UtshovSarga 57
57.1
कथयित्वा सुदुह्ख आर्तः सुमन्त्रेण चिरम् सह ।
रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्व गृहम् गुहः ॥२-५७-१॥
Kathayitva suduhkha artah sumantrena chiram saha
Rame dakshina kulasthe jagama sva griham guhah
57.2
भरद्वाजाभिगमनम् प्रयागे च सहासनम् ।
आगिरेर्गमनम् तेषाम् तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥२-५७-२॥
Bharadvajabhigamanam prayage cha sahasanam
Agirergamanam tesham tatrasthairabhilakshitam
57.3
अनुज्ञातः सुमन्त्रः अथ योजयित्वा हय उत्तमान् ।
अयोध्याम् एव नगरीम् प्रययौ गाढ दुर्मनाः ॥२-५७-३॥
Anugyatah sumantrah atha yojayitva haya uttaman
Ayodhyam eva nagarim prayayau gadha durmanah
57.4
स वनानि सुगन्धीनि सरितः च सराम्सि च ।
पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् ग्रामाणि नगराणि च ॥२-५७-४॥
Sa vanani sugandhini saritah cha saramsi cha
Pashyann atiyayau shighram gramani nagarani cha
57.5
ततः साय अह्न समये तृतीये अहनि सारथिः ।
अयोध्याम् समनुप्राप्य निरानन्दाम् ददर्श ह ॥२-५७-५॥
Tatah saya ahna samaye tritiye ahani sarathih
Ayodhyam samanuprapya niranandam dadarsha ha
57.6
स शून्याम् इव निह्शब्दाम् दृष्ट्वा परम दुर्मनाः ।
सुमन्त्रः चिन्तयाम् आस शोक वेग समाहतः ॥२-५७-६॥
Sa shunyam iva nihshabdam drishtva parama durmanah
Sumantrah chintayam asa shoka vega samahatah
57.7
कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजन अधिपा ।
राम सम्ताप दुह्खेन दग्धा शोक अग्निना पुरी ॥२-५७-७॥
Kachchin na sagaja sashva sajana sajana adhipa
Rama samtapa duhkhena dagdha shoka agnina puri
57.8
इति चिन्ता परः सूतः वाजिभिः श्रीघ्रपातिभिः ।
नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥२-५७-८॥
Iti chinta parah sutah vajibhih shrighrapatibhih
Nagaradvaramasadya tvaritah pravivesha ha
57.9
सुमन्त्रम् अभियान्तम् तम् शतशो अथ सहस्रशः ।
क्व रामैति पृच्चन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः ॥२-५७-९॥
Sumantram abhiyantam tam shatasho atha sahasrashah
Kva ramaiti prichchantah sutam abhyadravan narah
57.10
तेषाम् शशम्स गङ्गायाम् अहम् आपृच्च्य राघवम् ।
अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥२-५७-१०॥
Tesham shashamsa gangayam aham aprichchya raghavam
Anugyatah nivrittah asmi dharmikena mahatmana
57.11
ते तीर्णाइति विज्ञाय बाष्प पूर्ण मुखा जनाः ।
अहो धिग् इति निश्श्वस्य हा राम इति च चुक्रुशुः ॥२-५७-११॥
Te tirnaiti vigyaya bashpa purna mukha janah
Aho dhig iti nishshvasya ha rama iti cha chukrushuh
57.12
शुश्राव च वचः तेषाम् बृन्दम् बृन्दम् च तिष्ठताम् ।
हताः स्म खलु ये न इह पश्यामैति राघवम् ॥२-५७-१२॥
Shushrava cha vachah tesham brindam brindam cha tishthatam
Hatah sma khalu ye na iha pashyamaiti raghavam
57.13
दान यज्ञ विवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकम् रामम् अन्तरा ॥२-५७-१३॥
Dana yagya vivaheshu samajeshu mahatsu cha
Na drakshyamah punar jatu dharmikam ramam antara
57.14
किम् समर्थम् जनस्य अस्य किम् प्रियम् किम् सुख आवहम् ।
इति रामेण नगरम् पितृवत् परिपालितम् ॥२-५७-१४॥
Kim samartham janasya asya kim priyam kim sukha avaham
Iti ramena nagaram pitrivat paripalitam
57.15
वात अयन गतानाम् च स्त्रीणाम् अन्वन्तर आपणम् ।
राम शोक अभितप्तानाम् शुश्राव परिदेवनम् ॥२-५७-१५॥
Vata ayana gatanam cha strinam anvantara apanam
Rama shoka abhitaptanam shushrava paridevanam
57.16
स राज मार्ग मध्येन सुमन्त्रः पिहित आननः ।
यत्र राजा दशरथः तत् एव उपययौ गृहम् ॥२-५७-१६॥
Sa raja marga madhyena sumantrah pihita ananah
Yatra raja dasharathah tat eva upayayau griham
57.17
सो अवतीर्य रथात् शीघ्रम् राज वेश्म प्रविश्य च ।
कक्ष्याः सप्त अभिचक्राम महा जन समाकुलाः ॥२-५७-१७॥
So avatirya rathat shighram raja veshma pravishya cha
Kakshyah sapta abhichakrama maha jana samakulah
57.18
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥२-५७-१८॥
Harmyairvimanaih prasadairavekshyatha samagatam
Hahakarakrita naryo ramadarshanakarshitah
