UtshovSarga 56
56.1
अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् अवसुप्तम् अनन्तरम् ।
प्रबोधयाम् आस शनैः लक्ष्मणम् रघु नन्दनः ॥२-५६-१॥
Atha ratryam vyatitayam avasuptam anantaram
Prabodhayam asa shanaih lakshmanam raghu nandanah
56.2
सौमित्रे शृणु वन्यानाम् वल्गु व्याहरताम् स्वनम् ।
सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परम् तप ॥२-५६-२॥
Saumitre shrinu vanyanam valgu vyaharatam svanam
Sampratishthamahe kalah prasthanasya param tapa
56.3
स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।
जहौ निद्राम् च तन्द्रीम् च प्रसक्तम् च पथि श्रमम् ॥२-५६-३॥
Sa suptah samaye bhratra lakshmanah pratibodhitah
Jahau nidram cha tandrim cha prasaktam cha pathi shramam
56.4
ततौत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवम् जलम् ।
पन्थानम् ऋषिणा उद्दिष्टम् चित्र कूटस्य तम् ययुः ॥२-५६-४॥
Tatautthaya te sarve sprishtva nadyah shivam jalam
Panthanam rishina uddishtam chitra kutasya tam yayuh
56.5
ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह ।
सीताम् कमल पत्र अक्षीम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-५६-५॥
Tatah samprasthitah kale ramah saumitrina saha
Sitam kamala patra akshim idam vachanam abravit
56.6
आदीप्तान् इव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् ।
स्वैः पुष्पैः किम्शुकान् पश्य मालिनः शिशिर अत्यये ॥२-५६-६॥
Adiptan iva vaidehi sarvatah pushpitan nagan
Svaih pushpaih kimshukan pashya malinah shishira atyaye
56.7
पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैः अनुपसेवितान् ।
फल पत्रैः अवनतान् नूनम् शक्ष्यामि जीवितुम् ॥२-५६-७॥
Pashya bhallatakan phullan naraih anupasevitan
Phala patraih avanatan nunam shakshyami jivitum
56.8
पश्य द्रोण प्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।
मधूनि मधु कारीभिः सम्भृतानि नगे नगे ॥२-५६-८॥
Pashya drona pramanani lambamanani lakshmana
Madhuni madhu karibhih sambhritani nage nage
56.9
एष क्रोशति नत्यूहः तम् शिखी प्रतिकूजति ।
रमणीये वन उद्देशे पुष्प सम्स्तर सम्कटे ॥२-५६-९॥
Esha kroshati natyuhah tam shikhi pratikujati
Ramaniye vana uddeshe pushpa samstara samkate
56.10
मातम्ग यूथ अनुसृतम् पक्षि सम्घ अनुनादितम् ।
चित्र कूटम् इमम् पश्य प्रवृद्ध शिखरम् गिरिम् ॥२-५६-१०॥
Matamga yutha anusritam pakshi samgha anunaditam
Chitra kutam imam pashya pravriddha shikharam girim
56.11
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।
पुण्ये रम्स्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥२-५६-११॥
Samabhumitale ramye drumairbahubhiravrite
Punye ramsyamahe tata chitrakutasya kanane
56.12
ततः तौ पाद चारेण गच्चन्तौ सह सीतया ।
रम्यम् आसेदतुः शैलम् चित्र कूटम् मनो रमम् ॥२-५६-१२॥
Tatah tau pada charena gachchantau saha sitaya
Ramyam asedatuh shailam chitra kutam mano ramam
56.13
तम् तु पर्वतम् आसाद्य नाना पक्षि गण आयुतम् ।
बहुमूलफलम् रम्यम् सम्पन्नम् सरसोदकम् ॥२-५६-१३॥
Tam tu parvatam asadya nana pakshi gana ayutam
Bahumulaphalam ramyam sampannam sarasodakam
56.14
