UtshovSarga 63
63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥२-६३-१॥
Pratibuddho muhur tena shoka upahata chetanah
Atha raja dasharathah sa chintam abhyapadyata
63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥२-६३-२॥
Rama lakshmanayoh chaiva vivasat vasava upamam
Avivesha upasargah tam tamah suryam iva asuram
63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥२-६३-३॥
Sabharye nirgate rame kausalyam kosaleshvarah
Vivakshurasitapangam smriva dushkritamatmanah
63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥२-६३-४॥
Sa raja rajanim shashthim rame pravrajite vanam
Ardha ratre dasharathah samsmaran dushkritam kritam
63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-६३-५॥
Sa raja putrashokartah smaran dushkritamatmanah
Kausalyam putra shoka artam idam vachanam abravit
63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥२-६३-६॥
Yad acharati kalyani shubham va yadi va ashubham
Tat eva labhate bhadre karta karmajam atmanah
63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥२-६३-७॥
Guru laghavam arthanam arambhe karmanam phalam
Dosham va yo na janati sa balaiti ha uchyate
63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥२-६३-८॥
Kashchit amra vanam chittva palashamah cha nishinchati
Pushpam drishtva phale gridhnuh sa shochati phala agame
63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेLआयाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥२-६३-९॥
Avigyaya phalam yo hi karma tvevanudhavati
Sa shochetphalaveLayam yatha kimshukasechakah
63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥२-६३-१०॥
So aham amra vanam chittva palashamah cha nyashechayam
Ramam phala agame tyaktva pashchat shochami durmatih
63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥२-६३-११॥
Labdha shabdena kausalye kumarena dhanushmata
Kumarah shabda vedhi iti maya papam idam kritam
63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥२-६३-१२॥
Tat idam me anusampraptam devi duhkham svayam kritam
Sammohat iha balena yatha syat bhakshitam visham
63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोओहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥२-६३-१३॥
Yathanyah purushah kashchitpalashairmoohito bhavet
Evam mama api avigyatam shabda vedhyamayam phalam
63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥२-६३-१४॥
Devy anudha tvam abhavo yuva rajo bhavamy aham
Tatah pravrid anuprapta mada kama vivardhini
63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥२-६३-१५॥
Upasyahi rasan bhaumams taptva cha jagad amshubhih
Pareta acharitam bhimam ravir avishate disham
63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥२-६३-१६॥
Ushnam antar dadhe sadyah snigdha dadrishire ghanah
Tatah jahrishire sarve bheka saranga barhinah
63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥२-६३-१७॥
Klinnapakshottarah snatah krichchradiva vatatrinah
Vrishtivatavadhutagran padapanabhipedire
63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥२-६३-१८॥
Patitena ambhasa channah patamanena cha asakrit
Ababhau matta sarangah toya rashir iva achalah
63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोओताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥२-६३-१९॥
Pandurarunavarnani srootamsi vimalanyapi
Susruvurgiridhatubhyah sabhasmani bhujangavat
63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोओताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥२-६३-२०॥
Akularunatoyani srootamsi vimalanyapi
Unmargajalavahini babhuvurjaladagame
63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥२-६३-२१॥
Tasminn atisukhe kale dhanushman ishuman rathi
Vyayama krita samkalpah sarayum anvagam nadim
63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥२-६३-२२॥
Nipane mahisham ratrau gajam va abhyagatam nadim
Anyam va shva padam kamchij jighamsur ajita indriyah
63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥२-६३-२३॥
Tasmimstatrahamekante ratrau vivritakarmukah
Tatraham samvritam vanyam hatavamstiramagatam
63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥२-६३-२४॥
Anyam chapi mrigam himsram shabdam shrutvabhu pagatam
Atha andha kare tu ashrausham jale kumbhasya paryatah
63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥२-६३-२५॥
Achakshur vishaye ghosham varanasya iva nardatah
Tatah aham sharam uddhritya diptam ashi visha upamam
63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥२-६३-२६॥
Shabdam prati gajaprepsurabhilakshya tvapatayam
Amuncham nishitam banam aham ashi visha upamam
63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥२-६३-२७॥
Tatra vag ushasi vyakta pradur asid vana okasah
Ha ha iti patatah toye banabhihatamarmanah
63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥२-६३-२८॥
Tasminnipatite bane vagabhuttatra manushi
