UtshovSarga 48
48.1
तेषामेवम् विष्ण्णानाम्पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणाम् सशोकानाम् मुमूर्षया ॥२-४८-१॥
Teshamevam vishnnanampiditanamativa cha
Bashpaviplutanetranam sashokanam mumurshaya
48.2
अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् ।
उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम् ॥२-४८-२॥
Anugamya nivrittanam ramam nagara vasinam
Udgatani iva sattvani babhuvur amanasvinam
48.3
स्वम् स्वम् निलयम् आगम्य पुत्र दारैः समावृताः ।
अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहित आननाः ॥२-४८-३॥
Svam svam nilayam agamya putra daraih samavritah
Ashruni mumuchuh sarve bashpena pihita ananah
48.4
न च आहृष्यन् न च अमोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।
न च अशोभन्त पण्यानि न अपचन् गृह मेधिनः ॥२-४८-४॥
Na cha ahrishyan na cha amodan vanijo na prasarayan
Na cha ashobhanta panyani na apachan griha medhinah
48.5
नष्टम् दृष्ट्वा न अभ्यनन्दन् विपुलम् वा धन आगमम् ।
पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी न अभ्यनन्दत ॥२-४८-५॥
Nashtam drishtva na abhyanandan vipulam va dhana agamam
Putram prathamajam labdhva janani na abhyanandata
48.6
गृहे गृहे रुदन्त्यः च भर्तारम् गृहम् आगतम् ।
व्यगर्हयन्तः दुह्ख आर्ता वाग्भिस् तोत्रैः इव द्विपान् ॥२-४८-६॥
Grihe grihe rudantyah cha bhartaram griham agatam
Vyagarhayantah duhkha arta vagbhis totraih iva dvipan
48.7
किम् नु तेषाम् गृहैः कार्यम् किम् दारैः किम् धनेन वा ।
पुत्रैः वा किम् सुखैः वा अपि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥२-४८-७॥
Kim nu tesham grihaih karyam kim daraih kim dhanena va
Putraih va kim sukhaih va api ye na pashyanti raghavam
48.8
एकः सत् पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।
यो अनुगच्चति काकुत्स्थम् रामम् परिचरन् वने ॥२-४८-८॥
Ekah sat purusho loke lakshmanah saha sitaya
Yo anugachchati kakutstham ramam paricharan vane
48.9
आपगाः कृत पुण्याः ताः पद्मिन्यः च सराम्सि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलम् शुचि ॥२-४८-९॥
Apagah krita punyah tah padminyah cha saramsi cha
Yeshu snasyati kakutstho vigahya salilam shuchi
48.10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्य काननाः ।
आपगाः च महा अनूपाः सानुमन्तः च पर्वताः ॥२-४८-१०॥
Shobhayishyanti kakutstham atavyo ramya kananah
Apagah cha maha anupah sanumantah cha parvatah
48.11
काननम् वा अपि शैलम् वा यम् रामः अभिगमिष्यति ।
प्रिय अतिथिम् इव प्राप्तम् न एनम् शक्ष्यन्ति अनर्चितुम् ॥२-४८-११॥
Kananam va api shailam va yam ramah abhigamishyati
Priya atithim iva praptam na enam shakshyanti anarchitum
48.12
विचित्र कुसुम आपीडा बहु मन्जलि धारिणः ।
अकाले च अपि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥२-४८-१२॥
Vichitra kusuma apida bahu manjali dharinah
Akale cha api mukhyani pushpani cha phalani cha
48.13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्ति अनुक्रोशात् गिरयो रामम् आगतम् ॥२-४८-१३॥
Akale chapi mukhyani pushpani cha phalani cha
Darshayishyanti anukroshat girayo ramam agatam
48.14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।
विदर्शयन्तः विविधान् भूयः चित्रामः च निर्झरान् ॥२-४८-१४॥
Prasravishyanti toyani vimalani mahidharah
Vidarshayantah vividhan bhuyah chitramah cha nirjharan
48.15
पादपाः पर्वत अग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।
यत्र रामः भयम् न अत्र न अस्ति तत्र पराभवः ॥२-४८-१५॥
Padapah parvata agreshu ramayishyanti raghavam
Yatra ramah bhayam na atra na asti tatra parabhavah
48.16
स हि शूरः महा बाहुः पुत्रः दशरथस्य च ।
पुरा भवति नो दूरात् अनुगच्चाम राघवम् ॥२-४८-१६॥
Sa hi shurah maha bahuh putrah dasharathasya cha
Pura bhavati no durat anugachchama raghavam
48.17
पादच् चाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्य अस्य स गतिः स परायणम् ॥२-४८-१७॥
Padach chaya sukha bhartus tadrishasya mahatmanah
Sa hi natho janasya asya sa gatih sa parayanam
48.18
वयम् परिचरिष्यामः सीताम् यूयम् तु राघवम् ।
इति पौर स्त्रियो भर्तृऋन् दुह्ख आर्ताः तत् तत् अब्रुवन् ॥२-४८-१८॥
Vayam paricharishyamah sitam yuyam tu raghavam
Iti paura striyo bhartririn duhkha artah tat tat abruvan
48.19
युष्माकम् राघवो अरण्ये योग क्षेमम् विधास्यति ।
सीता नारी जनस्य अस्य योग क्षेमम् करिष्यति ॥२-४८-१९॥