57.19
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रीयः ॥२-५७-१९॥
Ayatairvimalairnetrairashruvegapariplutaih
Anyonyamabhivikshantevyaktamartatarah striyah
57.20
ततः दशरथ स्त्रीणाम् प्रासादेभ्यः ततः ततः ।
राम शोक अभितप्तानाम् मन्दम् शुश्राव जल्पितम् ॥२-५७-२०॥
Tatah dasharatha strinam prasadebhyah tatah tatah
Rama shoka abhitaptanam mandam shushrava jalpitam
57.21
सह रामेण निर्यातः विना रामम् इह आगतः ।
सूतः किम् नाम कौसल्याम् शोचन्तीम् प्रति वक्ष्यति ॥२-५७-२१॥
Saha ramena niryatah vina ramam iha agatah
Sutah kim nama kausalyam shochantim prati vakshyati
57.22
यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवम् न सुकरम् ध्रुवम् ।
आच्चिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥२-५७-२२॥
Yatha cha manye durjivam evam na sukaram dhruvam
Achchidya putre niryate kausalya yatra jivati
57.23
सत्य रूपम् तु तत् वाक्यम् राज्ञः स्त्रीणाम् निशामयन् ।
प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥२-५७-२३॥
Satya rupam tu tat vakyam ragyah strinam nishamayan
Pradiptam iva shokena vivesha sahasa griham
57.24
स प्रविश्य अष्टमीम् कक्ष्याम् राजानम् दीनम् आतुलम् ।
पुत्र शोक परिम्लानम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥२-५७-२४॥
Sa pravishya ashtamim kakshyam rajanam dinam atulam
Putra shoka parimlanam apashyat pandure grihe
57.25
अभिगम्य तम् आसीनम् नर इन्द्रम् अभिवाद्य च ।
सुमन्त्रः राम वचनम् यथा उक्तम् प्रत्यवेदयत् ॥२-५७-२५॥
Abhigamya tam asinam nara indram abhivadya cha
Sumantrah rama vachanam yatha uktam pratyavedayat
57.26
स तूष्णीम् एव तत् श्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः ।
मूर्चितः न्यपतत् भूमौ राम शोक अभिपीडितः ॥२-५७-२६॥
Sa tushnim eva tat shrutva raja vibhranta chetanah
Murchitah nyapatat bhumau rama shoka abhipiditah
57.27
ततः अन्तः पुरम् आविद्धम् मूर्चिते पृथिवी पतौ ।
उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥२-५७-२७॥
Tatah antah puram aviddham murchite prithivi patau
Uddhritya bahu chukrosha nripatau patite kshitau
57.28
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितम् पतिम् ।
उत्थापयाम् आस तदा वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥२-५७-२८॥
Sumitraya tu sahita kausalya patitam patim
Utthapayam asa tada vachanam cha idam abravit
57.29
इमम् तस्य महा भाग दूतम् दुष्कर कारिणः ।
वन वासात् अनुप्राप्तम् कस्मान् न प्रतिभाषसे ॥२-५७-२९॥
Imam tasya maha bhaga dutam dushkara karinah
Vana vasat anupraptam kasman na pratibhashase
57.30
अद्य इमम् अनयम् कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
उत्तिष्ठ सुकृतम् ते अस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥२-५७-३०॥
Adya imam anayam kritva vyapatrapasi raghava
Uttishtha sukritam te astu shoke na syat sahayata
57.31
देव यस्या भयात् रामम् न अनुपृच्चसि सारथिम् ।
न इह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धम् प्रतिभाष्यताम् ॥२-५७-३१॥
Deva yasya bhayat ramam na anuprichchasi sarathim
Na iha tishthati kaikeyi vishrabdham pratibhashyatam
57.32
सा तथा उक्त्वा महा राजम् कौसल्या शोक लालसा ।
धरण्याम् निपपात आशु बाष्प विप्लुत भाषिणी ॥२-५७-३२॥
Sa tatha uktva maha rajam kausalya shoka lalasa
Dharanyam nipapata ashu bashpa vipluta bhashini
57.33
एवम् विलपतीम् दृष्ट्वा कौसल्याम् पतिताम् भुवि ।
पतिम् च अवेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरम् रुरुदुः स्त्रियः ॥२-५७-३३॥
Evam vilapatim drishtva kausalyam patitam bhuvi
Patim cha avekshya tah sarvah susvaram ruruduh striyah
57.34
ततः तम् अन्तः पुर नादम् उत्थितम् ।
समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः ।स्त्रियः च सर्वा रुरुदुः समन्ततः ।पुरम् तदा आसीत् पुनर् एव सम्कुलम् ॥२-५७-३४॥
Tatah tam antah pura nadam utthitam
Samikshya vriddhah tarunah cha manavah, striyah cha sarva ruruduh samantatah, puram tada asit punar eva samkulam