UtshovSarga 8
8.1
मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥२-८-१॥
Manthara tvabhyasuyainamutsrijyabharanam cha tat
Uvachedam tato vakyam kopaduhkhasamanvita
8.2
हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।
शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥२-८-२॥
Harsham kimidamasthane kritavatyasi balishe
Shokasagaramadhyasthamatmanam navabudhyase
8.3
मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्धिता सती ।
यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्येदं व्यसनं महत् ॥२-८-३॥
Manasa prahasami tvam devi duhkhardhita sati
Yachchhochitavye hrishtasi prapyedam vyasanam mahat
8.4
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत् ।
अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्युमिवागताम् ॥२-८-४॥
Shochami durmatitvam te ka hi pragya praharshayet
Areh sapatniputrasya vriddhim mrityumivagatam
8.5
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम् ।
तद्विचिन्त्य विषण्णास्मि भय भीताद्धि जायते ॥२-८-५॥
Bharatadeva ramasya rajyasadharanadbhayam
Tadvichintya vishannasmi bhaya bhitaddhi jayate
8.6
लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः ।
शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्थ्सं लक्ष्मणो यथा ॥२-८-६॥
Lakshmano hi maheshvaso ramam sarvatmana gatah
Shatrughnashchapi bharatam kakutthsam lakshmano yatha
8.7
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्तैव भामिनि ।
राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः ॥२-८-७॥
Pratyasannakramenapi bharatastaiva bhamini
Rajyakramo viprakrishtastayostavatkaniyasoh
8.8
विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः ।
भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम् ॥२-८-८॥
Vidushah kshatracharitre pragyasya praptakarinah
Bhayatpravepe ramasya chintayanti tavatmajam
8.9
सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥२-८-९॥
Subhaga khalu kausalya yasyah putrobhishekshyate
Yauvarajyena mahata shvah pushyena dvijottamaih
8.10
प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् ।
उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत्त्वं कृताञ्जलिः ॥२-८-१०॥
Praptam sumahatim pritim pratitam tam hatadvisham
Upasthasyasi kausalyam dasivattvam kritanjalih
8.11
एवम् चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्य भविष्यसि ।
पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति ॥२-८-११॥
Evam chettvam sahasmabhistasyah preshya bhavishyasi
Putrashcha tava ramasya preshyabhavam gamishyati
8.12
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः ।
अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥२-८-१२॥
Hrishtah khalu bhavishyanti ramasya paramah striyah
Aprahrishta bhavishyanti snushaste bharatakshaye
8.13
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।
रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयि प्रशशंस ह ॥२-८-१३॥
Tam drishtva paramapritam bruvantim mantharam tatah
Ramasyaiva gunan devi kaikeyi prashashansa ha
8.14
धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञ सत्यवाक्चुचि ।
रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥२-८-१४॥
Dharmagyo gurubhirdantah kritagya satyavakchuchi
Ramo ragyah suto jyeshtho yauvarajyamatorhati
8.15
भ्रात्R^ऊन्भऋत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति ।
संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥२-८-१५॥
BhratR^unbharityanshcha dirghayuh pitrivatpalayishyati
Santapyase katham kubje shrutva ramabhishechanam
8.16
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम् ।
पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः ॥२-८-१६॥
Bharatashchapi ramasya dhruvam varshashatatparam
Pitripaitamaham rajyamavapta purusharshabhah
8.17
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे ।
भविष्यति च क्ल्याणे किमर्थं परितप्यसे ॥२-८-१७॥
Sa tvamabhyudaye prapte vartamane cha manthare
Bhavishyati cha klyane kimartham paritapyase
8.18
यथा ने भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघावः ।
कौसल्यातोऽरिक्तं च सो हि शुश्रूषते हि माम् ॥२-८-१८॥
Yatha ne bharato manyastatha bhuyopi raghavah
Kausalyatoriktam cha so hi shushrushate hi mam
8.19
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा ।
मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रात्R^ऊंश्च राघवः ॥२-८-१९॥
Rajyam yadi hi ramasya bharatasyapi tattada
Manyate hi yathatmanam tatha bhratR^unshcha raghavah
8.20
कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।
