्णीयामिति तत्तन तधेत्युक्तं महात्मना ।
अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥२-९-१८॥
Grihniyamiti tattana tadhetyuktam mahatmana
Anabhigya hyaham devi tvayaiva kathita pura
9.19
कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।
रामाभिषेकसंभारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥२-९-१९॥
Kathaisha tava tu snehanmanasa dharyate maya
Ramabhishekasambharannigrihya vinivartaya
9.20
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
प्रव्राजनं तु रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥२-९-२०॥
Tau varau yacha bhartaram bharatasyabhishechanam
Pravrajanam tu ramasya tvam varshani chaturdasha
9.21
चतुर्दश हि वर्षाणिरामे प्रव्राजिते वनम् ।
प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥२-९-२१॥
Chaturdasha hi varshanirame pravrajite vanam
Prajabhavagatasnehah sthirah putro bhavishyati
9.22
क्रोधागारं प्रविश्याद्य कृद्द्धेवाश्वपतेः सुते ।
शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥२-९-२२॥
Krodhagaram pravishyadya kridddhevashvapateh sute
Sheshvanantarhitayam tvam bhumau malinavasini
9.23
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा माचैन मभिभाषथाः ।
रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥२-९-२३॥
Masmainam pratyudikshetha machaina mabhibhashathah
Rudanti chapi tam drishtva jagatyam shokalalasa
9.24
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥२-९-२४॥
Dayita tvam sada bharturatra me nasti sanshayah
Tvatkrite sa maharajo vishedapi hutashanam
9.25
न त्वां क्रोधयितुं शक्तोन क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।
तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥२-९-२५॥
Na tvam krodhayitum shaktona kruddham pratyudikshitum
Tava priyartham raja hi prananapi parityajet
9.26
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
मन्दस्वभावे बुद्ध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥२-९-२६॥
Na hyatikramitum shaktastava vakyam mahipatih
Mandasvabhave buddhyasva saubhagyabalamatmanah
9.27
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
दद्याद्धशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥२-९-२७॥
Manimuktam suvarnani ratnani vividhani cha
Dadyaddhasharatho raja ma sma teshu manah krithah
9.28
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ द्शरथोऽददात् ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो मात्वामतिक्रमेत् ॥२-९-२८॥
Yau tau daivasure yuddhe varau dsharathodadat
Tau smaraya mahabhage sortho matvamatikramet
9.29
यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
व्यवस्थाप्य महाराजं तमिमं वृणुया वरम् ॥२-९-२९॥
Yada tu te varam dadyatsvayamutthapya raghavah
Vyavasthapya maharajam tamimam vrinuya varam
9.30
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभ ॥२-९-३०॥
Ramam pravrajayaranye nava varshani pancha cha
Bharatah kriyatam raja prithivyah parthivarshabha
9.31
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वन्म् ।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥२-९-३१॥
Chaturdasha hi varshani rame pravrajite vanm
Rudhashcha kritamulashcha shesham sthasyati te sutah
9.32
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।
एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥२-९-३२॥
Ramapravrajanam chaiva devi yachasva tam varam
Evam siddhyanti putrasya sarvarthastava bhamini
9.33
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥२-९-३३॥
Evam pravrajitashchaiva ramoramo bhavishyati
Bharatashcha hatamitrastava raja bhavishyati
9.34
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥२-९-३४॥
Yena kalena ramashcha vanatpratyagamishyati
Tena kalena putraste kritamulo bhavishyati
9.35
सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान् ।
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥२-९-३५॥
Sugrihitamanushyashcha suhridbhih sardhamatmavan
Praptakalam nu manyeham rajanam vitasadhvasa
9.36
रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥२-९-३६॥
Ramabhishekasankalpannigrihya vinivartaya
Anarthamartharupena grahita sa tatastaya
9.37
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ।कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ॥२-९-३७॥
Hrishta pratita kaikeyi mantharamidamabravit
Sa hi vakyena kubjayah kishorivotpatham gata, kaikeyi vismayam prapta param paramadarshana
9.38
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ह्ठभिधायिनीम् ।
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिर्णये ॥२-९-३८॥
Kubje tvam nabhijanami shreshtham shreshhthabhidhayinim
Prithivyamasi kubjanamuttama buddhinirnaye
9.39
त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥२-९-३९॥
Tvameva tu mamartheshu nityayukta hitaishini
9.40
नाहं समवबुद्ध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।
सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥२-९-४०॥
Naham samavabuddhyeyam kubje ragyashchikirshitam
Santi duhsansthitah kubja vakrah paramadarunah
9.41
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात्समुन्नतम् ॥२-९-४१॥
Tvam padmamiva vatena sannata priyadarshana
Urastebhinivishtam vai yavat skandhatsamunnatam
9.42
अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥२-९-४२॥
Adhastachchodaram shatam sunabhamiva lajjitam
Paripurnam tu jaghanam supinau cha payodharau
9.43
विमलेन्दुसमं वक्त्रमहो राजसि मन्थरे ।
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥२-९-४३॥
Vimalendusamam vaktramaho rajasi manthare
Jaghanam tava nirghushtam rashanadamashobhitam
9.44
जङघे भ्^इशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ।अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसेव भाससे ॥२-९-४४॥
