UtshovSarga 67
67.1
आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकम्ठजनाविला ।
आयोध्यायामतितता सा व्यतीयाय शर्वरी ॥२-६७-१॥
Akranditanirananda sasrakamthajanavila
Ayodhyayamatitata sa vyatiyaya sharvari
67.2
व्यतीतायाम् तु शर्वर्याम् आदित्यस्य उदये ततः ।
समेत्य राज कर्तारः सभाम् ईयुर् द्विजातयः ॥२-६७-२॥
Vyatitayam tu sharvaryam adityasya udaye tatah
Sametya raja kartarah sabham iyur dvijatayah
67.3
मार्कण्डेयो अथ मौद्गल्यो वामदेवः च काश्यपः ।
कात्ययनो गौतमः च जाबालिः च महा यशाः ॥२-६७-३॥
Markandeyo atha maudgalyo vamadevah cha kashyapah
Katyayano gautamah cha jabalih cha maha yashah
67.4
एते द्विजाः सह अमात्यैः पृथग् वाचम् उदीरयन् ।
वसिष्ठम् एव अभिमुखाः श्रेष्ठः राज पुरोहितम् ॥२-६७-४॥
Ete dvijah saha amatyaih prithag vacham udirayan
Vasishtham eva abhimukhah shreshthah raja purohitam
67.5
अतीता शर्वरी दुह्खम् या नो वर्ष शत उपमा ।
अस्मिन् पन्चत्वम् आपन्ने पुत्र शोकेन पार्थिवे ॥२-६७-५॥
Atita sharvari duhkham ya no varsha shata upama
Asmin panchatvam apanne putra shokena parthive
67.6
स्वर् गतः च महा राजो रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
लक्ष्मणः च अपि तेजस्वी रामेण एव गतः सह ॥२-६७-६॥
Svar gatah cha maha rajo ramah cha aranyam ashritah
Lakshmanah cha api tejasvi ramena eva gatah saha
67.7
उभौ भरत शत्रुघ्नौ क्केकयेषु परम् तपौ ।
पुरे राज गृहे रम्ये मातामह निवेशने ॥२-६७-७॥
Ubhau bharata shatrughnau kkekayeshu param tapau
Pure raja grihe ramye matamaha niveshane
67.8
इक्ष्वाकूणाम् इह अद्य एव कश्चित् राजा विधीयताम् ।
अराजकम् हि नो राष्ट्रम् न विनाशम् अवाप्नुयात् ॥२-६७-८॥
Ikshvakunam iha adya eva kashchit raja vidhiyatam
Arajakam hi no rashtram na vinasham avapnuyat
67.9
न अराजले जन पदे विद्युन् माली महा स्वनः ।
अभिवर्षति पर्जन्यो महीम् दिव्येन वारिणा ॥२-६७-९॥
Na arajale jana pade vidyun mali maha svanah
Abhivarshati parjanyo mahim divyena varina
67.10
न अराजके जन पदे बीज मुष्टिः प्रकीर्यते ।
न अराकके पितुः पुत्रः भार्या वा वर्तते वशे ॥२-६७-१०॥
Na arajake jana pade bija mushtih prakiryate
Na arakake pituh putrah bharya va vartate vashe
67.11
अराजके धनम् न अस्ति न अस्ति भार्या अपि अराजके ।
इदम् अत्याहितम् च अन्यत् कुतः सत्यम् अराजके ॥२-६७-११॥
Arajake dhanam na asti na asti bharya api arajake
Idam atyahitam cha anyat kutah satyam arajake
67.12
न अराजके जन पदे कारयन्ति सभाम् नराः ।
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्य गृहाणि च ॥२-६७-१२॥
Na arajake jana pade karayanti sabham narah
Udyanani cha ramyani hrishtah punya grihani cha
67.13
न अराजके जन पदे यज्ञ शीला द्विजातयः ।
सत्राणि अन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः सम्शित व्रताः ॥२-६७-१३॥
Na arajake jana pade yagya shila dvijatayah
Satrani anvasate danta brahmanah samshita vratah
67.14
न अराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः ।
ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः ॥२-६७-१४॥
Na arajake janapade mahayagyeshu yajvanah
Brahmana vasusampanna visrijantyaptadakshinah
67.15
न अराजके जन पदे प्रभूत नट नर्तकाः ।
उत्सवाः च समाजाः च वर्धन्ते राष्ट्र वर्धनाः ॥२-६७-१५॥
Na arajake jana pade prabhuta nata nartakah
Utsavah cha samajah cha vardhante rashtra vardhanah
67.16
न अरजके जन पदे सिद्ध अर्था व्यवहारिणः ।
कथाभिर् अनुरज्यन्ते कथा शीलाः कथा प्रियैः ॥२-६७-१६॥
Na arajake jana pade siddha artha vyavaharinah
Kathabhir anurajyante katha shilah katha priyaih
67.17
न अराजके जनपदे उद्यानानि समागताः ।
सायाह्ने क्रीडितुम् यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः ॥२-६७-१७॥
Na arajake janapade udyanani samagatah
Sayahne kriditum yanti kumaryo hemabhushitah
67.18
न अराजके जन पदे वाहनैः शीघ्र गामिभिः ।
नरा निर्यान्ति अरण्यानि नारीभिः सह कामिनः ॥२-६७-१८॥
Na arajake jana pade vahanaih shighra gamibhih
Nara niryanti aranyani naribhih saha kaminah
67.19
न अराकजे जन पदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।
शेरते विवृत द्वाराः कृषि गो रक्ष जीविनः ॥२-६७-१९॥
Na arakaje jana pade dhanavantah surakshitah
Sherate vivrita dvarah krishi go raksha jivinah
67.20
न अराजके जनपदे बद्दघण्टा विषाणीनः ।
आटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जराः षष्टिहायनाः ॥२-६७-२०॥
Na arajake janapade baddaghanta vishaninah
Atanti rajamargeshu kunjarah shashtihayanah
67.21
न अराजके जनपदे शरान् सम्ततमस्यताम् ।
श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने ॥२-६७-२१॥
Na arajake janapade sharan samtatamasyatam
Shruyate talanirghosha ishvastranamupasane
67.22
न अराजके जन पदे वणिजो दूर गामिनः ।
गच्चन्ति क्षेमम् अध्वानम् बहु पुण्य समाचिताः ॥२-६७-२२॥
Na arajake jana pade vanijo dura gaminah
Gachchanti kshemam adhvanam bahu punya samachitah
67.23
न अराजके जन पदे चरति एक चरः वशी ।
भावयन्न् आत्मना आत्मानम् यत्र सायम् गृहो मुनिः ॥२-६७-२३॥
Na arajake jana pade charati eka charah vashi
Bhavayann atmana atmanam yatra sayam griho munih
67.24
न अराजके जन पदे योग क्षेमम् प्रवर्तते ।
न च अपि अराजके सेना शत्रून् विषहते युधि ॥२-६७-२४॥
Na arajake jana pade yoga kshemam pravartate
Na cha api arajake sena shatrun vishahate yudhi
67.25
न अराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः ।
नराः सम्यान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः ॥२-६७-२५॥
Na arajake janapade hrishtaih paramavajibhih
Narah samyanti sahasa rathaishcha parimanditah
67.26
न अराजके जनपदे नराः शास्त्रविशारदाः ।
सम्पदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च ॥२-६७-२६॥
Na arajake janapade narah shastravisharadah
Sampadantovatishthante vaneshupavaneshu cha
67.27
न अराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः ।
देवताभ्यर्चनार्थय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः ॥२-६७-२७॥
Na arajake janapade malyamodakadakshinah
Devatabhyarchanarthaya kalpyante niyatairjanaih
67.28
न अराजके जनपदे चन्दनागुरुरूषिताः ।
राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः ॥२-६७-२८॥
Na arajake janapade chandanagururushitah
Rajaputra virajante vasanta iva shakhinah
67.29
यथा हि अनुदका नद्यो यथा वा अपि अतृणम् वनम् ।
अगोपाला यथा गावः तथा राष्ट्रम् अराजकम् ॥२-६७-२९॥
Yatha hi anudaka nadyo yatha va api atrinam vanam
Agopala yatha gavah tatha rashtram arajakam
67.30
ध्वजो रथस्य प्रज्ञानम् धूमो ज्ञानम् विभावसोः ।
तेषाम् यो नो ध्वजो राज स देवत्वमितो गतः ॥२-६७-३०॥
Dhvajo rathasya pragyanam dhumo gyanam vibhavasoh
Tesham yo no dhvajo raja sa devatvamito gatah
67.31
न अराजके जन पदे स्वकम् भवति कस्यचित् ।
मत्स्याइव नरा नित्यम् भक्षयन्ति परस्परम् ॥२-६७-३१॥
Na arajake jana pade svakam bhavati kasyachit
Matsyaiva nara nityam bhakshayanti parasparam
67.32
येहि सम्भिन्न मर्यादा नास्तिकाः चिन्न सम्शयाः ।
ते अपि भावाय कल्पन्ते राज दण्ड निपीडिताः ॥२-६७-३२॥
Yehi sambhinna maryada nastikah chinna samshayah
Te api bhavaya kalpante raja danda nipiditah
67.33
यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेवप्रवर्तते ।
तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः ॥२-६७-३३॥
Yatha drishtih sharirasya nityamevapravartate
Tatha narendro rashtrasya prabhavah satyadharmayoh
67.34
राजा सत्यम् च धर्मश्च राजा कुलवताम् कुलम् ।
राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम् ॥२-६७-३४॥
Raja satyam cha dharmashcha raja kulavatam kulam
Raja mata pita chaiva raja hitakaro nrinam
67.35
यमो वैश्रवणः शक्रो वरुणश्च महाबलः ।
विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महाता ततः ॥२-६७-३५॥
Yamo vaishravanah shakro varunashcha mahabalah
Visheshyante narendrena vrittena mahata tatah
67.36
अहो तमैव इदम् स्यान् न प्रज्ञायेत किम्चन ।
राजा चेन् न भवेन् लोके विभजन् साध्व् असाधुनी ॥२-६७-३६॥
Aho tamaiva idam syan na pragyayeta kimchana
Raja chen na bhaven loke vibhajan sadhv asadhuni
67.37
जीवति अपि महा राजे तव एव वचनम् वयम् ।
न अतिक्रमामहे सर्वे वेलाम् प्राप्य इव सागरः ॥२-६७-३७॥
Jivati api maha raje tava eva vachanam vayam
Na atikramamahe sarve velam prapya iva sagarah
67.38
स नः समीक्ष्य द्विज वर्य वृत्तम् ।
नृपम् विना राज्यम् अरण्य भूतम् ।कुमारम् इक्ष्वाकु सुतम् वदान्यम् ।त्वम् एव राजानम् इह अभिषिन्चय ॥२-६७-३८॥
Sa nah samikshya dvija varya vrittam
Nripam vina rajyam aranya bhutam, kumaram ikshvaku sutam vadanyam, tvam eva rajanam iha abhishinchaya