UtshovSarga 72
72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥२-७२-१॥
Apashyams tu tatah tatra pitaram pitur alaye
Jagama bharatah drashtum mataram matur alaye
72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥२-७२-२॥
Anupraptam tu tam drishtva kaikeyi proshitam sutam
Utpapata tada hrishta tyaktva sauvarna manasam
72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥२-७२-३॥
Sa pravishya eva dharma atma sva griham shri vivarjitam
Bharatah prekshya jagraha jananyah charanau shubhau
72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥२-७२-४॥
Sa tam murdhni samupaghraya parishvajya yashasvinam
Anke bharatam aropya prashtum samupachakrame
72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥२-७२-५॥
Adya te katichit ratryah chyutasya aryaka veshmanah
Api na adhva shramah shighram rathena apatatah tava
72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥२-७२-६॥
Aryakah te sukushalo yudha jin matulah tava
Pravasach cha sukham putra sarvam me vaktum arhasi
72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥२-७२-७॥
Evam prishthah tu kaikeyya priyam parthiva nandanah
Achashta bharatah sarvam matre rajiva lochanah
72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥२-७२-८॥
Adya me saptami ratrih chyutasya aryaka veshmanah
Ambayah kushali tatah yudhajin matulah cha me
72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥२-७२-९॥
Yan me dhanam cha ratnam cha dadau raja param tapah
Parishrantam pathi abhavat tatah aham purvam agatah
72.10
राज वाल्य हरैः दूतैअः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥२-७२-१०॥
Raja valya haraih dutaiah tvaryamano aham agatah
Yad aham prashtum ichchami tat amba vaktum arhasi
72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥२-७२-११॥
Shunyo ayam shayaniyah te paryanko hema bhushitah
Na cha ayam ikshvaku janah prahrishtah pratibhati me
72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥२-७२-१२॥
Raja bhavati bhuyishthgam iha ambaya niveshane
Tam aham na adya pashyami drashtum ichchann iha agatah
72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥२-७२-१३॥
Pitur grahishye charanau tam mama akhyahi prichchatah
Ahosvid amba jyeshthayah kausalyaya niveshane
72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥२-७२-१४॥
Tam pratyuvacha kaikeyi priyavad ghoram apriyam
Ajanantam prajananti rajya lobhena mohita
72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥२-७२-१५॥
Ya gatih sarva bhutanam tam gatim te pita gatah
Raja mahatma tejasvi yayajukah satam gatih
72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥२-७२-१६॥
Tat shrutva bharatah vakyam dharma abhijanavan shuchih
Papata sahasa bhumau pitri shoka bala arditah
72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥२-७२-१७॥
Ha hatosmiti kripanam dinam vachamudirayan
Nipapata mahabahurbahu vikshipya viryavan
72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥२-७२-१८॥
Tatah shokena samvitah pitur marana duhkhitah
Vilalapa maha teja bhranta akulita chetanah
72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥२-७२-१९॥
Etat suruchiram bhati pitur me shayanam pura
Shashinevamalam ratrau gaganam toyadatyaye
72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥२-७२-२०॥
Tat idam na vibhati adya vihinam tena dhimata
Vyomeva shshina hinamapbhushka iva sagarah
72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥२-७२-२१॥
Bashpamutsrijya kanthe svatmana paripiditah
Achchadya vadanam shrimadvastrena jayatam varah
72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥२-७२-२२॥
Tam artam deva samkasham samikshya patitam bhuvi
Nikrittamiva salasya skandham parashuna vane
72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥२-७२-२३॥
Mattamatangasamkasham chandrarkasadrisham bhuvah
Utthapayitva shoka artam vachanam cha idam abravit
72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥२-७२-२४॥
Uttishtha uttishtha kim sheshe raja putra maha yashah
Tvad vidha na hi shochanti santah sadasi sammatah
72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२-७२-२५॥
Danayagyadhikara hi shilashrutivachonuga
Buddhiste buddhisampanna prabhevarkasya mandire
72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥२-७२-२६॥
Sa rudatya chiram kalam bhumau viparivritya cha
Jananim pratyuvacha idam shokaih bahubhir avritah
72.27
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
इति अहम् कृत सम्कल्पो हृष्टः यात्राम् अयासिषम् ॥२-७२-२७॥
Abhishekshyati ramam tu raja yagyam nu yakshyati
Iti aham krita samkalpo hrishtah yatram ayasisham
72.28
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥२-७२-२८॥
