UtshovSarga 53
53.1
स तम् वृक्षम् समासाद्य सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
रामः रमयताम् श्रेष्ठैति ह उवाच लक्ष्मणम् ॥२-५३-१॥
Sa tam vriksham samasadya samdhyam anvasya pashchimam
Ramah ramayatam shreshthaiti ha uvacha lakshmanam
53.2
अद्य इयम् प्रथमा रात्रिर् याता जन पदात् बहिः ।
या सुमन्त्रेण रहिता ताम् न उत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥२-५३-२॥
Adya iyam prathama ratrir yata jana padat bahih
Ya sumantrena rahita tam na utkanthitum arhasi
53.3
जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु ।
योग क्षेमः हि सीताया वर्तते लक्ष्मण आवयोह् ॥२-५३-३॥
Jagartavyam atandribhyam adya prabhriti ratrishu
Yoga kshemah hi sitaya vartate lakshmana avayoh
53.4
रात्रिम् कथम्चित् एव इमाम् सौमित्रे वर्तयामहे ।
उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः ॥२-५३-४॥
Ratrim kathamchit eva imam saumitre vartayamahe
Upavartamahe bhumav astirya svayam arjitaih
53.5
स तु सम्विश्य मेदिन्याम् महा अर्ह शयन उचितः ।
इमाः सौमित्रये रामः व्याजहार कथाः शुभाः ॥२-५३-५॥
Sa tu samvishya medinyam maha arha shayana uchitah
Imah saumitraye ramah vyajahara kathah shubhah
53.6
ध्रुवम् अद्य महा राजो दुह्खम् स्वपिति लक्ष्मण ।
कृत कामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति ॥२-५३-६॥
Dhruvam adya maha rajo duhkham svapiti lakshmana
Krita kama tu kaikeyi tushta bhavitum arhati
53.7
सा हि देवी महा राजम् कैकेयी राज्य कारणात् ।
अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम् ॥२-५३-७॥
Sa hi devi maha rajam kaikeyi rajya karanat
Api na chyavayet pranan drishtva bharatam agatam
53.8
अनाथः चैव वृद्धः च मया चैव विनाकृतः ।
किम् करिष्यति काम आत्मा कैकेय्या वशम् आगतः ॥२-५३-८॥
Anathah chaiva vriddhah cha maya chaiva vinakritah
Kim karishyati kama atma kaikeyya vasham agatah
53.9
इदम् व्यसनम् आलोक्य राज्ञः च मति विभ्रमम् ।
कामएव अर्ध धर्माभ्याम् गरीयान् इति मे मतिः ॥२-५३-९॥
Idam vyasanam alokya ragyah cha mati vibhramam
Kamaeva ardha dharmabhyam gariyan iti me matih
53.10
को हि अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।
चन्द अनुवर्तिनम् पुत्रम् तातः माम् इव लक्ष्मण ॥२-५३-१०॥
Ko hi avidvan api puman pramadayah krite tyajet
Chanda anuvartinam putram tatah mam iva lakshmana
53.11
सुखी बत सभार्यः च भरतः केकयी सुतः ।
मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यति अधिराजवत् ॥२-५३-११॥
Sukhi bata sabharyah cha bharatah kekayi sutah
Muditan kosalan eko yo bhokshyati adhirajavat
53.12
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकम् भविष्यति ।
ताते च वयसा अतीते मयि च अरण्यम् आश्रिते ॥२-५३-१२॥
Sa hi sarvasya rajyasya mukham ekam bhavishyati
Tate cha vayasa atite mayi cha aranyam ashrite
53.13
अर्थ धर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते ।
एवम् आपद्यते क्षिप्रम् राजा दशरथो यथा ॥२-५३-१३॥
Artha dharmau parityajya yah kamam anuvartate
Evam apadyate kshipram raja dasharatho yatha
53.14
मन्ये दशरथ अन्ताय मम प्रव्राजनाय च ।
कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥२-५३-१४॥
Manye dasharatha antaya mama pravrajanaya cha
Kaikeyi saumya samprapta rajyaya bharatasya cha
53.15
अपि इदानीम् न कैकेयी सौभाग्य मद मोहिता ।
कौसल्याम् च सुमित्राम् च सम्प्रबाधेत मत् कृते ॥२-५३-१५॥
Api idanim na kaikeyi saubhagya mada mohita
Kausalyam cha sumitram cha samprabadheta mat krite
53.16
मा स्म मत् कारणात् देवी सुमित्रा दुह्खम् आवसेत् ।
अयोध्याम् इतएव त्वम् काले प्रविश लक्ष्मण ॥२-५३-१६॥
Ma sma mat karanat devi sumitra duhkham avaset
Ayodhyam itaeva tvam kale pravisha lakshmana
53.17
अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।
अनाथाया हि नाथः त्वम् कौसल्याया भविष्यसि ॥२-५३-१७॥
Aham eko gamishyami sitaya saha dandakan
Anathaya hi nathah tvam kausalyaya bhavishyasi
53.18
क्षुद्र कर्मा हि कैकेयी द्वेषात् अन्याय्यम् आचरेत् ।
परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥२-५३-१८॥
Kshudra karma hi kaikeyi dveshat anyayyam acharet
