UtshovSarga 61
61.1
वनम् गते धर्म परे रामे रमयताम् वरे ।
कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥२-६१-१॥
Vanam gate dharma pare rame ramayatam vare
Kausalya rudati svarta bhartaram idam abravit
61.2
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितम् ते मयद् यशः ।
सानुक्रोशो वदान्यः च प्रिय वादी च राघवः ॥२-६१-२॥
Yadyapi trishu lokeshu prathitam te mayad yashah
Sanukrosho vadanyah cha priya vadi cha raghavah
61.3
कथम् नर वर श्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
दुह्खितौ सुख सम्वृद्धौ वने दुह्खम् सहिष्यतः ॥२-६१-३॥
Katham nara vara shreshtha putrau tau saha sitaya
Duhkhitau sukha samvriddhau vane duhkham sahishyatah
61.4
सा नूनम् तरुणी श्यामा सुकुमारी सुख उचिता ।
कथम् उष्णम् च शीतम् च मैथिली प्रसहिष्यते ॥२-६१-४॥
Sa nunam taruni shyama sukumari sukha uchita
Katham ushnam cha shitam cha maithili prasahishyate
61.5
भुक्त्वा अशनम् विशाल अक्षी सूप दम्श अन्वितम् शुभम् ।
वन्यम् नैवारम् आहारम् कथम् सीता उपभोक्ष्यते ॥२-६१-५॥
Bhuktva ashanam vishala akshi supa damsha anvitam shubham
Vanyam naivaram aharam katham sita upabhokshyate
61.6
गीत वादित्र निर्घोषम् श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता ।
कथम् क्रव्य अद सिम्हानाम् शब्दम् श्रोष्यति अशोभनम् ॥२-६१-६॥
Gita vaditra nirghosham shrutva shubham anindita
Katham kravya ada simhanam shabdam shroshyati ashobhanam
61.7
महा इन्द्र ध्वज सम्काशः क्व नु शेते महा भुजः ।
भुजम् परिघ सम्काशम् उपधाय महा बलः ॥२-६१-७॥
Maha indra dhvaja samkashah kva nu shete maha bhujah
Bhujam parigha samkasham upadhaya maha balah
61.8
पद्म वर्णम् सुकेश अन्तम् पद्म निह्श्वासम् उत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनम् पुष्कर ईक्षणम् ॥२-६१-८॥
Padma varnam sukesha antam padma nihshvasam uttamam
Kada drakshyami ramasya vadanam pushkara ikshanam
61.9
वज्र सारमयम् नूनम् हृदयम् मे न सम्शयः ।
अपश्यन्त्या न तम् यद् वै फलति इदम् सहस्रधा ॥२-६१-९॥
Vajra saramayam nunam hridayam me na samshayah
Apashyantya na tam yad vai phalati idam sahasradha
61.10
यत्त्वया करुणम् कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।
निरस्ता परिधावन्ति सुखार्हः कृपणा वने ॥२-६१-१०॥
Yattvaya karunam karma vyapohya mama bandhavah
Nirasta paridhavanti sukharhah kripana vane
61.11
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
जह्याद्राज्यम् च कोशम् च भरतो नोपल्स्ख्यते ॥२-६१-११॥
Yadi panchadashe varshe raghavah punareshyati
Jahyadrajyam cha kosham cha bharato nopalskhyate
61.12
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वनेव बान्धवान् ।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥२-६१-१२॥
Bhojayanti kila shraddhe kechitsvaneva bandhavan
Tatah pashchatsamikshante kritakarya dvijarshabhan
61.13
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वाम्सश्च द्विजातयः ।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥२-६१-१३॥
Tatra ye gunavantashcha vidvamsashcha dvijatayah
Na pashchattebhimanyante sudhamapi suropamah
61.14
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुम् द्विजर्षभाः ।
नाभ्युपैतुमलम् प्राज्ञाः शृङ्गच्चेदमिवर्ष्भाः ॥२-६१-१४॥
