UtshovSarga 10
10.1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी ॥२-१०-१॥
Vidarshita yada devi kubjaya papaya bhrisham
Tada shete sma sa bhumau digdhaviddheva kinnari
10.2
निश्चित्य मनसा कृत्यम् सा सम्यगिति भामिनी ।
मन्थरायै श्नः सर्वमाच्चक्षे विचक्षणा ॥२-१०-२॥
Nishchitya manasa krityam sa samyagiti bhamini
Mantharayai shnah sarvamachchakshe vichakshana
10.3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।
नागकन्येव निःस्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥२-१०-३॥
Sa dina nishchayam kritva mantharavakyamohita
Nagakanyeva nihsvasya dirghamushnam cha bhamini
10.4
मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम् ॥२-१०-४॥
Muhurtam chintayamasa margamatmasukhavaham
Sa suhrichcharthakama cha tam nishamya sunishchayam
10.5
बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा ।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम् ॥२-१०-५॥
Babhuva paramaprita siddhim prapyeva manthara
Atha sa rushita devi samyakkritva vinishchayam
10.6
संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटिं मुखे ।
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥२-१०-६॥
Sanviveshabala bhumau niveshya bhrikutim mukhe
Tatashchitrani malyani divyanyabharanani cha
10.7
अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ।
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च ॥२-१०-७॥
Apaviddhani kaikeyya tani bhumim prapedire
Taya tanyapaviddhani malyanyabharanani cha
10.8
अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ।
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥२-१०-८॥
Ashobhayanta vasudham nakshatrani yatha nabhah
Krodhagare nipatita sa babhau malinambara
10.9
एकवेणीं दृढं बद्ध्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।
आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचन्म् ॥२-१०-९॥
Ekavenim dridham baddhva gatasattveva kinnari
Agyapya tu maharajo raghavasyabhishechanm
10.10
उपस्थासमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशन्म् ।
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥२-१०-१०॥
Upasthasamanugyapya pravivesha niveshanm
Adya ramabhisheko vai prasiddha iti jagyivan
10.11
प्रियार्हं प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥२-१०-११॥
Priyarham priyamakhyatum viveshantahpuram vashi
Sa kaikeyya griham shreshtham pravivesha mahayashah
10.12
पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ।
शुकबर्हिणसंयुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥२-१०-१२॥
Pandurabhramivakasham rahuyuktam nishakarah
Shukabarhinasanyuktam kraunchahansarutayutam
10.13
वादित्ररवसंघुष्टं कुब्जावामनिकायुतम् ।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥२-१०-१३॥
Vaditraravasanghushtam kubjavamanikayutam
Latagrihaishchitragrihaishchampakashokashobhitaih
10.14
दान्तराजत सौवर्णवेदिकाभिस्समायुतम् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम् ॥२-१०-१४॥
Dantarajata sauvarnavedikabhissamayutam
Nityapushpaphalairvrikshairvapibhishchopashobhitam
10.15
दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः ।
विविध्यैरन्नपानैश्छ भक्ष्यैश्चवि विधैरपि ॥२-१०-१५॥
Dantarajatasauvarnaih sanvritam paramasanaih
Vividhyairannapanaishchha bhakshyaishchavi vidhairapi
10.16
उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम् ।
तत्प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत् ॥२-१०-१६॥
Upapannam maharhaishcha bhushitaistridivopamam
Tatpravishya maharajah svamantahpuramriddhimat
10.17
न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।
स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः ॥२-१०-१७॥
Na dadarsha priyam raja kaikeyim shayanottame
Sa kamabalasanyukto ratyartham manujadhipah
10.18
अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।
न ही तस्य पुरा देवी तां वेLआमत्यवर्तत ॥२-१०-१८॥
Apashyan dayitam bharyam paprachchha vishasada cha
Na hi tasya pura devi tam veLamatyavartata
10.19
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥२-१०-१९॥
Na cha raja griham shunyam pravivesha kadachana
Tato grihagato raja kaikeyim paryaprichchhata
10.20
यथापुरमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम् ।
प्रतीहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु क्R^ताञ्जलिः ॥२-१०-२०॥
Yathapuramavigyaya svarthalipsumapanditam
Pratihari tvathovacha santrasta tu kR^tanjalih
10.21
देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिद्रुता ।
प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥२-१०-२१॥
