UtshovSarga 74
74.1
ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा ।
रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः ॥२-७४-१॥
Tam tatha garhayitva tu mataram bharatah tada
Roshena mahata avishtah punar eva abravid vachah
74.2
राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि ।
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव ॥२-७४-२॥
Rajyat bhramshasva kaikeyi nrishamse dushta charini
Parityakta cha dharmena ma mritam rudati bhava
74.3
किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः ।
ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ ॥२-७४-३॥
Kim nu te adushayad raja ramah va bhrisha dharmikah
Yayoh mrityur vivasah cha tvat krite tulyam agatau
74.4
भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् ।
कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम् ॥२-७४-४॥
Bhrunahatyam asi prapta kulasya asya vinashanat
Kaikeyi narakam gachcha ma cha bhartuh salokatam
74.5
यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा ।
सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम् ॥२-७४-५॥
Yattvaya hidrisham papam kritam ghorena karmana
Sarvalokapriyam hitva mamapyapaditam bhayam
74.6
त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः ॥२-७४-६॥
Tvat krite me pita vrittah ramah cha aranyam ashritah
Ayasho jiva loke cha tvaya aham pratipaditah
74.7
मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके ।
न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि ॥२-७४-७॥
Matri rupe mama amitre nrishamse rajya kamuke
Na te aham abhibhashyo asmi durvritte pati ghatini
74.8
कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः ।
दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम् ॥२-७४-८॥
Kausalya cha sumitra cha yah cha anya mama matarah
Duhkhena mahata avishtah tvam prapya kula dushinim
74.9
न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः ।
राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः ॥२-७४-९॥
Na tvam ashva pateh kanya dharma rajasya dhimatah
Rakshasi tatra jata asi kula pradhvamsini pituh
74.10
यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः ।
वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः ॥२-७४-१०॥
Yat tvaya dharmiko ramah nityam satya parayanah
Vanam prasthapitah duhkhat pita cha tridivam gatah
74.11
यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते ।
भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये ॥२-७४-११॥
Yat pradhana asi tat papam mayi pitra vina krite
Bhratribhyam cha parityakte sarva lokasya cha apriye
74.12
कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये ।
कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी ॥२-७४-१२॥
Kausalyam dharma samyuktam viyuktam papa nishchaye
Kritva kam prapsyase tu adya lokam niraya gamini
74.13
किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् ।
ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम् ॥२-७४-१३॥
Kim na avabudhyase krure niyatam bandhu samshrayam
Jyeshtham pitri samam ramam kausalyaya atma sambhavam
74.14
अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते ।
तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः ॥२-७४-१४॥
Anga pratyangajah putrah hridayach cha api jayate
Tasmat priyatarah matuh priyatvan na tu bandhavah
74.15
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता ।
वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ ॥२-७४-१५॥
Anyada kila dharmagya surabhih sura sammata
Vahamanau dadarsha urvyam putrau vigata chetasau
74.16
ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले ।
रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥२-७४-१६॥
Tav ardha divase shrantau drishtva putrau mahi tale
Ruroda putra shokena bashpa paryakula ikshana
74.17
अधस्तात् व्रजतः तस्याः सुर राज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभि गन्धिनः ॥२-७४-१७॥
Adhastat vrajatah tasyah sura ragyo mahatmanah
Bindavah patita gatre sukshmah surabhi gandhinah
74.18
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातम् तम् स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।
सुरभिम् मन्यते दृष्ट्वा भूयसीम् ताम् सुरेश्वरः ॥२-७४-१८॥
Indropyashrunipatam tam svagatre punyagandhinam