Brahmaneshvapi tripteshu pashchadbhoktum dvijarshabhah
Nabhyupaitumalam pragyah shringachchedamivarshbhah
61.15
एवम् कनीयसा भ्रात्रा भुक्तम् राज्यम् विशाम् पते ।
भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाः च किम् अर्थम् न अवमम्स्यते ॥२-६१-१५॥
Evam kaniyasa bhratra bhuktam rajyam visham pate
Bhrata jyeshtha varishthah cha kim artham na avamamsyate
61.16
न परेण आहृतम् भक्ष्यम् व्याघ्रः खादितुम् इच्चति ।
एवम् एव नर व्याघ्रः पर लीढम् न मम्स्यते ॥२-६१-१६॥
Na parena ahritam bhakshyam vyaghrah khaditum ichchati
Evam eva nara vyaghrah para lidham na mamsyate
61.17
हविर् आज्यम् पुरोडाशाः कुशा यूपाः च खादिराः ।
न एतानि यात यामानि कुर्वन्ति पुनर् अध्वरे ॥२-६१-१७॥
Havir ajyam purodashah kusha yupah cha khadirah
Na etani yata yamani kurvanti punar adhvare
61.18
तथा हि आत्तम् इदम् राज्यम् हृत साराम् सुराम् इव ।
न अभिमन्तुम् अलम् रामः नष्ट सोमम् इव अध्वरम् ॥२-६१-१८॥
Tatha hi attam idam rajyam hrita saram suram iva
Na abhimantum alam ramah nashta somam iva adhvaram
61.19
न एवम् विधम् असत्कारम् राघवो मर्षयिष्यति ।
बलवान् इव शार्दूलो बालधेर् अभिमर्शनम् ॥२-६१-१९॥
Na evam vidham asatkaram raghavo marshayishyati
Balavan iva shardulo baladher abhimarshanam
61.20
नैतस्य सहिता लोका भयम् कुर्युर्महामृधे ।
अधर्मम् त्विह धर्मात्मा लोकम् धर्मेण योजयेत् ॥२-६१-२०॥
Naitasya sahita loka bhayam kuryurmahamridhe
Adharmam tviha dharmatma lokam dharmena yojayet
61.21
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥२-६१-२१॥
Nanvasau kanchanairbanairmahaviryo mahabhujah
Yuganta iva bhutani sagaranapi nirdahet
61.22
स तादृशः सिम्ह बलो वृषभ अक्षो नर ऋषभः ।
स्वयम् एव हतः पित्रा जलजेन आत्मजो यथा ॥२-६१-२२॥
Sa tadrishah simha balo vrishabha aksho nara rishabhah
Svayam eva hatah pitra jalajena atmajo yatha
61.23
द्विजाति चरितः धर्मः शास्त्र दृष्टः सनातनः ।
यदि ते धर्म निरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥२-६१-२३॥
Dvijati charitah dharmah shastra drishtah sanatanah
Yadi te dharma nirate tvaya putre vivasite
61.24
गतिर् एवाक् पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजमः चतुर्थी न इह विद्यते ॥२-६१-२४॥
Gatir evak patir narya dvitiya gatir atmajah
Tritiya gyatayo rajamah chaturthi na iha vidyate
61.25
तत्र त्वम् चैव मे न अस्ति रामः च वनम् आश्रितः ।
न वनम् गन्तुम् इच्चामि सर्वथा हि हता त्वया ॥२-६१-२५॥
Tatra tvam chaiva me na asti ramah cha vanam ashritah
Na vanam gantum ichchami sarvatha hi hata tvaya
61.26
हतम् त्वया राज्यम् इदम् सराष्ट्रम् ।
हतः तथा आत्मा सह मन्त्रिभिः च ।हता सपुत्रा अस्मि हताः च पौराः ।सुतः च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥२-६१-२६॥
Hatam tvaya rajyam idam sarashtram
Hatah tatha atma saha mantribhih cha, hata saputra asmi hatah cha paurah, sutah cha bharya cha tava prahrishtau
61.27
इमाम् गिरम् दारुण शब्द सम्श्रिताम् ।
निशम्य राजा अपि मुमोह दुह्खितः ।ततः स शोकम् प्रविवेश पार्थिवः ।स्वदुष्कृतम् च अपि पुनः तदा अस्मरत् ॥२-६१-२७॥
Imam giram daruna shabda samshritam
Nishamya raja api mumoha duhkhitah, tatah sa shokam pravivesha parthivah, svadushkritam cha api punah tada asmarat