Paridadya hi dharmagye bharate mama mataram
53.19
नूनम् जाति अन्तरे कस्मिम्स् स्त्रियः पुत्रैः वियोजिताः ।
जनन्या मम सौमित्रे तत् अपि एतत् उपस्थितम् ॥२-५३-१९॥
Nunam jati antare kasmims striyah putraih viyojitah
Jananya mama saumitre tat api etat upasthitam
53.20
मया हि चिर पुष्टेन दुह्ख सम्वर्धितेन च ।
विप्रायुज्यत कौसल्या फल काले धिग् अस्तु माम् ॥२-५३-२०॥
Maya hi chira pushtena duhkha samvardhitena cha
Viprayujyata kausalya phala kale dhig astu mam
53.21
मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् ।
सौमित्रे यो अहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम् ॥२-५३-२१॥
Ma sma simantini kachij janayet putram idrisham
Saumitre yo aham ambaya dadmi shokam anantakam
53.22
मन्ये प्रीति विशिष्टा सा मत्तः लक्ष्मण सारिका ।
यस्याः तत् श्रूयते वाक्यम् शुक पादम् अरेर् दश ॥२-५३-२२॥
Manye priti vishishta sa mattah lakshmana sarika
Yasyah tat shruyate vakyam shuka padam arer dasha
53.23
शोचन्त्याः च अल्प भाग्याया न किम्चित् उपकुर्वता ।
पुर्त्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिम् दम ॥२-५३-२३॥
Shochantyah cha alpa bhagyaya na kimchit upakurvata
Purtrena kim aputraya maya karyam arim dama
53.24
अल्प भाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया ।
शेते परम दुह्ख आर्ता पतिता शोक सागरे ॥२-५३-२४॥
Alpa bhagya hi me mata kausalya rahita maya
Shete parama duhkha arta patita shoka sagare
53.25
एको हि अहम् अयोध्याम् च पृथिवीम् च अपि लक्ष्मण ।
तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम् ॥२-५३-२५॥
Eko hi aham ayodhyam cha prithivim cha api lakshmana
Tareyam ishubhih kruddho nanu viryam akaranam
53.26
अधर्म भय भीतः च पर लोकस्य च अनघ ।
तेन लक्ष्मण न अद्य अहम् आत्मानम् अभिषेचये ॥२-५३-२६॥
Adharma bhaya bhitah cha para lokasya cha anagha
Tena lakshmana na adya aham atmanam abhishechaye
53.27
एतत् अन्यच् च करुणम् विलप्य विजने बहु ।
अश्रु पूर्ण मुखो रामः निशि तूष्णीम् उपाविशत् ॥२-५३-२७॥
Etat anyach cha karunam vilapya vijane bahu
Ashru purna mukho ramah nishi tushnim upavishat
53.28
विलप्य उपरतम् रामम् गत अर्चिषम् इव अनलम् ।
समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः ॥२-५३-२८॥
Vilapya uparatam ramam gata archisham iva analam
Samudram iva nirvegam ashvasayata lakshmanah
53.29
ध्रुवम् अद्य पुरी रामायोध्या युधिनाम् वर ।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गत चन्द्रा इव शर्वरी ॥२-५३-२९॥
Dhruvam adya puri ramayodhya yudhinam vara
Nishprabha tvayi nishkrante gata chandra iva sharvari
53.30
न एतत् औपयिकम् राम यद् इदम् परितप्यसे ।
विषादयसि सीताम् च माम् चैव पुरुष ऋषभ ॥२-५३-३०॥
Na etat aupayikam rama yad idam paritapyase
Vishadayasi sitam cha mam chaiva purusha rishabha
53.31
न च सीता त्वया हीना न च अहम् अपि राघव ।
मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इव उद्धृतौ ॥२-५३-३१॥
Na cha sita tvaya hina na cha aham api raghava
Muhurtam api jivavo jalan matsyav iva uddhritau
53.32
न हि तातम् न शत्रुघ्नम् न सुमित्राम् परम् तप ।
द्रष्टुम् इच्चेयम् अद्य अहम् स्वर्गम् वा अपि त्वया विना ॥२-५३-३२॥
Na hi tatam na shatrughnam na sumitram param tapa
Drashtum ichcheyam adya aham svargam va api tvaya vina
53.33
ततस्तत्र सुखासीने नातिदूरे निरीक्ष्य ताम् ।
न्यग्रोधे सुकृताम् शय्याम् भेजाते धर्मवत्सलौ ॥२-५३-३३॥
Tatastatra sukhasine natidure nirikshya tam
Nyagrodhe sukritam shayyam bhejate dharmavatsalau
53.34
स लक्ष्मणस्य उत्तम पुष्कलम् वचो ।
निशम्य च एवम् वन वासम् आदरात् ।समाः समस्ता विदधे परम् तपः ।प्रपद्य धर्मम् सुचिराय राघवः ॥२-५३-३४॥
Sa lakshmanasya uttama pushkalam vacho
Nishamya cha evam vana vasam adarat, samah samasta vidadhe param tapah, prapadya dharmam suchiraya raghavah
53.35
ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा ।
महाबलौ राघववम्शवर्धनौ ।न तौ भयम् सम्भ्रममभ्युपेयतु ।र्यथैव सिम्हौ गिरिसानुगोचरौ ॥२-५३-३५॥
Tatastu tasmin vijane vane tada
Mahabalau raghavavamshavardhanau, na tau bhayam sambhramamabhyupeyatu, ryathaiva simhau girisanugocharau