Yushmakam raghavo aranye yoga kshemam vidhasyati
Sita nari janasya asya yoga kshemam karishyati
48.20
को न्व् अनेन अप्रतीतेन स उत्कण्ठित जनेन च ।
सम्प्रीयेत अमनोज्ञेन वासेन हृत चेतसा ॥२-४८-२०॥
Ko nv anena apratitena sa utkanthita janena cha
Sampriyeta amanogyena vasena hrita chetasa
48.21
कैकेय्या यदि चेद् राज्यम् स्यात् अधर्म्यम् अनाथवत् ।
न हि नो जीवितेन अर्थः कुतः पुत्रैः कुतः धनैः ॥२-४८-२१॥
Kaikeyya yadi ched rajyam syat adharmyam anathavat
Na hi no jivitena arthah kutah putraih kutah dhanaih
48.22
यया पुत्रः च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्य कारणात् ।
कम् सा परिहरेद् अन्यम् कैकेयी कुल पाम्सनी ॥२-४८-२२॥
Yaya putrah cha bharta cha tyaktav aishvarya karanat
Kam sa parihared anyam kaikeyi kula pamsani
48.23
कैकेय्या न वयम् राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैः अपि शपामहे ॥२-४८-२३॥
Kaikeyya na vayam rajye bhritaka nivasemahi
Jivantya jatu jivantyah putraih api shapamahe
48.24
या पुत्रम् पार्थिव इन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कः ताम् प्राप्य सुखम् जीवेद् अधर्म्याम् दुष्ट चारिणीम् ॥२-४८-२४॥
Ya putram parthiva indrasya pravasayati nirghrina
Kah tam prapya sukham jived adharmyam dushta charinim
48.25
उपद्रुतमिदम् सर्वमनालम्बमनायकम् ।
कैकेय्या हि कृते सर्वम् विनाशमुपयास्यति ॥२-४८-२५॥
Upadrutamidam sarvamanalambamanayakam
Kaikeyya hi krite sarvam vinashamupayasyati
48.26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति मही पतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तम् विलोपः तत् अनन्तरम् ॥२-४८-२६॥
Na hi pravrajite rame jivishyati mahi patih
Mrite dasharathe vyaktam vilopah tat anantaram
48.27
ते विषम् पिबत आलोड्य क्षीण पुण्याः सुदुर्गताः ।
राघवम् वा अनुगच्चध्वम् अश्रुतिम् वा अपि गच्चत ॥२-४८-२७॥
Te visham pibata alodya kshina punyah sudurgatah
Raghavam va anugachchadhvam ashrutim va api gachchata
48.28
मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सह लक्ष्मणः ।
भरते सम्निषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥२-४८-२८॥
Mithya pravrajitah ramah sabharyah saha lakshmanah
Bharate samnishrishtah smah saunike pashavo yatha
48.29
पूर्णचन्द्राननः श्यामो गूढजत्रुररिंदमः ।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मनपूर्वजः ॥२-४८-२९॥
Purnachandrananah shyamo gudhajatrurarindamah
Ajanubahuh padmaksho ramo lakshmanapurvajah
48.30
पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः ।
सौम्यः सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥२-४८-३०॥
Purvabhibhashi madhurah satyavadi mahabalah
Saumyah sarvasya lokasya chandravatpriyadarshanah
48.31
नूनम् पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
शोभयुश्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः ॥२-४८-३१॥
Nunam purushashardulo mattamatangavikramah
Shobhayushyatyaranyani vicharan sa maharathah
48.32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशुर्दुःखसम्तप्तामृत्योरिव भयागमे ॥२-४८-३२॥
Tastatha vilapantyastu nagare nagarastriyah
Chukrushurduhkhasamtaptamrityoriva bhayagame
48.33
इत्येव विलपन्तीनाम् स्त्रीणाम् वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तम् दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥२-४८-३३॥
Ityeva vilapantinam strinam veshmasu raghavam
Jagamastam dinakaro rajani chabhyavartata
48.34
नष्टज्वलनसम्पाता प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।
तिमिरेणाभिलिप्तेव तदा सा नगरी बभौ ॥२-४८-३४॥
Nashtajvalanasampata prashantadhyayasatkatha
Timirenabhilipteva tada sa nagari babhau
48.35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम् ॥२-४८-३५॥
Upashantavanikpanya nashtaharsha nirashraya
Ayodhya nagari chasinnashtataramivambaram
48.36
तथा स्त्रियो राम निमित्तम् आतुरा ।
यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः ।सुतैः हि तासाम् अधिको हि सो अभवत् ॥२-४८-३६॥
Tatha striyo rama nimittam atura
Yatha sute bhratari va vivasite, vilapya dina rurudur vichetasah, sutaih hi tasam adhiko hi so abhavat
48.37
प्रशान्तगीतोत्सव नृत्तवादना ।
व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा ।महार्णवः सम्क्षपितोदको यथा ॥२-४८-३७॥
Prashantagitotsava nrittavadana
Vyapastaharsha pihitapanodaya, tada hyayodhya nagari babhuva sa, maharnavah samkshapitodako yatha