Deva devi bhrisham kriddha krodhagaramabhidruta
Pratiharya vachah shrutva raja paramadurmanah
10.22
विषसाद पुनर्भुयो लुलितव्याकुलेन्ध्रियः ।
तत्रतां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥२-१०-२२॥
Vishasada punarbhuyo lulitavyakulendhriyah
Tatratam patitam bhumau shayanamatathochitam
10.23
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ।
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥२-१०-२३॥
Pratapta iva duhkhena sopashyajjagatipatih
Sa vriddhastarunim bharyam pranebhyopi gariyasim
10.24
अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देव तामिव ॥२-१०-२४॥
Apapah papasankalpam dadarsha dharanitale
Latamiva vinishkrittam patitam deva tamiva
10.25
किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा ।
मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥२-१०-२५॥
Kinnarimiva nirdhutam chyutamapsarasam yatha
Mayamiva paribhrashtam harinimiva sanyatam
10.26
क्रेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।
महागज इन्वारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥२-१०-२६॥
Krenumiva digdhena viddham mrigayuna vane
Mahagaja invaranye snehatparimamarsha tam
10.27
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः ।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥२-१०-२७॥
Parimrishya cha panibhyamabhisantrastachetanah
Kami kamalapatrakshimuvacha vanitamidam
10.28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभिशप्तासि केन वासि विमानिता ॥२-१०-२८॥
Na tehamabhijanami krodhamatmani sanshritam
Devi kenabhishaptasi kena vasi vimanita
10.29
यदिदं ममम् दुःखाय शेशे क्ल्याणि पांसुषु ।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ।भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥२-१०-२९॥
Yadidam mamam duhkhaya sheshe klyani pansushu
Bhumau sheshe kimartham tvam mayi kalyanachetasi, bhutopahatachitteva mama chittapramathini
10.30
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ।
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ॥२-१०-३०॥
Santi me kushala vaidyastvabhitushtashcha sarvashah
Sukhitam tvam karishyanti vyadhimachakshva bhamini
10.31
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ।
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥२-१०-३१॥
Kasya va te priyam karyam kena va vipriyam kritam
Kah priyam labhatamadya ko va sumahadapriyam
10.32
मा रोदीर्मा च कार्षिस्त्वं देवि संपरिशोषणम् ॥२-१०-३२॥
Ma rodirma cha karshistvam devi samparishoshanam
10.33
अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान्वाप्यकिञ्चनः ॥२-१०-३३॥
Avadhyo vadhyatam ko va ko va vadhyo vimuchyatam
Daridrah ko bhavedadhyo dravyavanvapyakinchanah
10.34
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
न ते किम्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥२-१०-३४॥
Aham chaiva madiyashcha sarve tava vashanugah
Na te kimchidabhiprayam vyahantumahamutsahe
10.35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रुहि यन्मनसेच्छसि ।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥२-१०-३५॥
Atmano jivitenapi bruhi yanmanasechchhasi
Balamatmani jananti na mam shankitumarhasi
10.36
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।
यावदावर्त ते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ॥२-१०-३६॥
Karishyami tava pritim sukritenapi te shape
Yavadavarta te chakram tavati me vasundhara
10.37
प्राचीनाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।
वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः ॥२-१०-३७॥
Prachinah sindhusauvirah saurashtra dakshinapathah
Vangangamagadha matsyah samriddhah kashikosalah
10.38
तत्र जातं बहुद्रव्यं धनधान्य मजाविकम् ।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि ॥२-१०-३८॥
Tatra jatam bahudravyam dhanadhanya majavikam
Tato vrinishva kaikeyi yadyattvam manasechchhasi
10.39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्टोत्तिष्ट शोभने ।
तत्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ॥२-१०-३९॥
Kimayasena te bhiru uttishtottishta shobhane
Tatvam me bruhi kaikeyi yataste bhayamagatam
10.40
तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहरमिव र्श्मिवान् ।
तथोक्ता सा समास्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ॥२-१०-४०॥
Tatte vyapanayishyami niharamiva rshmivan
Tathokta sa samasvasta vaktukama tadapriyam
10.41
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ।
Paripidayitum bhuyo bhartaramupachakrame