UtshovSarga 58
58.1
प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः ।
थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात् ॥२-५८-१॥
Pratyashvastah yada raja mohat pratyagatah punah
Thajuhava tam sutam rama vritta anta karanat
58.2
तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः।
राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥२-५८-२॥
Tada suto maharaja kritanjalirupasthitah
Ramameva anushochantam duhkhashokasamanvitam
58.3
वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम् ॥२-५८-३॥
Vriddham parama samtaptam nava graham iva dvipam
Vinihshvasantam dhyayantam asvastham iva kunjaram
58.4
राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् ।
अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत् ॥२-५८-४॥
Raja tu rajasa sutam dhvasta angam samupasthitam
Ashru purna mukham dinam uvacha parama artavat
58.5
क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।
सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः ॥२-५८-५॥
Kva nu vatsyati dharma atma vriksha mulam upashritah
So atyanta sukhitah suta kim ashishyati raghavah
58.6
दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥२-५८-६॥
Duhkhasyanuchito duhkham sumantra shayanochitah
Bhumi pala atmajo bhumau shete katham anathavat
58.7
यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुण्Jजराः ।
स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः ॥२-५८-७॥
Yam yantam anuyanti sma padati ratha kunJjarah
Sa vatsyati katham ramah vijanam vanam ashritah
58.8
व्याLऐः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् ।
कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ ॥२-५८-८॥
VyaLaih mrigaih acharitam krishna sarpa nishevitam
Katham kumarau vaidehya sardham vanam upasthitau
58.9
सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ ॥२-५८-९॥
Sukumarya tapasvinya sumantra saha sitaya
Raja putrau katham padaih avaruhya rathat gatau
58.10
सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ ।
वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥२-५८-१०॥
Siddha arthah khalu suta tvam yena drishtau mama atmajau
Vana antam pravishantau tav ashvinav iva mandaram
58.11
किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली ॥२-५८-११॥
Kim uvacha vacho ramah kim uvacha cha lakshmanah
Sumantra vanam asadya kim uvacha cha maithili
58.12
आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥२-५८-१२॥
Asitam shayitam bhuktam suta ramasya kirtaya
Jivishyamyahametena yayatiriva sadhushu
58.13
इति सूतः नर इन्द्रेण चोदितः सज्जमानया ।
उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया ॥२-५८-१३॥
Iti sutah nara indrena choditah sajjamanaya
Uvacha vacha rajanam sa bashpa parirbaddhaya
58.14
अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् ।
अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च ॥२-५८-१४॥
Abravin mam maha raja dharmam eva anupalayan
Anjalim raghavah kritva shirasa abhipranamya cha
58.15
सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥२-५८-१५॥
Suta madvachanat tasya tatasya vidita atmanah
Shirasa vandaniyasya vandyau padau mahatmanah
58.16
सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया ।
आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम् ॥२-५८-१६॥
Sarvam antah puram vachyam suta madvachanattvaya
Arogyam avisheshena yatha arham cha abhivadanam
58.17
माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् ।
अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः ॥२-५८-१७॥
Mata cha mama kausalya kushalam cha abhivadanam
Apramadam cha vaktavya bruyashchaimidam vachah
58.18
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥२-५८-१८॥
Dharmanitya yathakalamagnyagarapara bhava
Devi devasya padau cha devavat paripalaya
58.19
अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।
अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय ॥२-५८-१९॥
Abhimanam cha manam cha tyaktva vartasva matrishu
Anu rajana maryam cha kaikeyimamba karaya
58.20
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् ।
अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥२-५८-२०॥
Kumare bharate vrittirvartitavyacha rajavat
Arthajyeshtha hi rajano rajadharmamanusmara
58.21
भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च ।
सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु ॥२-५८-२१॥
Bharatah kushalam vachyo vachyo mad vachanena cha
Sarvasva eva yatha nyayam vrittim vartasva matrishu
58.22
वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः ।
पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥२-५८-२२॥
Vaktavyah cha maha bahur ikshvaku kula nandanah
Pitaram yauvarajyastho rajyastham anupalaya
58.23
अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः ।
कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम् ॥२-५८-२३॥
Atikrantavaya raja masmainam vyavarorudhah
Kumararajye jiva tvam tasyaivagypravartanam
58.24
अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥२-५८-२४॥
Abravichchapi mam bhuyo bhrishamashruni vartayan
Mateva mama mata te drashtavya putragardhini
58.25
इति एवम् माम् महाराज बृवन्न् एव महा यशाः ।
रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् ॥२-५८-२५॥
Iti evam mam maharaja brivann eva maha yashah
Ramah rajiva tamra aksho bhrisham ashruni avartayat
58.26
लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः ॥२-५८-२६॥
Lakshmanah tu susamkruddho nihshvasan vakyam abravit
Kena ayam aparadhena raja putrah vivasitah
58.27
राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् ।
कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः ॥२-५८-२७॥
Ragya tu khalu kaikeyya laghu tvashritya shasanam
Kritam karyamakaryam va vayam yenabhipiditah
58.28
यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् ।
वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम् ॥२-५८-२८॥
Yadi pravrajitah ramah lobha karana karitam
Vara dana nimittam va sarvatha dushkritam kritam
58.29
इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥२-५८-२९॥
Idam tavadyathakamamishvarasya krite kritam
Ramasya tu parityage na hetum upalakshaye
58.30
असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् ।
जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम् ॥२-५८-३०॥
Asamikshya samarabdham viruddham buddhi laghavat
Janayishyati samkrosham raghavasya vivasanam
58.31
अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः ॥२-५८-३१॥
Aham tavan maha raje pitritvam na upalakshaye
Bhrata bharta cha bandhuh cha pita cha mama raghavah
58.32
सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् ।
सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा ॥२-५८-३२॥
Sarva loka priyam tyaktva sarva loka hite ratam
Sarva loko anurajyeta katham tva anena karmana
58.33
सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि ॥२-५८-३३॥
Sarvaprajabhiramam hi ramam pravrajya dharmikam
Sarvalokam virudhyemam katham raja bhavishyasi
58.34
जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥२-५८-३४॥
Janaki tu maha raja nihshvasanti tapasvini
Bhuta upahata chitta iva vishthita vrishmrita sthita
58.35
अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी ।
तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत् ॥२-५८-३५॥
Adrishta purva vyasana raja putri yashasvini
Tena duhkhena rudati na eva mam kimchit abravit
58.36
उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥२-५८-३६॥
Udvikshamana bhartaram mukhena parishushyata
Mumocha sahasa bashpam mam prayantam udikshya sa
58.37
तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः ।
स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः ।तथैव सीता रुदती तपस्विनी ।निरीक्षते राज रथम् तथैव माम् ॥२-५८-३७॥
Tathaiva ramah ashru mukhah krita anjalih
Sthitah abhaval lakshmana bahu palitah sthitah, tathaiva sita rudati tapasvini, nirikshate raja ratham tathaiva mam