UtshovSarga 66
66.1
तम् अग्निम् इव सम्शान्तम् अम्बु हीनम् इव अर्णवम् ।
हतप्रभम् इव आदित्यम् स्वर्गथम् प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥२-६६-१॥
Tam agnim iva samshantam ambu hinam iva arnavam
Hataprabham iva adityam svargatham prekshya bhumipam
66.2
कौसल्या बाष्प पूर्ण अक्षी विविधम् शोक कर्शिता ।
उपगृह्य शिरः राज्ञः कैकेयीम् प्रत्यभाषत ॥२-६६-२॥
Kausalya bashpa purna akshi vividham shoka karshita
Upagrihya shirah ragyah kaikeyim pratyabhashata
66.3
सकामा भव कैकेयि भुन्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानम् एक अग्रा नृशम्से दुष्ट चारिणि ॥२-६६-३॥
Sakama bhava kaikeyi bhunkshva rajyam akantakam
Tyaktva rajanam eka agra nrishamse dushta charini
66.4
विहाय माम् गतः रामः भर्ता च स्वर् गतः मम ।
विपथे सार्थ हीना इव न अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥२-६६-४॥
Vihaya mam gatah ramah bharta cha svar gatah mama
Vipathe sartha hina iva na aham jivitum utsahe
66.5
भर्तारम् तम् परित्यज्य का स्त्री दैवतम् आत्मनः ।
इच्चेज् जीवितुम् अन्यत्र कैकेय्याः त्यक्त धर्मणः ॥२-६६-५॥
Bhartaram tam parityajya ka stri daivatam atmanah
Ichchej jivitum anyatra kaikeyyah tyakta dharmanah
66.6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम् पाकम् इव भक्षयन् ।
कुब्जा निमित्तम् कैकेय्या राघवाणान् कुलम् हतम् ॥२-६६-६॥
Na lubdho budhyate doshan kim pakam iva bhakshayan
Kubja nimittam kaikeyya raghavanan kulam hatam
66.7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामम् विवासितम् ।
सभार्यम् जनकः श्रुत्वा पतितप्स्यति अहम् यथा ॥२-६६-७॥
Aniyoge niyuktena ragya ramam vivasitam
Sabharyam janakah shrutva patitapsyati aham yatha
66.8
स मामनाथाम् विधवाम् नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमल पत्र अक्षो जीव नाशम् इतः गतः ॥२-६६-८॥
Sa mamanatham vidhavam nadya janati dharmikah
Ramah kamala patra aksho jiva nasham itah gatah
66.9
विदेह राजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी ।
दुह्खस्य अनुचिता दुह्खम् वने पर्युद्विजिष्यति ॥२-६६-९॥
Videha rajasya suta taha sita tapasvini
Duhkhasya anuchita duhkham vane paryudvijishyati
66.10
नदताम् भीम घोषाणाम् निशासु मृग पक्षिणाम् ।
निशम्य नूनम् सम्स्त्रस्ता राघवम् सम्श्रयिष्यति ॥२-६६-१०॥
Nadatam bhima ghoshanam nishasu mriga pakshinam
Nishamya nunam samstrasta raghavam samshrayishyati
66.11
वृद्धः चैव अल्प पुत्रः च वैदेहीम् अनिचिन्तयन् ।
सो अपि शोक समाविष्टः ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥२-६६-११॥
Vriddhah chaiva alpa putrah cha vaidehim anichintayan
So api shoka samavishtah nanu tyakshyati jivitam
66.12
साहमद्यैव दिष्टान्तम् गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदम् शरीरमालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥२-६६-१२॥
Sahamadyaiva dishtantam gamishyami pativrata
Idam shariramalingya pravekshyami hutashanam
66.13
ताम् ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीम् तपस्विनीम् ।
व्यपनिन्युः सुदुह्ख आर्ताम् कौसल्याम् व्यावहारिकाः ॥२-६६-१३॥
Tam tatah samparishvajya vilapantim tapasvinim
Vyapaninyuh suduhkha artam kausalyam vyavaharikah
66.14
तैल द्रोण्याम् अथ अमात्याः सम्वेश्य जगती पतिम् ।
राज्ञः सर्वाणि अथ आदिष्टाः चक्रुः कर्माणि अनन्तरम् ॥२-६६-१४॥
Taila dronyam atha amatyah samveshya jagati patim
Ragyah sarvani atha adishtah chakruh karmani anantaram
66.15
न तु सम्कलनम् राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुम् ईषुस् ते ततः रक्षन्ति भूमिपम् ॥२-६६-१५॥
Na tu samkalanam ragyo vina putrena mantrinah
Sarvagyah kartum ishus te tatah rakshanti bhumipam
