UtshovSarga 71
71.1
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम् ॥२-७१-१॥
Sa pran mukho raja grihat abhiniryaya viryavan
Tatah sudamam dyutiman samtirvavekshya tam nadim
71.2
ह्लादिनीम् दूर पाराम् च प्रत्यक् स्रोतः तरन्गिणीम् ।
शतद्रूम् अतरत् श्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकु नन्दनः ॥२-७१-२॥
Hladinim dura param cha pratyak srotah taranginim
Shatadrum atarat shriman nadim ikshvaku nandanah
71.3
एल धाने नदीम् तीर्त्वा प्राप्य च अपर पर्पटान् ।
शिलाम् आकुर्वतीम् तीर्त्वाआग्नेयम् शल्य कर्तनम् ॥२-७१-३॥
Ela dhane nadim tirtva prapya cha apara parpatan
Shilam akurvatim tirtvaagneyam shalya kartanam
71.4
सत्य सम्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिला वहाम् ।
अत्ययात् स महा शैलान् वनम् चैत्र रथम् प्रति ॥२-७१-४॥
Satya samdhah shuchih shriman prekshamanah shila vaham
Atyayat sa maha shailan vanam chaitra ratham prati
71.5
सरस्वतीम् च गङ्गाम् च उग्मेन प्रतिपद्य च ।
उत्तरम् वीरमत्स्यानाम् भारुण्डम् प्राविशद्वनम् ॥२-७१-५॥
Sarasvatim cha gangam cha ugmena pratipadya cha
Uttaram viramatsyanam bharundam pravishadvanam
71.6
वेगिनीम् च कुलिन्ग आख्याम् ह्रादिनीम् पर्वत आवृताम् ।
यमुनाम् प्राप्य सम्तीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा ॥२-७१-६॥
Veginim cha kulinga akhyam hradinim parvata avritam
Yamunam prapya samtirno balam ashvasayat tada
71.7
शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायात् आदाय च उदकम् ॥२-७१-७॥
Shitikritya tu gatrani klantan ashvasya vajinah
Tatra snatva cha pitva cha prayat adaya cha udakam
71.8
राज पुत्रः महा अरण्यम् अनभीक्ष्ण उपसेवितम् ।
भद्रः भद्रेण यानेन मारुतः खम् इव अत्ययात् ॥२-७१-८॥
Raja putrah maha aranyam anabhikshna upasevitam
Bhadrah bhadrena yanena marutah kham iva atyayat
71.9
भागीरथीम् दुष्प्रतरामम्शुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णम् प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥२-७१-९॥
Bhagirathim dushprataramamshudhane mahanadim
Upayadraghavasturnam pragvate vishrute pure
71.10
स गङ्गाम् प्राग्वट्E तीर्त्वे समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबलस्ताम् स तीर्त्वाथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥२-७१-१०॥
Sa gangam pragvatE tirtve samayatkutikoshthikam
Sabalastam sa tirtvatha samayaddharmavardhanam
71.11
तोरणम् दक्षिण अर्धेन जम्बू प्रस्थम् उपागमत् ।
वरूथम् च ययौ रम्यम् ग्रामम् दशरथ आत्मजः ॥२-७१-११॥
Toranam dakshina ardhena jambu prastham upagamat
Varutham cha yayau ramyam gramam dasharatha atmajah
71.12
तत्र रम्ये वने वासम् कृत्वा असौ प्रान् मुखो ययौ ।
उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥२-७१-१२॥
Tatra ramye vane vasam kritva asau pran mukho yayau
Udyanam ujjihanayah priyaka yatra padapah
71.13
सालाम्स् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्य अथ भरतः वाहिनीम् त्वरितः ययौ ॥२-७१-१३॥
Salams tu priyakan prapya shighran asthaya vajinah
Anugyapya atha bharatah vahinim tvaritah yayau
71.14
वासम् कृत्वा सर्व तीर्थे तीर्त्वा च उत्तानकाम् नदीम् ।
अन्या नदीः च विविधाः पार्वतीयैअः तुरम् गमैः ॥२-७१-१४॥
Vasam kritva sarva tirthe tirtva cha uttanakam nadim
Anya nadih cha vividhah parvatiyaiah turam gamaih
71.15
हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।
ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम् ॥२-७१-१५॥
Hasti prishthakam asadya kutikam atyavartata
Tatara cha nara vyaghrah lauhitye sa kapivatim
71.16
एक साले स्थाणुमतीम् विनते गोमतीम् नदीम् ।
कलिन्ग नगरे च अपि प्राप्य साल वनम् तदा ॥२-७१-१६॥
Eka sale sthanumatim vinate gomatim nadim
Kalinga nagare cha api prapya sala vanam tada
71.17
भरतः क्षिप्रम् आगच्चत् सुपरिश्रान्त वाहनः ।
वनम् च समतीत्य आशु शर्वर्याम् अरुण उदये ॥२-७१-१७॥
Bharatah kshipram agachchat suparishranta vahanah
Vanam cha samatitya ashu sharvaryam aruna udaye
71.18
अयोध्याम् मनुना राज्ञा निर्मिताम् स ददर्श ह ।
ताम् पुरीम् पुरुष व्याघ्रः सप्त रात्र उषिटः पथि ॥२-७१-१८॥
Ayodhyam manuna ragya nirmitam sa dadarsha ha
Tam purim purusha vyaghrah sapta ratra ushitah pathi
71.19
अयोध्याम् अग्रतः दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ।
एषा न अतिप्रतीता मे पुण्य उद्याना यशस्विनी ॥२-७१-१९॥
Ayodhyam agratah drishtva rathe sarathim abravit
Esha na atipratita me punya udyana yashasvini
71.20
अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु मृत्तिका ।
यज्वभिर् गुण सम्पन्नैः ब्राह्मणैः वेद पारगैः ॥२-७१-२०॥
Ayodhya drishyate durat sarathe pandu mrittika
Yajvabhir guna sampannaih brahmanaih veda paragaih
71.21
भूयिष्ठम् ऋषैः आकीर्णा राज ऋषि वर पालिता ।
अयोध्यायाम् पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ॥२-७१-२१॥
Bhuyishtham rishaih akirna raja rishi vara palita
Ayodhyayam pura shabdah shruyate tumulo mahan
71.22
समन्तान् नर नारीणाम् तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ।
उद्यानानि हि साय अह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः ॥२-७१-२२॥
Samantan nara narinam tam adya na shrinomy aham
Udyanani hi saya ahne kriditva uparataih naraih
71.23
समन्तात् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते मम अन्यदा ।
