UtshovSarga 52
52.1
प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ॥२-५२-१॥
Prabhatayam tu sharvaryam prithu vriksha maha yashah
Uvacha ramah saumitrim lakshmanam shubha lakshanam
52.2
भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति ॥२-५२-२॥
Bhaskara udaya kalo ayam gata bhagavati nisha
Asau sukrishno vihagah kokilah tata kujati
52.3
बर्हिणानाम् च निर्घोषः श्रूयते नदताम् वने ।
तराम जाह्नवीम् सौम्य शीघ्रगाम् सागरम् गमाम् ॥२-५२-३॥
Barhinanam cha nirghoshah shruyate nadatam vane
Tarama jahnavim saumya shighragam sagaram gamam
52.4
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः ।
गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥२-५२-४॥
Vigyaya ramasya vachah saumitrir mitra nandanah
Guham amantrya sutam cha so atishthad bhratur agratah
52.5
स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत् ॥२-५२-५॥
Sa tu ramasya vachanam nishamya pratigrihya cha
Sthapatisturnamahuya sachivanidamabravit
52.6
अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् ।
सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर ॥२-५२-६॥
Asya vahanasamyuktam karnagrahavatim shubham
Suprataram dridham tirkhe shigram navamupahara
52.7
तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥२-५२-७॥
Tam nishamya samadesham guhamatyagano mahan
Upohya ruchiram navam guhaya pratyavedayat
52.8
ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयम् नौर्देव भूयः किम् करवाणि ते ॥२-५२-८॥
Tatah sapranjalirbhutva guho raghavamabravit
Upasthiteyam naurdeva bhuyah kim karavani te
52.9
तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् ।
नौरियम् पुरुषव्याग्र! ताम् त्वमारोह सुव्रत! ॥२-५२-९॥
Tavamarasutaprakhya tartum sagaragam nadim
Nauriyam purushavyagra! tam tvamaroha suvrata!
52.10
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदम् वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥२-५२-१०॥
Athovacha mahateja ramo guhamidam vachah
Kritakamosmi bhavata shighramaropyatamiti
52.11
ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ ॥२-५२-११॥
Tatah kalapan samnahya khadgau baddhva cha dhanvinau
Jagmatur yena tau gangam sitaya saha raghavau
52.12
रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् ।
किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥२-५२-१२॥
Ramam eva tu dharmagyam upagamya vinitavat
Kim aham karavani iti sutah pranjalir abravit
52.13
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रम् ।
स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रम् पुनरेव याहि ।राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः ॥२-५२-१३॥
Tatobraviddasharathih sumantram
Sprishan karenottamadakshinena, sumantra shighram punareva yahi, ragyah sakashe bhavachapramattah
52.14
निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम ।
रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम् ॥२-५२-१४॥
Nivartasva iti uvacha enam etavadd hi kritam mama
Ratham vihaya padbhyam tu gamishyami mahavanam
52.15
आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥२-५२-१५॥
Atmanam tu abhyanugyatam avekshya artah sa sarathih
Sumantrah purusha vyaghram aikshvakam idam abravit
52.16
न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् ।
तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥२-५२-१६॥
Na atikrantam idam loke purushena iha kenachit
Tava sabhratri bharyasya vasah prakritavad vane
52.17
न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः ।
मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम् ॥२-५२-१७॥
Na manye brahma charye asti svadhite va phala udayah
Mardava arjavayoh va api tvam ched vyasanam agatam
52.18
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकाम्स् तु जयन्न् इव ॥२-५२-१८॥
Saha raghava vaidehya bhratra chaiva vane vasan
Tvam gatim prapsyase vira triml lokams tu jayann iva
52.19
वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः ।
कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः ॥२-५२-१९॥
Vayam khalu hata rama ye taya api upavanchitah
Kaikeyya vasham eshyamah papaya duhkha bhaginah
52.20
इति ब्रुवन्न् आत्म समम् सुमन्त्रः सारथिस् तदा ।
दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम् ॥२-५२-२०॥
Iti bruvann atma samam sumantrah sarathis tada
Drishtva dura gatam ramam duhkha artah rurude chiram
52.21
ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् ।
रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम् ॥२-५२-२१॥
Tatah tu vigate bashpe sutam sprishta udakam shuchim
Ramah tu madhuram vakyam punah punar uvacha tam
52.22
इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु ॥२-५२-२२॥
Ikshvakunam tvaya tulyam suhridam na upalakshaye
Yatha dasharatho raja mam na shochet tatha kuru
52.23
शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः ।
काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते ॥२-५२-२३॥
Shoka upahata chetah cha vriddhah cha jagati patih
Kama bhara avasannah cha tasmat etat bravimi te
52.24
यद् यद् आज्ञापयेत् किम्चित् स महात्मा मही पतिः ।
कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया ॥२-५२-२४॥
Yad yad agyapayet kimchit sa mahatma mahi patih
Kaikeyyah priya kama artham karyam tat avikankshaya
52.25
एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः ।
यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥२-५२-२५॥
Etat artham hi rajyani prashasati nara ishvarah
Yad esham sarva krityeshu mano na pratihanyate
52.26
यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति ।
न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥२-५२-२६॥
Yadyatha sa maha rajo na alikam adhigachchati
Na cha tamyati duhkhena sumantra kuru tat tatha
52.27
अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् ।
ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः ॥२-५२-२७॥
Adrishta duhkham rajanam vriddham aryam jita indriyam
Bruyah tvam abhivadya eva mama hetor idam vachah
52.28
न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा (महेति!) ॥२-५२-२८॥
Na eva aham anushochami lakshmano na cha maithili
Ayodhyayah chyutah cha iti vane vatsyamaha iti va (maheti!)
52.29
चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥२-५२-२९॥
Chatur dashasu varsheshu nivritteshu punah punah
Lakshmanam mam cha sitam cha drakshyasi kshipram agatan
52.30
एवम् उक्त्वा तु राजानम् मातरम् च सुमन्त्र मे ।
अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीम् च पुनः पुनः ॥२-५२-३०॥
Evam uktva tu rajanam mataram cha sumantra me
Anyah cha devih sahitah kaikeyim cha punah punah
52.31
आरोग्यम् ब्रूहि कौसल्याम् अथ पाद अभिवन्दनम् ।
सीताया मम च आर्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥२-५२-३१॥
Arogyam bruhi kausalyam atha pada abhivandanam
Sitaya mama cha aryasya vachanal lakshmanasya cha
52.32
ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय ।
आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे ॥२-५२-३२॥
Bruyah cha hi maha rajam bharatam kshipram anaya
Agatah cha api bharatah sthapyo nripa mate pade
52.33
भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च ।
अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति ॥२-५२-३३॥
Bharatam cha parishvajya yauvarajye abhishichya cha
Asmat samtapajam duhkham na tvam abhibhavishyati
52.34
भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः ॥२-५२-३४॥
Bharatah cha api vaktavyo yatha rajani vartase
Tatha matrishu vartethah sarvasv eva avisheshatah
52.35
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥२-५२-३५॥
Yatha cha tava kaikeyi sumitra cha avisheshatah
Tathaiva devi kausalya mama mata visheshatah
52.36
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥२-५२-३६॥
Tatasya priyakamena yauvarajyamapekshata
Lokayorubhayoh shakyam tvaya yatsukhamedhitum
52.37
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः ।
तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥२-५२-३७॥
Nivartyamano ramena sumantrah shoka karshitah
Tat sarvam vachanam shrutva snehat kakutstham abravit
52.38
यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः ।
भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि ॥२-५२-३८॥
Yad aham na upacharena bruyam snehat aviklavah
Bhaktiman iti tat tavad vakyam tvam kshantum arhasi
52.39
कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव ॥२-५२-३९॥
Katham hi tvad vihino aham pratiyasyami tam purim
Tava tata viyogena putra shoka akulam iva
52.40
सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी ॥२-५२-४०॥
Saramam api tavan me ratham drishtva tada janah
Vina ramam ratham drishtva vidiryeta api sa puri
52.41
दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् ।
सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे ॥२-५२-४१॥
Dainyam hi nagari gachched drishtva shunyam imam ratham
