UtshovSarga 54
54.1
ते तु तस्मिन् महा वृक्षौषित्वा रजनीम् शिवाम् ।
विमले अभ्युदिते सूर्ये तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे ॥२-५४-१॥
Te tu tasmin maha vrikshaushitva rajanim shivam
Vimale abhyudite surye tasmat deshat pratasthire
54.2
यत्र भागीरथी गन्गा यमुनाम् अभिवर्तते ।
जग्मुस् तम् देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥२-५४-२॥
Yatra bhagirathi ganga yamunam abhivartate
Jagmus tam desham uddishya vigahya sumahad vanam
54.3
ते भूमिम् आगान् विविधान् देशामः च अपि मनो रमान् ।
अदृष्ट पूर्वान् पश्यन्तः तत्र तत्र यशस्विनः ॥२-५४-३॥
Te bhumim agan vividhan deshamah cha api mano raman
Adrishta purvan pashyantah tatra tatra yashasvinah
54.4
यथा क्षेमेण गच्चन् स पश्यमः च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्त मात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥२-५४-४॥
Yatha kshemena gachchan sa pashyamah cha vividhan druman
Nivritta matre divase ramah saumitrim abravit
54.5
प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् ।
अग्नेर् भगवतः केतुम् मन्ये सम्निहितः मुनिः ॥२-५४-५॥
Prayagam abhitah pashya saumitre dhumam unnatam
Agner bhagavatah ketum manye samnihitah munih
54.6
नूनम् प्राप्ताः स्म सम्भेदम् गन्गा यमुनयोः वयम् ।
तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारि घट्टितः ॥२-५४-६॥
Nunam praptah sma sambhedam ganga yamunayoh vayam
Tatha hi shruyate shambdo varina vari ghattitah
54.7
दारूणि परिभिन्नानि वनजैः उपजीविभिः ।
भरद्वाज आश्रमे च एते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥२-५४-७॥
Daruni paribhinnani vanajaih upajivibhih
Bharadvaja ashrame cha ete drishyante vividha drumah
54.8
धन्विनौ तौ सुखम् गत्वा लम्बमाने दिवा करे ।
गन्गा यमुनयोह् सम्धौ प्रापतुर् निलयम् मुनेः ॥२-५४-८॥
Dhanvinau tau sukham gatva lambamane diva kare
Ganga yamunayoh samdhau prapatur nilayam muneh
54.9
रामः तु आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृग पक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तम् अध्वानम् भरद्वाजम् उपागमत् ॥२-५४-९॥
Ramah tu ashramam asadya trasayan mriga pakshinah
Gatva muhurtam adhvanam bharadvajam upagamat
54.10
ततः तु आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शन कान्क्षिणौ ।
सीतया अनुगतौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः ॥२-५४-१०॥
Tatah tu ashramam asadya muner darshana kankshinau
Sitaya anugatau virau durat eva avatasthatuh
54.11
स प्रविश्य महात्मानमृषिम् शिष्यगणैर्वऋतम् ।
सम्शितव्रतमेकाग्रम् तपसा लब्धचक्षुषम् ॥२-५४-११॥
Sa pravishya mahatmanamrishim shishyaganairvaritam
Samshitavratamekagram tapasa labdhachakshusham
54.12
हुत अग्नि होत्रम् दृष्ट्वा एव महा भागम् कृत अन्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धम् सीतया च अभ्यवादयत् ॥२-५४-१२॥
Huta agni hotram drishtva eva maha bhagam krita anjalih
Ramah saumitrina sardham sitaya cha abhyavadayat
54.13
न्यवेदयत च आत्मानम् तस्मै लक्ष्मण पूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भगवन् राम लक्ष्मणौ ॥२-५४-१३॥
Nyavedayata cha atmanam tasmai lakshmana purvajah
Putrau dasharathasya avam bhagavan rama lakshmanau
54.14
भार्या मम इयम् वैदेही कल्याणी जनक आत्मजा ।
माम् च अनुयाता विजनम् तपो वनम् अनिन्दिता ॥२-५४-१४॥
Bharya mama iyam vaidehi kalyani janaka atmaja
Mam cha anuyata vijanam tapo vanam anindita
54.15