Tat idam hi anyatha bhutam vyavadirnam mano mama
Pitaram yo na pashyami nityam priya hite ratam
72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥२-७२-२९॥
Amba kena atyagat raja vyadhina mayy anagate
Dhanya rama adayah sarve yaih pita samskritah svayam
72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥२-७२-३०॥
Na nunam mam maha rajah praptam janati kirtiman
Upajighredd hi mam murdhni tatah samnamya satvaram
72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥२-७२-३१॥
Kva sa panih sukha sparshah tatasya aklishta karmanah
Yena mam rajasa dhvastam abhikshnam parimarjati
72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥२-७२-३२॥
Yo me bhrata pita bandhur yasya daso asmi dhimatah
Tasya mam shighram akhyahi ramasya aklishta karmanah
72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥२-७२-३३॥
Pita hi bhavati jyeshtho dharmam aryasya janatah
Tasya padau grahishyami sa hi idanim gatir mama
72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥२-७२-३४॥
Dharmaviddharmanityashcha satyasandho dridhavratah
Arye kim abravid raja pita me satya vikramah
72.35
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
इति पृष्टा यथा तत्त्वम् कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-७२-३५॥
Pashchimam sadhu samdesham ichchami shrotum atmanah
Iti prishta yatha tattvam kaikeyi vakyam abravit
72.36
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥२-७२-३६॥
Rama iti raja vilapan ha site lakshmana iti cha
Sa mahatma param lokam gatah gatimatam varah
72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥२-७२-३७॥
Imam tu pashchimam vacham vyajahara pita tava
Kala dharma parikshiptah pashaih iva maha gajah
72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥२-७२-३८॥
Siddha arthah tu nara ramam agatam sitaya saha
Lakshmanam cha maha bahum drakshyanti punar agatam
72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥२-७२-३९॥
Tat shrutva vishasada eva dvitiya priya shamsanat
Vishanna vadano bhutva bhuyah paprachcha mataram
72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥२-७२-४०॥
Kva cha idanim sa dharma atma kausalya ananda vardhanah
Lakshmanena saha bhratra sitaya cha samam gatah
72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥२-७२-४१॥
Tatha prishta yatha tattvam akhyatum upachakrame
Mata asya yugapad vakyam vipriyam priya shankaya
72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥२-७२-४२॥
Sa hi raja sutah putra chira vasa maha vanam
Dandakan saha vaidehya lakshmana anucharah gatah
72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥२-७२-४३॥
Tat shrutva bharatah trastah bhratuh charitra shankaya
Svasya vamshasya mahatmyat prashtum samupachakrame
72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥२-७२-४४॥
Kachchin na brahmana vadham hritam ramena kasyachit
Kachchin na adhyo daridrah va tena apapo vihimsitah
72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥२-७२-४५॥
Kachchin na para daran va raja putrah abhimanyate
Kasmat sa dandaka aranye bhrunaha iva vivasitah
72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥२-७२-४६॥
Atha asya chapala mata tat sva karma yatha tatham
Tena eva stri svabhavena vyahartum upachakrame
72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥२-७२-४७॥
Evamukta tu kaikeyi bharatena mahatmana
Uvacha vachanam hrishta mudha panditamanini
72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥२-७२-४८॥
Na brahmana dhanam kimchidd hritam ramena kasyachit
Kashchin na adhyo daridrah va tena apapo vihimsitah
72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥२-७२-४९॥
Na ramah para daramah cha chakshurbhyam api pashyati
Maya tu putra shrutva eva ramasya eva abhishechanam
72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥२-७२-५०॥
Yachitah te pita rajyam ramasya cha vivasanam
Sa sva vrittim samasthaya pita te tat tatha akarot
72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥२-७२-५१॥
Ramah cha saha saumitrih preshitah saha sitaya
Tam apashyan priyam putram mahi palo maha yashah
72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥२-७२-५२॥
Putra shoka paridyunah panchatvam upapedivan
Tvaya tu idanim dharmagya rajatvam avalambyatam
72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥२-७२-५३॥
Tvat krite hi maya sarvam idam evam vidham kritam
Ma shokam ma cha samtapam dhairyamashraya putraka
72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥२-७२-५४॥
Tvadadhina hi nagari rajyam chaitadanamayam
Tat putra shighram vidhina vidhigyaih, vasishtha mukhyaih sahitah dvija indraih, samkalya rajanam adina sattvam, atmanam urvyam abhishechayasva