मनोज्Jनोऽयम् तिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायतह् ।
बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥२-५६-१४॥
ManojJnoyam tirih saumya nanadrumalatayatah
Bahumulaphalo ramyah svajivah pratibhati me
56.15
मनयश्च महात्मानो वसन्त्य शिलोच्चये ।
अयम् वासो भवेत् तावद् अत्र सौम्य रमेमहि ॥२-५६-१५॥
Manayashcha mahatmano vasantya shilochchaye
Ayam vaso bhavet tavad atra saumya ramemahi
56.16
इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
अभिगम्याश्रमम् सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥२-५६-१६॥
Iti sita cha ramashcha lakshmanashcha kritanjalih
Abhigamyashramam sarve valmiki mabhivadayan
56.17
तान्महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।
आस्यतामिति चोवाच स्वागतम् तु निवेद्य च ॥२-५६-१७॥
Tanmaharshih pramuditah pujayamasa dharmavit
Asyatamiti chovacha svagatam tu nivedya cha
56.18
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लकमणम् लक्ष्मणाग्रजः ।
सम्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृष्ये प्रभुः ॥२-५६-१८॥
Tatobravinmahabahurlakamanam lakshmanagrajah
Samnivedya yathanyaya matmanamrishye prabhuh
56.19
लक्ष्मण आनय दारूणि दृढानि च वराणि च ।
कुरुष्व आवसथम् सौम्य वासे मे अभिरतम् मनः ॥२-५६-१९॥
Lakshmana anaya daruni dridhani cha varani cha
Kurushva avasatham saumya vase me abhiratam manah
56.20
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा सौमित्रिर् विविधान् द्रुमान् ।
आजहार ततः चक्रे पर्ण शालाम् अरिम् दम ॥२-५६-२०॥
Tasya tat vachanam shrutva saumitrir vividhan druman
Ajahara tatah chakre parna shalam arim dama
56.21
ताम् निष्ठताम् बद्धकटाम् दृष्ट्वा रमः सुदर्शनाम् ।
शुश्रूषमाणम् एक अग्रम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-५६-२१॥
Tam nishthatam baddhakatam drishtva ramah sudarshanam
Shushrushamanam eka agram idam vachanam abravit
56.22
ऐणेयम् माम्सम् आहृत्य शालाम् यक्ष्यामहे वयम् ।
कर्त्व्यम् वास्तुशमनम् सौमित्रे चिरजीवभिः ॥२-५६-२२॥
Aineyam mamsam ahritya shalam yakshyamahe vayam
Kartvyam vastushamanam saumitre chirajivabhih
56.23
मृगम् हत्वाऽऽनय क्षिप्रम् लक्ष्मणेह शुभेक्षणकर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्दर्ममनुस्मर ॥२-५६-२३॥
Mrigam hatvanaya kshipram lakshmaneha shubhekshanakartavyah shastradrishto hi vidhirdarmamanusmara
56.24
भ्रातुर्वचन माज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।
चकार स यथोक्तम् च तम् रामः पुनरब्रवीत् ॥२-५६-२४॥
Bhraturvachana magyaya lakshmanah paraviraha
Chakara sa yathoktam cha tam ramah punarabravit
56.25
इणेयम् श्रपयस्वैतच्च्चालाम् यक्ष्यमहे वयम् ।
त्वरसौम्य मुहूर्तोऽयम् ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥२-५६-२५॥
Ineyam shrapayasvaitachchchalam yakshyamahe vayam
Tvarasaumya muhurtoyam dhruvashcha divasopyayam
56.26
स लक्ष्मणः कृष्ण मृगम् हत्वा मेध्यम् पतापवान् ।
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जात वेदसि ॥२-५६-२६॥
Sa lakshmanah krishna mrigam hatva medhyam patapavan
Atha chikshepa saumitrih samiddhe jata vedasi
56.27