तानि अद्य अनुरुदन्ति इव परित्यक्तानि कामिभिः ॥२-७१-२३॥
Samantat vipradhavadbhih prakashante mama anyada
Tani adya anurudanti iva parityaktani kamibhih
71.24
अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः ॥२-७१-२४॥
Aranya bhuta iva puri sarathe pratibhati me
Na hi atra yanaih drishyante na gajaih na cha vajibhih
71.25
निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥२-७१-२५॥
Niryantah va abhiyantah va nara mukhya yatha puram
Udyanani pura bhanti mattapramuditani cha
71.26
जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥२-७१-२६॥
Jananam ratisamyogeshvatyantagunavanti cha
Tanyetanyadya vashyami niranandani sarvashah
71.27
स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम् ॥२-७१-२७॥
Srastaparnairanupatham vikroshadbhiriva drumaih
Nadyapi shruyate shabdo mattanam mrigapakshinam
71.28
सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु ।
चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः ॥२-७१-२८॥
Samraktam madhuram vanim kalam vyaharatam bahu
Chandanagurusamprikto dhupasammurchitotulah
71.29
प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः ॥२-७१-२९॥
Pravati pavanah shriman kim nu nadya yathapuram
Bherimridangavinanam konasamghattitah punah
71.30
किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥२-७१-३०॥
Kimadya shabdo viratah sadadinagatih pura
Anishtani cha papani pashyami vividhani cha
71.31
निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ।
सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु ॥२-७१-३१॥
Nimittani amanogyani tena sidati te manah
Sarvatha kushalam suta durlabham mama bandhushu
71.32
तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे ।
विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः ॥२-७१-३२॥
Tatha hyasati sammohe hridayam sidativa me
Vishannah shantahridayastrastah sululitendriyah
71.33
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः ॥२-७१-३३॥
Bharatah praviveshashu purimikshvakupalitam
Dvarena vaijayantena pravishat shranta vahanah
71.34
द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ ।
स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम् ॥२-७१-३४॥
Dvahsthaih utthaya vijayam prishtah taih sahitah yayau
Sa tu aneka agra hridayo dvahstham pratyarchya tam janam
71.35
सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ।
किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ ॥२-७१-३५॥
Sutam ashva pateh klantam abravit tatra raghavah
Kimaham tvarayanitah karanena vinanagha
71.36
अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने ॥२-७१-३६॥
Ashubhashanki hridayam shilam cha patativa me
Shruta no yadrishah purvam nripatinam vinashane
71.37
आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥२-७१-३७॥
Akarah tan aham sarvan iha pashyami sarathe
Sammarjanavihinani parushanyupalakshaye
71.38
असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च ॥२-७१-३८॥
Asamyatakavatani shrivihinani sarvashah
Balikarmavihinani dhupasammedanena cha
71.39
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥२-७१-३९॥
Anashitakutumbani prabhahinajanani cha
Alaksmikani pashyami kutumbibhavananyaham
71.40
अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥२-७१-४०॥
Apetamalyashobhani asammrishtajirani cha
Devagarani shunyani na chabhanti yathapuram
71.41
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥२-७१-४१॥
Devatarchah praviddhashcha yagygoshthyastathavidhah
Malyapaneshu rajante nadya panyani va tatha
71.42
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥२-७१-४२॥
Drishyante vanijopyadya na yathapurvamatravai
Dhyanasamvignahridayah nashtavyaparayantritah
71.43
देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा ॥२-७१-४३॥
Devayatanachaityeshudinah pakshiganastatha
71.44
मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् ।
सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे ॥२-७१-४४॥
Malinam cha ashru purna aksham dinam dhyana param krisham
Sastri pumsam cha pashyami janam utkanthitam pure
71.45
इति एवम् उक्त्वा भरतः सूतम् तम् दीन मानसः ।
तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ ॥२-७१-४५॥
Iti evam uktva bharatah sutam tam dina manasah
Tani anishtani ayodhyayam prekshya raja griham yayau
71.46
ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् ।
रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् ।दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् ।दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव ॥२-७१-४६॥
Tam shunya shringa ataka veshma rathyam
Rajo aruna dvara kapata yantram, drishtva purim indra puri prakasham, duhkhena sampurnatarah babhuva
71.47
बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि ।
यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः ।अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः ।पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥२-७१-४७॥
Bahuni pashyan manaso apriyani
Yani annyada na asya pure babhuvuh, avak shira dina mana nahrishtah, pitur mahatma pravivesha veshma