दीर्घमुष्णं निःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥२-८-२०॥
Kaikeyivachanam shrutva manthara bhrishaduhkhita
Dirghamushnam nihshvasya kaikeyimidamabravit
8.21
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥२-८-२१॥
Anarthadarshini maurkhyannatmanamavabudhyase
Shokavyasanavistirne majjanti duhkhasagare
8.22
भविता राघवो राजा राघवस्यानु यः सुतः ।
राजवंशात्तु कैकेयि भरतः परिहास्यते ॥२-८-२२॥
Bhavita raghavo raja raghavasyanu yah sutah
Rajavanshattu kaikeyi bharatah parihasyate
8.23
न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥२-८-२३॥
Na hi ragyah sutah sarve rajye tishthanti bhamini
Sthapyamaneshu sarveshu sumahananayo bhavet
8.24
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वतरेष्वपि ॥२-८-२४॥
Tasmajjyeshthe hi kaikeyi rajyatantrani parthivah
Sthapayantyanavadyangi gunavatsvatareshvapi
8.25
असावत्यन्तनिर्भग्न स्तवपुत्रो भविष्यति ।
अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥२-८-२५॥
Asavatyantanirbhagna stavaputro bhavishyati
Anathavatsukhebhyashcha rajavanshachcha vatsale
8.26
साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे ।
सपत्निवृद्दौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्चिसि ॥२-८-२६॥
Saham tvadarthe samprapta tvam tu mam navabudhyase
Sapatnivriddau ya me tvam pradeyam datumichchisi
8.27
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
देशान्तरं वासयिता लोकान्तरमथापि व ॥२-८-२७॥
Dhruvam tu bharatam ramah prapya rajyamakantakam
Deshantaram vasayita lokantaramathapi va
8.28
बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥२-८-२८॥
Bala eva hi matulyam bharato nayitastvaya
Sannikarshachcha sauhardam jayate sthavareshvapi
8.29
भरतस्यानुवशगः शत्रुघ्नोऽपि समं गतः ।
लक्ष्मणो हि यथा रामं तथासौ भरतं गतः ॥२-८-२९॥
Bharatasyanuvashagah shatrughnopi samam gatah
Lakshmano hi yatha ramam tathasau bharatam gatah
8.30
श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्चेत्तव्यो वनजीविभिः ।
सन्निकर्षादिषीकाभिर्मो चितः परमाद्भयात् ॥२-८-३०॥
Shruyate hi drumah kashchichchettavyo vanajivibhih
Sannikarshadishikabhirmo chitah paramadbhayat
8.31
गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः ।
अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥२-८-३१॥
Gopta hi ramam saumitrirlakshmanam chapi raghavah
Ashvinoriva saubhratram tayorlokeshu vishrutam
8.32
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति ।
रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न सं शयः ॥२-८-३२॥
Tasmanna lakshmane ramah papam kinchitkarishyati
Ramastu bharate papam kuryaditi na sam shayah
8.33
तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः ।
एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥२-८-३३॥
Tasmadrajagrihadeva vanam gachchhatu te sutah
Etaddhi rochate mahyam bhrisham chapi hitam tava
8.34
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।
यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति ॥२-८-३४॥
Evam te gyatipakshasya shreyashchaiva bhavishyati
Yadi chedbharato dharmatpitryam rajyamavapsyati
8.35
स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।
समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥२-८-३५॥
Sa te sukhochito balo ramasya sahajo ripuh
Samriddharthasya nashtartho jivishyati katham vashe
8.36
अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।
प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥२-८-३६॥
Abhidrutamivaranye sinhena gajayuthapam
Prachchhadyamanam ramena bharatam tratumarhasi
8.37
दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।
राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत् ॥२-८-३७॥
Darpannirakrita purvam tvaya saubhagyavattaya
Ramamata sapatni te katham vairam na shatayet
8.38
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ।
प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम् ।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं ।सहैव दीना भरतेन भामिनि ॥२-८-३८॥
Yada hi ramah prithivimavapsyati
Prabhutaratnakarashailapattanam, tada gamishyasyashubham parabhavam, sahaiva dina bharatena bhamini
8.39
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ।
ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति ।अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे ।पर्स्य चैवाद्य विवासकारणम् ॥२-८-३९॥
Yada hi ramah prithivimavapsyati
Dhruvam pranashto bharato bhavishyati, ato hi sanchintaya rajyamatmaje, parsya chaivadya vivasakaranam