66.16
तैल द्रोण्याम् तु सचिवैः शायितम् तम् नर अधिपम् ।
हा मृतः अयम् इति ज्ञात्वा स्त्रियः ताः पर्यदेवयन् ॥२-६६-१६॥
Taila dronyam tu sachivaih shayitam tam nara adhipam
Ha mritah ayam iti gyatva striyah tah paryadevayan
66.17
बाहून् उद्यम्य कृपणा नेत्र प्रस्रवणैः मुखैः ।
रुदन्त्यः शोक सम्तप्ताः कृपणम् पर्यदेवयन् ॥२-६६-१७॥
Bahun udyamya kripana netra prasravanaih mukhaih
Rudantyah shoka samtaptah kripanam paryadevayan
66.18
हा महाराज रामेण सततम् प्रियवादिना ।
विहीनाः सत्यसन्धेन किमर्थम् विजहासि नः ॥२-६६-१८॥
Ha maharaja ramena satatam priyavadina
Vihinah satyasandhena kimartham vijahasi nah
66.19
कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण वियोजिताः ।
कथम् पतिघ्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम् ॥२-६६-१९॥
Kaikeyya dushtabhavaya raghavena viyojitah
Katham patighnya vatsyamah samipe vidhava vayam
66.20
स हि नाथः सदास्माकम् तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनम् रामो गतः श्रीमान् विहाय नृपतिश्रियम् ॥२-६६-२०॥
Sa hi nathah sadasmakam tava cha prabhuratmavan
Vanam ramo gatah shriman vihaya nripatishriyam
66.21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथम् वयम् निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥२-६६-२१॥
Tvaya tena cha virena vina vyasanamohitah
Katham vayam nivatsyamah kaikeyya cha vidushitah
66.22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सम्त्य्क्ताः सा कमन्यम् न हास्यति ॥२-६६-२२॥
Yaya tu raja ramashcha lakshmanashcha mahabalah
Sitaya saha samtyktah sa kamanyam na hasyati
66.23
ता बाष्पेण च सम्वीताः शोकेन विपुलेन च ।
व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रीयः ॥२-६६-२३॥
Ta bashpena cha samvitah shokena vipulena cha
Vyaveshtanta nirananda raghavasya varastriyah
66.24
निशा नक्षत्र हीना इव स्त्री इव भर्तृ विवर्जिता ।
पुरी न अराजत अयोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥२-६६-२४॥
Nisha nakshatra hina iva stri iva bhartri vivarjita
Puri na arajata ayodhya hina ragya mahatmana
66.25
बाष्प पर्याकुल जना हाहा भूत कुल अन्गना ।
शून्य चत्वर वेश्म अन्ता न बभ्राज यथा पुरम् ॥२-६६-२५॥
Bashpa paryakula jana haha bhuta kula angana
Shunya chatvara veshma anta na babhraja yatha puram
66.26
गत प्रभा द्यौर् इव भास्करम् विना ।
व्यपेत नक्षत्र गणा इव शर्वरी ।निवृत्तचारः सहसा गतो रविः ।प्रवृत्तचारा राजनी ह्युपस्थिता ॥२-६६-२६॥
Gata prabha dyaur iva bhaskaram vina
Vyapeta nakshatra gana iva sharvari, nivrittacharah sahasa gato ravih, pravrittachara rajani hyupasthita
66.27
ऋते तु पुत्राद्दहनम् महीपते ।
र्नरोचयन्ते सुहृदः समागताः ।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशय ।न्विचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥२-६६-२७॥
Rite tu putraddahanam mahipate
Rnarochayante suhridah samagatah, itiva tasmin shayane nyaveshaya, nvichintya rajanamachintya darshanam
66.28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करम् विना ।
व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।पुरी बभासे रहिता मह आत्मना ।न च अस्र कण्ठ आकुल मार्ग चत्वरा ॥२-६६-२८॥
Gataprabha dyauriva bhaskaram vina
Vyapetanakshatraganeva sharvari, puri babhase rahita maha atmana, na cha asra kantha akula marga chatvara
66.29
नराः च नार्यः च समेत्य सम्घशो ।
विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।तदा नगर्याम् नर देव सम्क्षये ।बभूवुर् आर्ता न च शर्म लेभिरे ॥२-६६-२९॥
Narah cha naryah cha sametya samghasho
Vigarhamana bharatasya mataram, tada nagaryam nara deva samkshaye, babhuvur arta na cha sharma lebhire