UtshovSarga 73
73.1
श्रुत्वा तु पितरम् वृत्तम् भ्रातरु च विवासितौ ।
भरतः दुह्ख सम्तप्तैदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-७३-१॥
Shrutva tu pitaram vrittam bhrataru cha vivasitau
Bharatah duhkha samtaptaidam vachanam abravit
73.2
किम् नुण्कार्यम् हतस्य इह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्य अथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ समेन च ॥२-७३-२॥
Kim nunkaryam hatasya iha mama rajyena shochatah
Vihinasya atha pitra cha bhratra pitri samena cha
73.3
दुह्खे मे दुह्खम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इव आदधाः ।
राजानम् प्रेत भावस्थम् कृत्वा रामम् च तापसम् ॥२-७३-३॥
Duhkhe me duhkham akaror vrane ksharam iva adadhah
Rajanam preta bhavastham kritva ramam cha tapasam
73.4
कुलस्य त्वम् अभावाय काल रात्रिर् इव आगता ।
अन्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे न अवबुद्धवान् ॥२-७३-४॥
Kulasya tvam abhavaya kala ratrir iva agata
Angaram upaguhya sma pita me na avabuddhavan
73.5
मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि ।
सुखम् परिहृतम् मोहात्कुलेऽस्मिन् कुलपाम्सनि ॥२-७३-५॥
Mrityumapadito raja tvaya me papadarshini
Sukham parihritam mohatkulesmin kulapamsani
73.6
त्वाम् प्राप्य हि पिता मे.द्य सत्यसन्धो महायशाः ।
तीव्रदुःखाभिसम्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥२-७३-६॥
Tvam prapya hi pita me.dya satyasandho mahayashah
Tivraduhkhabhisamtapto vritto dasharatho nripah
73.7
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनम् गतः ॥२-७३-७॥
Vinashito maharajah pita me dharmavatsalah
Kasmatpravrajito ramah kasmadeva vanam gatah
73.8
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्र शोक अभिपीडिते ।
दुष्करम् यदि जीवेताम् प्राप्य त्वाम् जननीम् मम ॥२-७३-८॥
Kausalya cha sumitra cha putra shoka abhipidite
Dushkaram yadi jivetam prapya tvam jananim mama
73.9
ननु तु आर्यो अपि धर्म आत्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् ।
वर्तते गुरु वृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥२-७३-९॥
Nanu tu aryo api dharma atma tvayi vrittim anuttamam
Vartate guru vrittigyo yatha matari vartate
73.10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घ दर्शिनी ।
त्वयि धर्मम् समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते ॥२-७३-१०॥
Tatha jyeshtha hi me mata kausalya dirgha darshini
Tvayi dharmam samasthaya bhaginyam iva vartate
73.11
तस्याः पुत्रम् कृत आत्मानम् चीर वल्कल वाससम् ।
प्रस्थाप्य वन वासाय कथम् पापे न शोचसि ॥२-७३-११॥
Tasyah putram krita atmanam chira valkala vasasam
Prasthapya vana vasaya katham pape na shochasi
73.12
अपाप दर्शिनम् शूरम् कृत आत्मानम् यशस्विनम् ।
प्रव्राज्य चीर वसनम् किम् नु पश्यसि कारणम् ॥२-७३-१२॥
Apapa darshinam shuram krita atmanam yashasvinam
Pravrajya chira vasanam kim nu pashyasi karanam
73.13
लुब्धाया विदितः मन्ये न ते अहम् राघवम् प्रति ।
तथा हि अनर्थो राज्य अर्थम् त्वया नीतः महान् अयम् ॥२-७३-१३॥
Lubdhaya viditah manye na te aham raghavam prati
Tatha hi anartho rajya artham tvaya nitah mahan ayam
73.14
अहम् हि पुरुष व्याघ्राव् अपश्यन् राम लक्ष्मणौ ।
केन शक्ति प्रभावेन राज्यम् रक्षितुम् उत्सहे ॥२-७३-१४॥
Aham hi purusha vyaghrav apashyan rama lakshmanau
Kena shakti prabhavena rajyam rakshitum utsahe