पित्रा प्रव्राज्यमानम् माम् सौमित्रिर् अनुजः प्रियः ।
अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढ व्रतः ॥२-५४-१५॥
Pitra pravrajyamanam mam saumitrir anujah priyah
Ayam anvagamad bhrata vanam eva dridha vratah
54.16
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामः तपो वनम् ।
धर्मम् एव आचरिष्यामः तत्र मूल फल अशनाः ॥२-५४-१६॥
Pitra niyukta bhagavan praveshyamah tapo vanam
Dharmam eva acharishyamah tatra mula phala ashanah
54.17
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्म आत्मा गाम् अर्घ्यम् उदकम् ततः ॥२-५४-१७॥
Tasya tat vachanam shrutva raja putrasya dhimatah
Upanayata dharma atma gam arghyam udakam tatah
54.18
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासम् चैवाभ्यकल्पयत् ॥२-५४-१८॥
Nanavidhanannarasan vanyamulaphalashrayan
Tebhyo dadau taptatapa vasam chaivabhyakalpayat
54.19
मृग पक्षिभिर् आसीनो मुनिभिः च समन्ततः ।
रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेन आह तम् मुनिः ॥२-५४-१९॥
Mriga pakshibhir asino munibhih cha samantatah
Ramam agatam abhyarchya svagatena aha tam munih
54.20
प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टम् स राघवम् ।
भरद्वाजो अब्रवीद् वाक्यम् धर्म युक्तम् इदम् तदा ॥२-५४-२०॥
Pratigrihya cha tam archam upavishtam sa raghavam
Bharadvajo abravid vakyam dharma yuktam idam tada
54.21
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इह आगतम् ।
श्रुतम् तव मया च इदम् विवासनम् अकारणम् ॥२-५४-२१॥
Chirasya khalu kakutstha pashyami tvam iha agatam
Shrutam tava maya cha idam vivasanam akaranam
54.22
अवकाशो विविक्तः अयम् महा नद्योह् समागमे ।
पुण्यः च रमणीयः च वसतु इह भगान् सुखम् ॥२-५४-२२॥
Avakasho viviktah ayam maha nadyoh samagame
Punyah cha ramaniyah cha vasatu iha bhagan sukham
54.23
एवम् उक्तः तु वचनम् भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभम् वाक्यम् रामः सर्व हिते रतः ॥२-५४-२३॥
Evam uktah tu vachanam bharadvajena raghavah
Pratyuvacha shubham vakyam ramah sarva hite ratah
54.24
भगवन्न् इताअसन्नः पौर जानपदो जनः ।
सुदर्शमिह माम् प्रेक्ष्य मन्येऽह मिममाश्रमम् ॥२-५४-२४॥
Bhagavann itaasannah paura janapado janah
Sudarshamiha mam prekshya manyeha mimamashramam
54.25
आगमिष्यति वैदेहीम् माम् च अपि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेन अहम् इह वासम् न रोचये ॥२-५४-२५॥
Agamishyati vaidehim mam cha api prekshako janah
Anena karanena aham iha vasam na rochaye
54.26
एक अन्ते पश्य भगवन्न् आश्रम स्थानम् उत्तमम् ।
रमते यत्र वैदेही सुख अर्हा जनक आत्मजा ॥२-५४-२६॥
Eka ante pashya bhagavann ashrama sthanam uttamam
Ramate yatra vaidehi sukha arha janaka atmaja
54.27
एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरद्वाजो महा मुनिः ।
राघवस्य ततः वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत् ॥२-५४-२७॥
Etat shrutva shubham vakyam bharadvajo maha munih
Raghavasya tatah vakyam artha grahakam abravit
54.28
दश क्रोशैतः तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि ।
महर्षि सेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥२-५४-२८॥
Dasha kroshaitah tata girir yasmin nivatsyasi
Maharshi sevitah punyah sarvatah sukha darshanah
54.29
गो लान्गूल अनुचरितः वानर ऋष्क निषेवितः ।
चित्र कूटैति ख्यातः गन्ध मादन सम्निभः ॥२-५४-२९॥
Go langula anucharitah vanara rishka nishevitah
Chitra kutaiti khyatah gandha madana samnibhah