Jangaghe bh^ishamupanyaste padau chapyayatavubhau
Tvamayatabhyam sakthibhyam manthare kshaumavasini, agrato mama gachchhanti rajahanseva bhasase
9.45
आसन्याः शम्बरे मायाः सहस्रमसुराधिपे ॥२-९-४५॥
Asanyah shambare mayah sahasramasuradhipe
9.46
सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्याः सहस्रशः ।
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥२-९-४६॥
Sarvastvayi nivishtasta bhuyashchanyah sahasrashah
Tavedam sthagu yaddirgham rathaghonamivayatam
9.47
मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।
अत्रते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥२-९-४७॥
Matayah kshatravidyashcha mayashchatra vasanti te
Atrate pratimokshyami malam kubje hiranmayim
9.48
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।
जात्येन च सुवर्णेन सुविष्टप्तेन मन्थरे ॥२-९-४८॥
Abhishikte cha bharate raghave cha vanam gate
Jatyena cha suvarnena suvishtaptena manthare
9.49
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥२-९-४९॥
Labdhartha cha pratita cha lepayishyami te sthagu
Mukhe cha tilakam chitram jatarupamayam shubham
9.50
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्यभरणानि च।
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥२-९-५०॥
Karayishyami te kubje shubhanyabharanani cha
Paridhaya shubhe vastre devateva charishyasi
9.51
चंद्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।
गमिष्यसि गतिं मुख्यांगर्वयन्ती द्विषज्जने ॥२-९-५१॥
Chandramahvayamanena mukhenapratimanana
Gamishyasi gatim mukhyangarvayanti dvishajjane
9.52
तवापि कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः ।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥२-९-५२॥
Tavapi kubjayah sarvabharanabhushitah
Padau paricharishyanti yathaiva tvam sada mama
9.53
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥२-९-५३॥
Iti prashasyamana sa kaikeyimidamabravit
Shayanam shayane shubhre vedyamagnishikhamiva
9.54
गतोदके सेतुबन्दो न कल्याणि विधीयते ।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमसुदर्शय ॥२-९-५४॥
Gatodake setubando na kalyani vidhiyate
Uttishtha kuru kalyanam rajanamasudarshaya
9.55
तथा प्रोत्साहिता देवी गता मन्थरया सह ।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥२-९-५५॥
Tatha protsahita devi gata mantharaya saha
Krodhagaram vishalakshi saubhagyamadagarvita
9.56
अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
अवमुच्य वराराणि शुभान्याभरणानि च ॥२-९-५६॥
Anekashatasahasram muktaharam varangana
Avamuchya vararani shubhanyabharanani cha
9.57
ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशंगता ।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥२-९-५७॥
Tato hemopama tatra kubjavakyavashangata
Sanvishya bhumau kaikeyi mantharamidamabravit
9.58
इह वा मां मृतां कुब्जे णृपायावेदयिष्यसि ।
वनं तु राघवे प्राप्तेभरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥२-९-५८॥
Iha va mam mritam kubje nripayavedayishyasi
Vanam tu raghave praptebharatah prapsyati kshitim
9.59
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥२-९-५९॥
Na suvarnena me hyartho na ratnairna cha bhushanaih
Esha me jivitasyanto ramo yadyabhishichyate
9.60
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो ।
वचोभिरत्यर्थ महापराक्रमैः ।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं ।हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥२-९-६०॥
Atho punastam mahishim mahikshito
Vachobhiratyartha mahaparakramaih, uvacha kubja bharatasya mataram, hitam vacho ramamupetya chahitam
9.61
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो ।
यदि ध्रुवं त्वं स सुता च तप्स्यसे ।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा ।यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥२-९-६१॥
Prapatsyate rajyamidam hi raghavo
Yadi dhruvam tvam sa suta cha tapsyase, ato hi kalyani yatasva tattatha, yatha sutaste bharatobhishekshyate
9.62
तथातिविद्धा महिषि तु कुब्जया ।
समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।विधाय हस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता ।श्शंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥२-९-६२॥
Tathatividdha mahishi tu kubjaya
Samahata vagishubhirmuhurmuhuh, vidhaya hastau hridayetivismita, shshansa kubjam kupita punah punah
9.63
यमस्य वा मां विषयं गतामितो ।
निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।वनं गते वा सुचिराय राघवे ।समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥२-९-६३॥
Yamasya va mam vishayam gatamito
Nishamya kubje prativedayishyasi, vanam gate va suchiraya raghave, samriddhakamo bharato bhavishyati
9.64
अहं हि वै नास्तरणानि न स्रजो ।
न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।न किंचिदिच्छामि न चेह जीवितं ।न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥२-९-६४॥
Aham hi vai nastaranani na srajo
Na chandanam nanjanapanabhojanam, na kinchidichchhami na cheha jivitam, na chedito gachchhati raghavo vanam
9.65
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं ।
न्धाय सर्वाभरणानि भामिनी ।असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं ।तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥२-९-६५॥
Athaitaduktva vachanam sudarunam
Ndhaya sarvabharanani bhamini, asanvritamastaranena medinim, tadadhishishye patiteva kinnari
9.66
उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना ।
तदावमुक्तोत्तममूल्यभूषणा ।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा ।तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥२-९-६६॥
Udirnasanrambhatamovritanana
Tadavamuktottamamulyabhushana, narendrapatni vimana babhuva sa, tamovrita dyauriva magnataraka