तम् तु पक्वम् समाज्ञाय निष्टप्तम् चिन्न शोणितम् ।
लक्ष्मणः पुरुष व्याघ्रम् अथ राघवम् अब्रवीत् ॥२-५६-२७॥
Tam tu pakvam samagyaya nishtaptam chinna shonitam
Lakshmanah purusha vyaghram atha raghavam abravit
56.28
अयम् कृष्णः समाप्त अन्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा ।
देवता देव सम्काश यजस्व कुशलो हि असि ॥२-५६-२८॥
Ayam krishnah samapta angah shritah krishna mrigo yatha
Devata deva samkasha yajasva kushalo hi asi
56.29
रामः स्नात्वा तु नियतः गुणवान् जप्य कोविदः ।
सम्ग्रहेणाकरोत्सर्वान् मन्त्रन् सत्रावसानिकान् ॥२-५६-२९॥
Ramah snatva tu niyatah gunavan japya kovidah
Samgrahenakarotsarvan mantran satravasanikan
56.30
इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथम् शुचिः ।
बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥२-५६-३०॥
Ishtva devaganan sarvan viveshavasatham shuchih
Babhuva cha manohlado ramasyamitatejasah
56.31
वैश्वदेवबलिम् कृत्वा रौद्रम् वैष्णवमेव च ।
वास्तुसम्शमनीयानि मङ्गLआनि प्रवर्तयन् ॥२-५६-३१॥
Vaishvadevabalim kritva raudram vaishnavameva cha
Vastusamshamaniyani mangaLani pravartayan
56.32
जपम् च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्याम् यथाविधि ।
पाप सम्शमनम् रामः चकार बलिम् उत्तमम् ॥२-५६-३२॥
Japam cha nyayatah kritva snatva nadyam yathavidhi
Papa samshamanam ramah chakara balim uttamam
56.33
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।
आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥२-५६-३३॥
Vedisthalavidhanani chaityanyayatanani cha
Ashramasyanurupani sthapayamasa raghavah
56.34
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्माम्सैर्यथाविधि ।
अद्भर्जपैश्च वेदोक्तै र्धर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥२-५६-३४॥
Vanyairmalyaih phalairmulaih pakvairmamsairyathavidhi
Adbharjapaishcha vedoktai rdharbhaishcha sasamitkushaih
56.35
तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया ।
तदा विविशतुः शालाम् सुशुभाम् शुभलक्षणौ ॥२-५६-३५॥
Tau tarpayitva bhutani raghavau saha sitaya
Tada vivishatuh shalam sushubham shubhalakshanau
56.36
ताम् वृक्ष पर्णच् चदनाम् मनोज्ञाम् ।
यथा प्रदेशम् सुकृताम् निवाताम् ।वासाय सर्वे विविशुः समेताः ।सभाम् यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥२-५६-३६॥
Tam vriksha parnach chadanam manogyam
Yatha pradesham sukritam nivatam, vasaya sarve vivishuh sametah, sabham yatha deva ganah sudharmam
56.37
अनेक नाना मृग पक्षि सम्कुले ।
विचित्र पुष्प स्तबलैः द्रुमैः युते ।वन उत्तमे व्याल मृग अनुनादिते ।तथा विजह्रुः सुसुखम् जित इन्द्रियाः ॥२-५६-३७॥
Aneka nana mriga pakshi samkule
Vichitra pushpa stabalaih drumaih yute, vana uttame vyala mriga anunadite, tatha vijahruh susukham jita indriyah
56.38
सुरम्यम् आसाद्य तु चित्र कूटम् ।
नदीम् च ताम् माल्यवतीम् सुतीर्थाम् ।ननन्द हृष्टः मृग पक्षि जुष्टाम् ।जहौ च दुह्खम् पुर विप्रवासात् ॥२-५६-३८॥
Suramyam asadya tu chitra kutam
Nadim cha tam malyavatim sutirtham, nananda hrishtah mriga pakshi jushtam, jahau cha duhkham pura vipravasat