UtshovSarga 59
59.1
मम तु अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णम् अश्रु विमुन्चन्तः रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥२-५९-१॥
Mama tu ashva nivrittasya na pravartanta vartmani
Ushnam ashru vimunchantah rame samprasthite vanam
59.2
उभाभ्याम् राज पुत्राभ्याम् अथ कृत्वा अहम् ज्ञलिम् ।
प्रस्थितः रथम् आस्थाय तत् दुह्खम् अपि धारयन् ॥२-५९-२॥
Ubhabhyam raja putrabhyam atha kritva aham gyalim
Prasthitah ratham asthaya tat duhkham api dharayan
59.3
गुहा इव सार्धम् तत्र एव स्थितः अस्मि दिवसान् बहून् ।
आशया यदि माम् रामः पुनः शब्दापयेद् इति ॥२-५९-३॥
Guha iva sardham tatra eva sthitah asmi divasan bahun
Ashaya yadi mam ramah punah shabdapayed iti
59.4
विषये ते महा राज माम व्यसन कर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्प अन्कुर कोरकाः ॥२-५९-४॥
Vishaye te maha raja mama vyasana karshitah
Api vrikshah parimlanah sapushpa ankura korakah
59.5
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सराम्सि च ।
परिष्कुपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥२-५९-५॥
Upataptodaka nadyah palvalani saramsi cha
Parishkupalashani vananyupavanani cha
59.6
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।
राम शोक अभिभूतम् तन् निष्कूजम् अभवद् वनम् ॥२-५९-६॥
Na cha sarpanti sattvani vyala na prasaranti cha
Rama shoka abhibhutam tan nishkujam abhavad vanam
59.7
लीन पुष्कर पत्राः च नर इन्द्र कलुष उदकाः ।
सम्तप्त पद्माः पद्मिन्यो लीन मीन विहम्गमाः ॥२-५९-७॥
Lina pushkara patrah cha nara indra kalusha udakah
Samtapta padmah padminyo lina mina vihamgamah
59.8
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
न अद्य भान्ति अल्प गन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥२-५९-८॥
Jalajani cha pushpani malyani sthalajani cha
Na adya bhanti alpa gandhini phalani cha yatha puram
59.9
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च ।
न चाभिरामानारामान् पश्यामि मनुजर्षभ ॥२-५९-९॥
Atrodyanani shunyani pralinavihagani cha
Na chabhiramanaraman pashyami manujarshabha
59.10
प्रविशन्तम् अयोध्याम् माम् न कश्चित् अभिनन्दति ।
नरा रामम् अपश्यन्तः निह्श्वसन्ति मुहुर् मुहुः ॥२-५९-१०॥
Pravishantam ayodhyam mam na kashchit abhinandati
Nara ramam apashyantah nihshvasanti muhur muhuh
59.11
देव राजरथम् दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।
दुःखादश्रुमुखः सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥२-५९-११॥
Deva rajaratham drishtva vina ramamihagatam
Duhkhadashrumukhah sarvo rajamargagato janah
59.12
हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः अवेक्ष्य रथम् आगतम् ।
हाहा कार कृता नार्यो राम अदर्शन कर्शिताः ॥२-५९-१२॥
Harmyaih vimanaih prasadaih avekshya ratham agatam
Haha kara krita naryo rama adarshana karshitah
59.13
आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रु वेग परिप्लुतैः ।
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः ॥२-५९-१३॥
Ayataih vimalaih netraih ashru vega pariplutaih
Anyonyam abhivikshante vyaktam artatarah striyah
59.14
न अमित्राणाम् न मित्राणाम् उदासीन जनस्य च ।
अहम् आर्ततया कम्चित् विशेषम् न उपलक्षये ॥२-५९-१४॥
Na amitranam na mitranam udasina janasya cha
Aham artataya kamchit vishesham na upalakshaye
59.15
अप्रहृष्ट मनुष्या च दीन नाग तुरम्गमा ।
आर्त स्वर परिम्लाना विनिह्श्वसित निह्स्वना ॥२-५९-१५॥
Aprahrishta manushya cha dina naga turamgama
Arta svara parimlana vinihshvasita nihsvana
59.16
निरानन्दा महा राज राम प्रव्राजन आतुला ।
कौसल्या पुत्र हीना इवायोध्या प्रतिभाति मा मा ॥२-५९-१६॥
Nirananda maha raja rama pravrajana atula
Kausalya putra hina ivayodhya pratibhati ma ma
59.17
सूतस्य वचनम् श्रुत्वा वाचा परम दीनया ।
बाष्प उपहतया राजा तम् सूतम् इदम् अब्रवीत् ॥२-५९-१७॥
Sutasya vachanam shrutva vacha parama dinaya
Bashpa upahataya raja tam sutam idam abravit
59.18