Surabhim manyate drishtva bhuyasim tam sureshvarah
74.19
निरीक्समाणः शक्रस्ताम् ददर्श सुरभिम् स्थिताम् ।
आकाशे विष्ठिताम् दीनाम् रुदतीम् भृशदुःखिताम् ॥२-७४-१९॥
Niriksamanah shakrastam dadarsha surabhim sthitam
Akashe vishthitam dinam rudatim bhrishaduhkhitam
74.20
ताम् दृष्ट्वा शोक सम्तप्ताम् वज्र पाणिर् यशस्विनीम् ।
इन्द्रः प्रान्जलिर् उद्विग्नः सुर राजो अब्रवीद् वचः ॥२-७४-२०॥
Tam drishtva shoka samtaptam vajra panir yashasvinim
Indrah pranjalir udvignah sura rajo abravid vachah
74.21
भयम् कच्चिन् न च अस्मासु कुतश्चित् विद्यते महत् ।
कुतः निमित्तः शोकः ते ब्रूहि सर्व हित एषिणि ॥२-७४-२१॥
Bhayam kachchin na cha asmasu kutashchit vidyate mahat
Kutah nimittah shokah te bruhi sarva hita eshini
74.22
एवम् उक्ता तु सुरभिः सुर राजेन धीमता ।
पत्युवाच ततः धीरा वाक्यम् वाक्य विशारदा ॥२-७४-२२॥
Evam ukta tu surabhih sura rajena dhimata
Patyuvacha tatah dhira vakyam vakya visharada
74.23
शान्तम् पातम् न वः किम्चित् कुतश्चित् अमर अधिप ।
अहम् तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ ॥२-७४-२३॥
Shantam patam na vah kimchit kutashchit amara adhipa
Aham tu magnau shochami sva putrau vishame sthitau
74.24
एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्य रश्मि प्रतापिनौ ।
अर्ध्यमानौ बली वर्दौ कर्षकेण सुर अधिप ॥२-७४-२४॥
Etau drishtva krishau dinau surya rashmi pratapinau
Ardhyamanau bali vardau karshakena sura adhipa
74.25
मम कायात् प्रसूतौ हि दुह्खितौ भार पीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्ये अहम् न अस्ति पुत्र समः प्रियः ॥२-७४-२५॥
Mama kayat prasutau hi duhkhitau bhara piditau
Yau drishtva paritapye aham na asti putra samah priyah
74.26
यस्याः पुत्र सहस्त्रैस्तु कृत्स्नम् व्याप्तमिदम् जगत् ।
ताम् दृष्ट्वा रुदतीम् शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥२-७४-२६॥
Yasyah putra sahastraistu kritsnam vyaptamidam jagat
Tam drishtva rudatim shakro na sutanmanyate param
74.27
सदाऽप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया ।
श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया ॥२-७४-२७॥
Sadapratimavrittaya lokadharanakamyaya
Shrimatya gunanityayah svabhavaparicheshtaya
74.28
यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचै कामधुक् ।
किम् पुनर् या विना रामम् कौसल्या वर्तयिष्यति ॥२-७४-२८॥
Yasyah putrasahasrani sapi shochai kamadhuk
Kim punar ya vina ramam kausalya vartayishyati
74.29
एक पुत्रा च साध्वी च विवत्सा इयम् त्वया कृता ।
तस्मात् त्वम् सततम् दुह्खम् प्रेत्य च इह च लप्स्यसे ॥२-७४-२९॥
Eka putra cha sadhvi cha vivatsa iyam tvaya krita
Tasmat tvam satatam duhkham pretya cha iha cha lapsyase
74.30
अहम् हि अपचितिम् भ्रातुः पितुः च सकलाम् इमाम् ।
वर्धनम् यशसः च अपि करिष्यामि न सम्शयः ॥२-७४-३०॥
Aham hi apachitim bhratuh pituh cha sakalam imam
Vardhanam yashasah cha api karishyami na samshayah
74.31
आनाययित्वा तनयम् कौसल्याया महा द्युतिम् ।
स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनम् मुनि निषेवितम् ॥२-७४-३१॥
Anayayitva tanayam kausalyaya maha dyutim
Svayam eva pravekshyami vanam muni nishevitam
74.32
न ह्यहम् पापसम्कल्पे पापे पापम् त्वया कृतम् ।
शक्तो धारयितुम् पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥२-७४-३२॥
Na hyaham papasamkalpe pape papam tvaya kritam
Shakto dharayitum paurairashrukanthai rnirikshitah
74.33
सा त्वमग्निम् प्रविश वा स्वयम् वा दण्डकान्विश ।
रज्जुम् बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥२-७४-३३॥
Sa tvamagnim pravisha va svayam va dandakanvisha
Rajjum badhana va kanthe na hi tenyatparayanam
74.34
अहमप्यवनिम् प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।
कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥२-७४-३४॥
Ahamapyavanim prapte rame satyaparakrame
Kritakrityo bhavishyami vipravasitakalmashah
74.35
इति नागैव अरण्ये तोमर अन्कुश चोदितः ।
पपात भुवि सम्क्रुद्धो निह्श्वसन्न् इव पन्नगः ॥२-७४-३५॥
Iti nagaiva aranye tomara ankusha choditah
Papata bhuvi samkruddho nihshvasann iva pannagah
74.36
सम्रक्त नेत्रः शिथिल अम्बरः तदा ।
विधूत सर्व आभरणः परम्तपः ।बभूव भूमौ पतितः नृप आत्मजः ।शची पतेः केतुर् इव उत्सव क्षये ॥२-७४-३६॥
Samrakta netrah shithila ambarah tada
Vidhuta sarva abharanah paramtapah, babhuva bhumau patitah nripa atmajah, shachi pateh ketur iva utsava kshaye