Suta avashesham svam sainyam hata viram iva ahave
52.42
दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः ॥२-५२-४२॥
Dure api nivasantam tvam manasena agratah sthitam
Chintayantyo adya nunam tvam niraharah kritah prajah
52.43
दृष्टं तद्धि त्वया राम! यादृशम् त्वत्प्रवासने ।
प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥२-५२-४३॥
Drishtam taddhi tvaya rama! yadrisham tvatpravasane
Prajanam samkulam vrittam tvachchhokaklantachetasam
52.44
आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने ।
रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः ॥२-५२-४४॥
Arta nado hi yah pauraih muktah tat vipravasane
Rathastham mam nishamya eva kuryuh shata gunam tatah
52.45
अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया ।
नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथाइति ॥२-५२-४५॥
Aham kim cha api vakshyami devim tava sutah maya
Nitah asau matula kulam samtapam ma krithaiti
52.46
असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् ।
कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः ॥२-५२-४६॥
Asatyam api na eva aham bruyam vachanam idrisham
Katham apriyam eva aham bruyam satyam idam vachah
52.47
मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः ।
कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः ॥२-५२-४७॥
Mama tavan niyogasthah tvad bandhu jana vahinah
Katham ratham tvaya hinam pravakshyanti haya uttamah
52.48
तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥२-५२-४८॥
Tanna shakshyamyaham gantumayodhyam tvadritenagha
Vanavasanuyanaya mamanugyatumarhasi
52.49
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि ।
सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥२-५२-४९॥
Yadi me yachamanasya tyagam eva karishyasi
Saratho agnim pravekshyami tyakta matraiha tvaya
52.50
भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥२-५२-५०॥
Bhavishyanti vane yani tapo vighna karani te
Rathena pratibadhishye tani sattvani raghava
52.51
तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् ।
आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥२-५२-५१॥
Tat kritena maya praptam ratha charya kritam sukham
Ashamse tvat kritena aham vana vasa kritam sukham
52.52
प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः ॥२-५२-५२॥
Prasida ichchami te aranye bhavitum pratyanantarah
Pritya abhihitam ichchami bhava me patyanantarah
52.53
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥२-५२-५३॥
Ime chapi haya vira yadi te vanavasinah
Paricharyam karishyanti prapsyanti paramam gatim
52.54
तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥२-५२-५४॥
Tava shushrushanam murdhna karishyami vane vasan
Ayodhyam deva lokam va sarvatha prajahamy aham
52.55
न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना ।
राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥२-५२-५५॥
Na hi shakya praveshtum sa maya ayodhya tvaya vina
Raja dhani maha indrasya yatha dushkrita karmana
52.56
वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः ।
यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥२-५२-५६॥
Vana vase kshayam prapte mama esha hi mano rathah
Yad anena rathena eva tvam vaheyam purim punah
52.57
चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥२-५२-५७॥
Chatur dasha hi varshani sahitasya tvaya vane
Kshana bhutani yasyanti shatashah tu tatah anyatha
52.58
भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि ।
भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥२-५२-५८॥
Bhritya vatsala tishthantam bhartri putra gate pathi
Bhaktam bhrityam sthitam sthityam tvam na mam hatum arhasi
52.59
एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः ।
रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥२-५२-५९॥
Evam bahu vidham dinam yachamanam punah punah
Ramah bhritya anukampi tu sumantram idam abravit
52.60
जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल ।
शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥२-५२-६०॥
Janami paramam bhaktim mayi te bhartri vatsala
Shrinu cha api yad artham tvam preshayami purim itah
52.61
नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥२-५२-६१॥
Nagarim tvam gatam drishtva janani me yaviyasi
Kaikeyi pratyayam gachched iti ramah vanam gatah
52.62
परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि ।
राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥२-५२-६२॥