कैकेय्या विनियुक्तेन पाप अभिजन भावया ।
मया न मन्त्र कुशलैः वृद्धैः सह समर्थितम् ॥२-५९-१८॥
Kaikeyya viniyuktena papa abhijana bhavaya
Maya na mantra kushalaih vriddhaih saha samarthitam
59.19
न सुहृद्भिर् न च अमात्यैः मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मया अयम् अर्थः सम्मोहात् स्त्री हेतोह् सहसा कृतः ॥२-५९-१९॥
Na suhridbhir na cha amatyaih mantrayitva na naigamaih
Maya ayam arthah sammohat stri hetoh sahasa kritah
59.20
भवितव्यतया नूनम् इदम् वा व्यसनम् महत् ।
कुलस्य अस्य विनाशाय प्राप्तम् सूत यदृच्चया ॥२-५९-२०॥
Bhavitavyataya nunam idam va vyasanam mahat
Kulasya asya vinashaya praptam suta yadrichchaya
59.21
सूत यद्य् अस्ति ते किम्चिन् मया अपि सुकृतम् कृतम् ।
त्वम् प्रापय आशु माम् रामम् प्राणाः सम्त्वरयन्ति माम् ॥२-५९-२१॥
Suta yady asti te kimchin maya api sukritam kritam
Tvam prapaya ashu mam ramam pranah samtvarayanti mam
59.22
यद् यद् या अपि मम एव आज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ॥२-५९-२२॥
Yad yad ya api mama eva agya nivartayatu raghavam
Na shakshyami vina rama muhurtam api jivitum
59.23
अथवा अपि महा बाहुर् गतः दूरम् भविष्यति ।
माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रम् रामाय दर्शय ॥२-५९-२३॥
Athava api maha bahur gatah duram bhavishyati
Mam eva ratham aropya shighram ramaya darshaya
59.24
वृत्त दम्ष्ट्रः महा इष्वासः क्व असौ लक्ष्मण पूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्व् एनम् पश्येयम् सह सीतया ॥२-५९-२४॥
Vritta damshtrah maha ishvasah kva asau lakshmana purvajah
Yadi jivami sadhv enam pashyeyam saha sitaya
59.25
लोहित अक्षम् महा बाहुम् आमुक्त मणि कुण्डलम् ।
रामम् यदि न पश्यामि गमिष्यामि यम क्षयम् ॥२-५९-२५॥
Lohita aksham maha bahum amukta mani kundalam
Ramam yadi na pashyami gamishyami yama kshayam
59.26
अतः नु किम् दुह्खतरम् यो अहम् इक्ष्वाकु नन्दनम् ।
इमाम् अवस्थाम् आपन्नो न इह पश्यामि राघवम् ॥२-५९-२६॥
Atah nu kim duhkhataram yo aham ikshvaku nandanam
Imam avastham apanno na iha pashyami raghavam
59.27
हा राम राम अनुज हा हा वैदेहि तपस्विनी ।
न माम् जानीत दुह्खेन म्रियमाणम् अनाथवत् ॥२-५९-२७॥
Ha rama rama anuja ha ha vaidehi tapasvini
Na mam janita duhkhena mriyamanam anathavat
59.28
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।
अवगाढः सुदुष्पारम् शोकसागमब्रवीत् ॥२-५९-२८॥
Sa tena raja duhkhena bhrishamarpitachetanah
Avagadhah sudushparam shokasagamabravit
59.29
रामशोकमहाभोगः सीताविरहपारगः ।
श्वसितोर्मिमहावर्तो बाष्पफेनजलाविलः ॥२-५९-२९॥
Ramashokamahabhogah sitavirahaparagah
Shvasitormimahavarto bashpaphenajalavilah
59.30
बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दितमहास्वनः ।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥२-५९-३०॥
Bahuvikshepaminaugho vikranditamahasvanah
Prakirnakeshashaivalah kaikeyibadabamukhah
59.31
ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।
वरवेलो नृशम्साया रामप्रव्राजनायतः ॥२-५९-३१॥
Mamashruvegaprabhavah kubjavakyamahagrahah
Varavelo nrishamsaya ramapravrajanayatah
59.32
यस्मिन् बत निमग्नोऽहम् कौसल्ये राघवम् विना ।
दुस्तरः जीवता देवि मया अयम् शोक सागरः ॥२-५९-३२॥
Yasmin bata nimagnoham kausalye raghavam vina
Dustarah jivata devi maya ayam shoka sagarah
59.33
अशोभनम् यो अहम् इह अद्य राघवम् ।
दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्इति इव राजा विलपन् महा यहाशःपपात तूर्णम् शयने स मूर्चितः ॥२-५९-३३॥
Ashobhanam yo aham iha adya raghavam
Didrikshamano na labhe salakshmanamiti iva raja vilapan maha yahashahpapata turnam shayane sa murchitah
59.34
इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे ।
करुणतरम् द्विगुणम् च राम हेतोः ।वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी ।भयम् अगमत् पुनर् एव राम माता ॥२-५९-३४॥
Iti vilapati parthive pranashte
Karunataram dvigunam cha rama hetoh, vachanam anunishamya tasya devi, bhayam agamat punar eva rama mata