Katham asmad vidhe shastram nipatet tu tapasvini
63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥२-६३-२९॥
Praviviktam nadim ratrav udaharah aham agatah
Ishuna abhihatah kena kasya va kim kritam maya
63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥२-६३-३०॥
Risher hi nyasta dandasya vane vanyena jivatah
Katham nu shastrena vadho mad vidhasya vidhiyate
63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥२-६३-३१॥
Jata bhara dharasya eva valkala ajina vasasah
Ko vadhena mama arthi syat kim va asya apakritam maya
63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥२-६३-३२॥
Evam nishphalam arabdham kevala anartha samhitam
Na kashchit sadhu manyeta yathaiva guru talpagam
63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥२-६३-३३॥
Naham tatha anushochami jivita kshayam atmanah
Mataram pitaram cha ubhav anushochami mad vidhe
63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥२-६३-३४॥
Tat etan mithunam vriddham chira kalabhritam maya
Mayi panchatvam apanne kam vrittim vartayishyati
63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥२-६३-३५॥
Vriddhau cha mata pitarav aham cha eka ishuna hatah
Kena sma nihatah sarve subalena akrita atmana
63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥२-६३-३६॥
Tam giram karunam shrutva mama dharma anukankshinah
Karabhyam sasharam chapam vyathitasya apatat bhuvi
63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥२-६३-३७॥
Tasyaham karunam shrutva nishi lalapato bahu
Sambhranatah shokavegena bhrishamasa vichetanah
63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥२-६३-३८॥
Tam desham aham agamya dina sattvah sudurmanah
Apashyam ishuna tire sarayvah tapasam hatam
63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥२-६३-३९॥
Avakirnajatabharam praviddhakalashodakam
Pasushonitadigdhangam shayanam shalyapiditam
63.40
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
इति उवाच वचः क्रूरम् दिधक्षन्न् इव तेजसा ॥२-६३-४०॥
Sa mam udvikshya netrabhyam trastam asvastha chetasam
Iti uvacha vachah kruram didhakshann iva tejasa
63.41
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥२-६३-४१॥
Kim tava apakritam rajan vane nivasata maya
Jihirshiur ambho gurv artham yad aham taditah tvaya
63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥२-६३-४२॥
Ekena khalu banena marmani abhihate mayi
Dvav andhau nihatau vriddhau mata janayita cha me
63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥२-६३-४३॥
Tau nunam durbalav andhau mat pratikshau pipasitau
Chiram asha kritam trishnam kashtam samdharayishyatah
63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥२-६३-४४॥
Na nunam tapaso va asti phala yogah shrutasya va
Pita yan mam na janati shayanam patitam bhuvi
63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥२-६३-४५॥
Janann api cha kim kuryat ashaktir aparikramah
Chidyamanam iva ashaktah tratum anyo nago nagam
63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥२-६३-४६॥
Pitus tvam eva me gatva shighram achakshva raghava
Na tvam anudahet kruddho vanam vahnir iva edhitah
63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥२-६३-४७॥
Iyam eka padi rajan yatah me pitur ashramah
Tam prasadaya gatva tvam na tvam sa kupitah shapet
63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥२-६३-४८॥
Vishalyam kuru mam rajan marma me nishitah sharah
Runaddhi mridu sa utsedham tiram ambu rayo yatha
63.49
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ॥२-६३-४९॥
Sashalyah klishyate pranairvishalyo vinashishyati
Iti mamavishachchinta tasya shalyapakarshane
63.50
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥२-६३-५०॥
Duhkhitasya cha dinasya mama shokaturasya cha
Lakshyamasa hridaye chintam munisuta stada
63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥२-६३-५१॥
Tamyamanah sa mam duhkhaduvacha paramartavat
Sidamano vivrittango veshtamano gatah kshayam
63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥२-६३-५२॥
Samstabhya dhairyena sthirachitto bhavamyaham
Brahmahatyakritam papam hridayadapaniyatam
63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥२-६३-५३॥
Na dvijatir aham rajan ma bhut te manaso vyatha
Shudrayam asmi vaishyena jatah jana pada adhipa
63.54
इति इव वदतः कृच्च्रात् बाण अभिहत मर्मणः ।
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥२-६३-५४॥
Iti iva vadatah krichchrat bana abhihata marmanah
Vighurnato vicheshtasya vepamachasya bhutale
63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥२-६३-५५॥
Tasya tu anamyamanasya tam banam aham uddharam
Tasya tvanamyamanasya tam banamahamuddharam
63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥२-६३-५६॥
Jala ardra gatram tu vilapya krichchan
Marma vranam samtatam uchchasantam, tatah sarayvam tam aham shayanam, samikshya bhadre subhrisham vishannah