Paritushta hi sa devi vana vasam gate mayi
Rajanam na atishanketa mithya vadi iti dharmikam
52.63
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी ।
भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥२-५२-६३॥
Esha me prathamah kalpo yad amba me yaviyasi
Bharata arakshitam sphitam putra rajyam avapnuyat
52.64
मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज ।
सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा ॥२-५२-६४॥
Mama priya artham ragyah cha sarathah tvam purim vraja
Samdishtah cha asi ya anarthams tams tan bruyah tatha tatha
52.65
इति उक्त्वा वचनम् सूतम् सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत् ॥२-५२-६५॥
Iti uktva vachanam sutam santvayitva punah punah
Guham vachanam aklibam ramah hetumad abravit
52.66
नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने ।
अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥२-५२-६६॥
Nedanim guha yogyoyam vaso me sajane vane
Avashyam hyashrame vasah kartavyastadgato vidhih
52.67
सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥२-५२-६७॥
Soham grihitva niyamam tapasvijanabhushanam
Hitakamah piturbhuyah sitaya lakshmanasya cha
52.68
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय ।
तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् ॥२-५२-६८॥
Jatah kritva gamishyami nyagrodha kshiram anaya
Tat kshiram raja putraya guhah kshipram upaharat
52.69
लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत् ॥२-५२-६९॥
Lakshmanasya atmanah chaiva ramah tena akaroj jatah
Dirghabahurnaravyaghro jatilatva madharayat
52.70
तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ ॥२-५२-७०॥
Tau tada chira vasanau jata mandala dharinau
Ashobhetam rishi samau bhratarau rama rakshmanau
52.71
ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत् ॥२-५२-७१॥
Tatah vaikhanasam margam asthitah saha lakshmanah
Vratam adishtavan ramah sahayam guham abravit
52.72
अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम् ॥२-५२-७२॥
Apramattah bale koshe durge jana pade tatha
Bhavetha guha rajyam hi durarakshatamam matam
52.73
ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥२-५२-७३॥
Tatah tam samanugyaya guham ikshvaku nandanah
Jagama turnam avyagrah sabharyah saha lakshmanah
52.74
स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥२-५२-७४॥
Sa tu drishtva nadi tire navam ikshvaku nandanah
Titirshuh shighragam gangam idam lakshmanam abravit
52.75
आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः ।
सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम् ॥२-५२-७५॥
Aroha tvam nara vyaghra sthitam navam imam shanaih
Sitam cha aropaya anvaksham parigrihya manasvinim
52.76
स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः ॥२-५२-७६॥
Sa bhratuh shasanam shrutva sarvam apratikulayan
Aropya maithilim purvam aruroha atmavams tatah
52.77
अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः ।
ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥२-५२-७७॥
Atha aruroha tejasvi svayam lakshmana purvajah
Tatah nishada adhipatir guho gyatin achodayat
52.78
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥२-५२-७८॥
Raghavopi mahateja navamaruhya tam tatah
Brahmavat kshatravachchaiva jajapa hitamatmanah
52.79
आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥२-५२-७९॥
Achamya cha yathashastram nadim tam saha sitaya
Pranamatpritisamhrishto lakshmanashchamitaprabhah
52.80
अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् ।
आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान् ॥२-५२-८०॥
Anugyaya sumantram cha sabalam chaiva tam guham
Asthaya navam ramah tu chodayam asa navikan
52.81
ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता ।
शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात् ॥२-५२-८१॥
Tatah taih chodita sa nauh karna dhara samahita
Shubha sphya vega abhihata shighram salilam atyagat
52.82
मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता ।
वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥२-५२-८२॥
Madhyam tu samanuprapya bhagirathyah tu anindita
Vaidehi pranjalir bhutva tam nadim idam abravit
52.83
पुत्रः दशरथस्य अयम् महा राजस्य धीमतः ।
निदेशम् पालयतु एनम् गन्गे त्वद् अभिरक्षितः ॥२-५२-८३॥
Putrah dasharathasya ayam maha rajasya dhimatah
Nidesham palayatu enam gange tvad abhirakshitah
52.84