73.15
तम् हि नित्यम् महा राजो बलवन्तम् महा बलः ।
उअपाश्रितः अभूद् धर्म आत्मा मेरुर् मेरु वनम् यथा ॥२-७३-१५॥
Tam hi nityam maha rajo balavantam maha balah
Uapashritah abhud dharma atma merur meru vanam yatha
73.16
सो अहम् कथम् इमम् भारम् महा धुर्य समुद्यतम् ।
दम्यो धुरम् इव आसाद्य सहेयम् केन च ओजसा ॥२-७३-१६॥
So aham katham imam bharam maha dhurya samudyatam
Damyo dhuram iva asadya saheyam kena cha ojasa
73.17
अथ वा मे भवेत् शक्तिर् योगैः बुद्धि बलेन वा ।
सकामाम् न करिष्यामि त्वाम् अहम् पुत्र गर्धिनीम् ॥२-७३-१७॥
Atha va me bhavet shaktir yogaih buddhi balena va
Sakamam na karishyami tvam aham putra gardhinim
73.18
न मे विकाङ्खा जायेत त्यक्तुम् त्वाम् पापनिश्चयाम् ।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥२-७३-१८॥
Na me vikankha jayeta tyaktum tvam papanishchayam
Yadi ramasya naveksha tvayi syanmatrivatsada
73.19
उत्पन्ना तु कथम् बुद्धिस्तवेयम् पापदर्शिनि ।
साधुचारित्रविभ्राष्टे पूर्वेषाम् नो विगर्हिता ॥२-७३-१९॥
Utpanna tu katham buddhistaveyam papadarshini
Sadhucharitravibhrashte purvesham no vigarhita
73.20
अस्मिन् कुले हि सर्वेषाम् ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥२-७३-२०॥
Asmin kule hi sarvesham jyeshtho rajyebhishichyate
Apare bhratarastasmin pravartante samahitah
73.21
न हि मन्ये नृशसे त्वम् राजधर्ममवेक्षसे ।
गतिम् वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥२-७३-२१॥
Na hi manye nrishase tvam rajadharmamavekshase
Gatim va na vijanasi rajavrittasya shashvatim
73.22
सततम् राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
राज्ञामेतत्समम् तत्स्यादिक्ष्वाकूणाम् विशेषतः ॥२-७३-२२॥
Satatam rajavritte hi jyeshtho rajyebhishichyate
Ragyametatsamam tatsyadikshvakunam visheshatah
73.23
तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् ।
अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम् ॥२-७३-२३॥
Tesham dharmaikarakshanam kulacharitrayoginam
Atra charitrashaundiryam tvam prapya vinivartatam
73.24
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।
बुद्धेर्मोहः कथमयम् सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥२-७३-२४॥
Tavapi sumahabhaga janendrah kulapurvagah
Buddhermohah kathamayam sambhutastvayi garhitah
73.25
न तु कामम् करिष्यामि तवाऽह्म् पापनिश्चये ।
त्वया व्यसनमारब्धम् जीवितान्तकरम् मम ॥२-७३-२५॥
Na tu kamam karishyami tavahm papanishchaye
Tvaya vyasanamarabdham jivitantakaram mama
73.26
एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् ।
निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम् ॥२-७३-२६॥
Esha tvidanimevahamapriyartham tavanagham
Nivartayishyami vanat bhrataram svajana priyam
73.27
निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः ।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥२-७३-२७॥
Nivartayitva ramam cha tasyaham diptatejanah
Dasabhuto bhavishyami susthirenantaratmana
73.28
इति एवम् उक्त्वा भरतः महात्मा ।
प्रिय इतरैः वाक्य गणैअः तुदम्स् ताम् ।शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः ।सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः ॥२-७३-२८॥
Iti evam uktva bharatah mahatma
Priya itaraih vakya ganaiah tudams tam, shoka aturah cha api nanada bhuyah, simho yatha parvata gahvarasthah