UtshovSarga 50
50.1
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मण पूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्ञ्लिर्वाक्वमब्रवीत् ॥२-५०-१॥
Vishalan kosalan ramyan yatva lakshmana purvajah
Ayodhyabhimukho dhiman prannlirvakvamabravit
50.2
आपृच्छे त्वाम् पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वाम् पालयन्त्यावसन्ति च ॥२-५०-२॥
Aprichchhe tvam purishreshthe kakutsthaparipalite
Daivatani cha yani tvam palayantyavasanti cha
50.3
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्ध्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सम्गतः ॥२-५०-३॥
Nivrittavanavasastvamanrino jagatipateh
Punardhrakshyami matra cha pitra cha saha samgatah
50.4
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदम् जनम् ॥२-५०-४॥
Tato rudhiratamraksho bhujamudyamya dakshinam
Ashrupurnamukho dinobravijjanapadam janam
50.5
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हम् मयि वह् कृतः ।
चिरम् दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥२-५०-५॥
Anukrosho daya chaiva yatharham mayi vah kritah
Chiram duhkhasya papiyo gamyatamarthasiddhaye
50.6
तेऽभिवाद्य महात्मानम् कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरम् व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥२-५०-६॥
Tebhivadya mahatmanam kritva chapi pradakshinam
Vilapanto nara ghoram vyatishthanta kvachit kvachit
50.7
तथा विलपताम् तेषामतृप्तानाम् च राघवः ।
अचक्षुरिषयम् प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥२-५०-७॥
Tatha vilapatam teshamatriptanam cha raghavah
Achakshurishayam prayadyatharkah kshanadamukhe
50.8
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्याम् श्चैत्ययूपसमावृतान् ॥२-५०-८॥
Tato dhanyadhanopetan danashilajanan shivan
Akutashchidbhayan ramyam shchaityayupasamavritan
50.9
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥२-५०-९॥
Udyanamravanopetan sampannasalilashayan
Tushtapushtajanakirnan gokulakulasevitan
50.10
लक्षणीयान्न रेम्द्राणाम् ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥२-५०-१०॥
Lakshaniyanna remdranam brahmaghoshabhinaditan
Rathena purushavyaghrah kosalanatyavartata
50.11
मध्येन मुदितम् स्फीतम् रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यम् भोग्यम् नरेन्द्राणाम् ययौ धृतिमताम् वरः ॥२-५०-११॥
Madhyena muditam sphitam ramyodyanasamakulam
Rajyam bhogyam narendranam yayau dhritimatam varah
50.12
तत्र त्रिपथगाम् दिव्याम् शिव तोयाम् अशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गन्गाम् पुण्याम् ऋषि निसेविताम् ॥२-५०-१२॥
Tatra tripathagam divyam shiva toyam ashaivalam
Dadarsha raghavo gangam punyam rishi nisevitam
50.13
आश्रमैरविदूर्स्थैः श्रीमद्भिः समलम् कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोह्रदाम् शिवाम् ॥२-५०-१३॥
Ashramairavidursthaih shrimadbhih samalam kritam
Kalepsarobhirhrishtabhih sevitambhohradam shivam
50.14
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम् ॥२-५०-१४॥
Devadanavagandharvaih kinnarairupashobhitam
Nagagandharvapatnibhih sevitam satatam shivam
50.15
देवाक्रीडशताकीर्णाम् देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमाम् विख्याताम् देवपद्मिनीम् ॥२-५०-१५॥
Devakridashatakirnam devodyanashatayutam
Devarthamakashagamam vikhyatam devapadminim
50.16
जलघाताट्टहासोग्राम् फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलाम् क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥२-५०-१६॥
Jalaghatattahasogram phenanirmalahasinim
Kvachidvenikritajalam kvachidavartashobhitam
50.17
क्वचित्स्तिमितगम्भीराम् क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषाम् क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥२-५०-१७॥
Kvachitstimitagambhiram kvachidvegajalakulam
Kvachidgambhiranirghosham kvachidbhairavanisvanam
50.18
देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम् ॥२-५०-१८॥
Devasamghaplutajalam nirmalotpalashobhitam
Kvachidabhogapulinam kvachinnarmalavalukam
50.19
हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् ।
सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम् ॥२-५०-१९॥
Hamsa sarasa samghushtam chakra vaka upakujitam
Sadamadaishcha vihagairabhisamnaditam taram
50.20
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥२-५०-२०॥
Kvachittiraruhairvrikshairmalabhiriva shobhitam
Kvachitphullotpalachchhannam kvachitpadmavanakulam
50.21
क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित् ॥२-५०-२१॥
Kvachitkumudashndaishcha kudmalairupashobhitam
Nanapushparajodhvastam samadamiva cha kvachit
50.22
व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः ॥२-५०-२२॥
Vyapetamalasamghatam maninirmaladarshanam
Dishagajairvanagajairmattaishcha varavaranaih
50.23
देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः ॥२-५०-२३॥
Devopavahyashcha muhuh samnaditavanantaram
Pramadamiva yatne na bhushitam bhushanottamaih
50.24
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा ।
शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम् ॥२-५०-२४॥
Phalaih pushpaih kisalayairvaritam gulmaiddvijaistatha
Shimshumaraih cha nakraih cha bhujamgaih cha nishevitam
50.25
विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् ।
ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा ॥२-५०-२५॥
Vishnupadachyutam divyamapapam papanashinim
Tam shankarajatajutadbhrashtam sagaratejasa
50.26
समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥२-५०-२६॥
Samudramahishim gangam sarasakraunchanaditam
Asasada mahabahuh shringiberapuram prati
50.27
ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः ।
सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे ॥२-५०-२७॥