चतुर् दश हि वर्षाणि समग्राणि उष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥२-५२-८४॥
Chatur dasha hi varshani samagrani ushya kanane
Bhratra saha maya chaiva punah pratyagamishyati
52.85
ततः त्वाम् देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गन्गे सर्व काम समृद्धये ॥२-५२-८५॥
Tatah tvam devi subhage kshemena punar agata
Yakshye pramudita gange sarva kama samriddhaye
52.86
त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे ।
भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥२-५२-८६॥
Tvam hi tripathaga devi brahma lokam samikshase
Bharya cha udadhi rajasya loke asmin sampradrishyase
52.87
सा त्वाम् देवि नमस्यामि प्रशम्सामि च शोभने ।
प्राप्त राज्ये नर व्याघ्र शिवेन पुनर् आगते ॥२-५२-८७॥
Sa tvam devi namasyami prashamsami cha shobhane
Prapta rajye nara vyaghra shivena punar agate
52.88
गवाम् शत सहस्राणि वस्त्राणि अन्नम् च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रिय चिकीर्षया ॥२-५२-८८॥
Gavam shata sahasrani vastrani annam cha peshalam
Brahmanebhyah pradasyami tava priya chikirshaya
52.89
सुराघटसहस्रेण माम्सभूतोदनेन च ।
यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता ॥२-५२-८९॥
Suraghatasahasrena mamsabhutodanena cha
Yakshye tvam prayata devi purim punarupagata
52.90
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥२-५२-९०॥
Yani tvattiravasini daivatani cha santi hi
Tani sarvani yakshyami tirthanyayatanani cha
52.91
पुनरेव महाबाउर्मया भ्रात्रा च सम्गतः ।
अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥२-५२-९१॥
Punareva mahabaurmaya bhratra cha samgatah
Ayodhyam vanavasattu pravishatvanaghonaghe
52.92
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत् ॥२-५२-९२॥
Tatha sambhashamana sa sita gangam anindita
Dakshina dakshinam tiram kshipram eva abhyupagamat
52.93
तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः ॥२-५२-९३॥
Tiram tu samanuprapya navam hitva nara rishabhah
Pratishthata saha bhratra vaidehya cha param tapah
52.94
अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् ।
भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥२-५२-९४॥
Atha abravin maha bahuh sumitra ananda vardhanam
Bhava samrakshanarthaya sajane vijanepi va
52.95
अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु ॥२-५२-९५॥
Avashyam rakshanam karyamadrishte vijane vane
Agratah gachcha saumitre sita tvam anugachchatu
52.96
पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् ।
अद्य दुह्खम् तु वैदेही वन वासस्य वेत्स्यति ॥२-५२-९६॥
Prishthatah aham gamishyami tvam cha sitam cha palayan
Adya duhkham tu vaidehi vana vasasya vetsyati
52.97
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखम् तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥२-५२-९७॥
Na hi tavadatikranta sukara kachana kriya
Adya duhkham tu vaidehi vanavasasya vetsyati
52.98
प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् ।
विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥२-५२-९८॥
Pranashtajanasambadham kshetraramavivarbitam
Vishamam cha prapatam cha vanamadya pravekshyati
52.99
श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मण्Oऽग्रतः ।
अनन्तरम् च सीताया राघवो रघनन्धनः ॥२-५२-९९॥
Shrutva ramasya vachanam pratisthe lakshmanOgratah
Anantaram cha sitaya raghavo raghanandhanah
52.100
गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु ।
रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य ।अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् ।र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी ॥२-५२-१००॥
Gatam tu ganga para param ashu
Ramam sumantrah pratatam nirikshya, adhva prakarshat vinivritta drishtir, rmumocha bashpam vyathitah tapasvi
52.101
स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् ।
स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः ।क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥२-५२-१०१॥
Sa lokapalapratimaprabhavavam
Stirtva mahatma varado mahanadim, tatah samriddhan shubhasasyamalinah, kramena vatsan muditanupagamat
52.102
तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् ।
वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् ।आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ।वासाय काले ययतुर् वनः पतिम् ॥२-५२-१०२॥
Tau tatra hatva chaturah maha mrigan
Varaham rishyam prishatam maha rurum, adaya medhyam tvaritam bubhukshitau, vasaya kale yayatur vanah patim