54.30
यावता चित्र कूटस्य नरः शृन्गाणि अवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥२-५४-३०॥
Yavata chitra kutasya narah shringani avekshate
Kalyanani samadhatte na pape kurute manah
54.31
ऋषयः तत्र बहवो विहृत्य शरदाम् शतम् ।
तपसा दिवम् आरूधाः कपाल शिरसा सह ॥२-५४-३१॥
Rishayah tatra bahavo vihritya sharadam shatam
Tapasa divam arudhah kapala shirasa saha
54.32
प्रविविक्तम् अहम् मन्ये तम् वासम् भवतः सुखम् ।
इह वा वन वासाय वस राम मया सह ॥२-५४-३२॥
Praviviktam aham manye tam vasam bhavatah sukham
Iha va vana vasaya vasa rama maya saha
54.33
स रामम् सर्व कामैअः तम् भरद्वाजः प्रिय अतिथिम् ।
सभार्यम् सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥२-५४-३३॥
Sa ramam sarva kamaiah tam bharadvajah priya atithim
Sabharyam saha cha bhratra pratijagraha dharmavit
54.34
तस्य प्रयागे रामस्य तम् महर्षिम् उपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥२-५४-३४॥
Tasya prayage ramasya tam maharshim upeyushah
Prapanna rajani punya chitrah kathayatah kathah
54.35
सीतातृतीय काकुत्स्थह् परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये ताम् रात्रि मवस्त्सुखम् ॥२-५४-३५॥
Sitatritiya kakutsthah parishrantah sukhochitah
Bharadvajashrame ramye tam ratri mavastsukham
54.36
प्रभातायाम् रजन्याम् तु भरद्वाजम् उपागमत् ।
उवाच नर शार्दूलो मुनिम् ज्वलित तेजसम् ॥२-५४-३६॥
Prabhatayam rajanyam tu bharadvajam upagamat
Uvacha nara shardulo munim jvalita tejasam
54.37
शर्वरीम् भवनन्न् अद्य सत्य शील तव आश्रमे ।
उषिताः स्म इह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥२-५४-३७॥
Sharvarim bhavanann adya satya shila tava ashrame
Ushitah sma iha vasatim anujanatu no bhavan
54.38
रात्र्याम् तु तस्याम् व्युष्टायाम् भरद्वाजो अब्रवीद् इदम् ।
मधु मूल फल उपेतम् चित्र कूटम् व्रज इति ह ॥२-५४-३८॥
Ratryam tu tasyam vyushtayam bharadvajo abravid idam
Madhu mula phala upetam chitra kutam vraja iti ha
54.39
वासमौपयिकम् मन्ये तव राम महाबल ।
नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितह् ॥२-५४-३९॥
Vasamaupayikam manye tava rama mahabala
Nananagaganopetah kinnaroragasevitah
54.40
मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ।
गम्यताम् भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः ॥२-५४-४०॥
Mayuranadabhiruto gajarajanishevitah
Gamyatam bhavata shailashchitrakutah sa vishrutah
54.41
पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ।
तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः ॥२-५४-४१॥
Punyashcha ramaniyashcha bahumulaphalayutah
Tatra kunjara yuthani mriga yuthani cha abhitah
54.42
विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ।
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान् ॥२-५४-४२॥
Vicharanti vana anteshu tani drakshyasi raghava
Saritprasravanaprasthan darikandharanirgharan
54.43
चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव ।
प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः ।र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् ।मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः ।सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम् ॥२-५४-४३॥
Charatah sitaya sardham nandishyati manastava
Prahrishta koyashtika kokila svanaih, rvinaditam tam vasudha dharam shivam, mrigaih cha mattaih bahubhih cha kunjaraih, suramyam asadya samavasa ashramam