Tam urmi kalila avartam anvavekshya maha rathah
Sumantram abravit sutam iha eva adya vasamahe
50.28
अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् ।
सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे ॥२-५०-२८॥
Avidurat ayam nadya bahu pushpa pravalavan
Sumahan ingudi vriksho vasamah atra eva sarathe
50.29
द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥२-५०-२९॥
Drakshyamah saritam shreshtham sammanyasalilam shivam
Devadanavagandharvamrigamanushapakshinam
50.30
लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् ।
उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः ॥२-५०-३०॥
Lakshanah cha sumantrah cha badham iti eva raghavam
Uktva tam ingudi vriksham tada upayayatur hayaih
50.31
रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥२-५०-३१॥
Ramah abhiyaya tam ramyam vriksham ikshvaku nandanah
Rathat avatarat tasmat sabharyah saha lakshmanah
50.32
सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् ।
वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः ॥२-५०-३२॥
Sumantrah api avatirya eva mochayitva haya uttaman
Vriksha mula gatam ramam upatasthe krita anjalih
50.33
तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा ।
निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः ॥२-५०-३३॥
Tatra raja guho nama ramasya atma samah sakha
Nishada jatyo balavan sthapatih cha iti vishrutah
50.34
स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् ।
वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः ॥२-५०-३४॥
Sa shrutva purusha vyaghram ramam vishayam agatam
Vriddhaih parivritah amatyaih gyatibhih cha api upagatah
50.35
ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः ॥२-५०-३५॥
Tatah nishada adhipatim drishtva durat avasthitam
Saha saumitrina ramah samagachchad guhena sah
50.36
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् ।
यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते ॥२-५०-३६॥
Tam artah samparishvajya guho raghavam abravit
Yatha ayodhya tatha idam te rama kim karavani te
50.37
ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् ।
ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् ।अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह ॥२-५०-३७॥
Idrisham hi mahabaho kah prapsyatyatithim priyam
Tatah gunavad anna adyam upadaya prithag vidham, arghyam cha upanayat kshipram vakyam cha idam uvacha ha
50.38
स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही ।
वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥२-५०-३८॥
Svagatam te maha baho tava iyam akhila mahi
Vayam preshya bhavan bharta sadhu rajyam prashadhi nah
50.39
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् ।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥२-५०-३९॥
Bhakshyam bhojyam cha peyam cha lehyam cha idam upasthitam
Shayanani cha mukhyani vajinam khadanam cha te
50.40
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥२-५०-४०॥
Guham eva bruvanam tam raghavah pratyuvacha ha
50.41
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥२-५०-४१॥
Architah chaiva hrishtah cha bhavata sarvatha vayam
Padbhyam abhigamach chaiva sneha samdarshanena cha
50.42
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामिअरोगम् सह बान्धवैः ॥२-५०-४२॥
Bhujabhyam sadhu vrittabhyam pidayan vakyam abravit
Dishtya tvam guha pashyamiarogam saha bandhavaih
50.43
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ।
यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् ।सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥२-५०-४३॥
Api te kushalam rashtre mitreshu cha dhaneshu cha
Yat tu idam bhavata kimchit pritya samupakalpitam, sarvam tat anujanami na hi varte pratigrahe
50.44
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् ।
विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥२-५०-४४॥
Kusha chira ajina dharam phala mula ashanam cha mam
Viddhi pranihitam dharme tapasam vana gocharam
50.45
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् ।
एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥२-५०-४५॥
Ashvanam khadanena aham arthi na anyena kenachit
Etavata atra bhavata bhavishyami supujitah
50.46
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे ।
एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥२-५०-४६॥
Ete hi dayita ragyah pitur dasharathasya me
Etaih suvihitaih ashvaih bhavishyamy aham architah
50.47
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् ।
गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥२-५०-४७॥
Ashvanam pratipanam cha khadanam chaiva so anvashat
Guhah tatra eva purushams tvaritam diyatam iti
50.48
ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम् ॥२-५०-४८॥
Tatah chira uttara asangah samdhyam anvasya pashchimam
Jalam eva adade bhojyam lakshmanena ahritam svayam
50.49
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः ॥२-५०-४९॥
Tasya bhumau shayanasya padau prakshalya lakshmanah
Sabharyasya tatah abhyetya tasthau vrishkam upashritah
50.50
गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः ॥२-५०-५०॥
Guho api saha sutena saumitrim anubhashayan
Anvajagrat tatah ramam apramattah dhanur dharah
50.51
तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः ।
यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः ।अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा ।तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥२-५०-५१॥
Tatha shayanasya tatah asya dhimatah
Yashasvino dasharather mahatmanah, adrishta duhkhasya sukha uchitasya sa, tada vyatiyaya chirena sharvari