UtshovSarga 42
42.1
यावत् तु निर्यतः तस्य रजो रूपम् अदृश्यत ।
न एव इक्ष्वाकु वरः तावत् सम्जहार आत्म चक्षुषी ॥२-४२-१॥
Yavat tu niryatah tasya rajo rupam adrishyata
Na eva ikshvaku varah tavat samjahara atma chakshushi
42.2
यावद् राजा प्रियम् पुत्रम् पश्यति अत्यन्त धार्मिकम् ।
तावद् व्यवर्धत इव अस्य धरण्याम् पुत्र दर्शने ॥२-४२-२॥
Yavad raja priyam putram pashyati atyanta dharmikam
Tavad vyavardhata iva asya dharanyam putra darshane
42.3
न पश्यति रजो अपि अस्य यदा रामस्य भूमिपः ।
तदा आर्तः च विषण्णः च पपात धरणी तले ॥२-४२-३॥
Na pashyati rajo api asya yada ramasya bhumipah
Tada artah cha vishannah cha papata dharani tale
42.4
तस्य दक्षिणम् अन्वगात् कौसल्या बाहुम् अन्गना ।
वामम् च अस्य अन्वगात् पार्श्वम् कैकेयी भरत प्रिया ॥२-४२-४॥
Tasya dakshinam anvagat kausalya bahum angana
Vamam cha asya anvagat parshvam kaikeyi bharata priya
42.5
ताम् नयेन च सम्पन्नो धर्मेण निवयेन च ।
उवाच राजा कैकेयीम् समीक्ष्य व्यथित इन्द्रियः ॥२-४२-५॥
Tam nayena cha sampanno dharmena nivayena cha
Uvacha raja kaikeyim samikshya vyathita indriyah
42.6
कैकेयि मा मम अन्गानि स्प्राक्षीस् त्वम् दुष्ट चारिणी ।
न हि त्वाम् द्रष्टुम् इच्चामि न भार्या न च बान्धवी ॥२-४२-६॥
Kaikeyi ma mama angani sprakshis tvam dushta charini
Na hi tvam drashtum ichchami na bharya na cha bandhavi
42.7
ये च त्वाम् उपजीवन्ति न अहम् तेषाम् न ते मम ।
केवल अर्थ पराम् हि त्वाम् त्यक्त धर्माम् त्यजाम्य् अहम् ॥२-४२-७॥
Ye cha tvam upajivanti na aham tesham na te mama
Kevala artha param hi tvam tyakta dharmam tyajamy aham
42.8
अगृह्णाम् यच् च ते पाणिम् अग्निम् पर्यणयम् च यत् ।
अनुजानामि तत् सर्वम् अस्मिम्ल् लोके परत्र च ॥२-४२-८॥
Agrihnam yach cha te panim agnim paryanayam cha yat
Anujanami tat sarvam asmiml loke paratra cha
42.9
भरतः चेत् प्रतीतः स्यात् राज्यम् प्राप्य इदम् अव्ययम् ।
यन् मे स दद्यात् पित्र् अर्थम् मा मा तत् दत्तम् आगमत् ॥२-४२-९॥
Bharatah chet pratitah syat rajyam prapya idam avyayam
Yan me sa dadyat pitr artham ma ma tat dattam agamat
42.10
अथ रेणु समुध्वस्तम् तम् उत्थाप्य नर अधिपम् ।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोक कर्शिता ॥२-४२-१०॥
Atha renu samudhvastam tam utthapya nara adhipam
Nyavartata tada devi kausalya shoka karshita
42.11
हत्वा इव ब्राह्मणम् कामात् स्पृष्ट्वा अग्निम् इव पाणिना ।
अन्वतप्यत धर्म आत्मा पुत्रम् सम्चिन्त्य तापसम् ॥२-४२-११॥
Hatva iva brahmanam kamat sprishtva agnim iva panina
Anvatapyata dharma atma putram samchintya tapasam
42.12
निवृत्य एव निवृत्य एव सीदतः रथ वर्त्मसु ।
राज्ञो न अतिबभौ रूपम् ग्रस्तस्य अम्शुमतः यथा ॥२-४२-१२॥
Nivritya eva nivritya eva sidatah ratha vartmasu
Ragyo na atibabhau rupam grastasya amshumatah yatha
42.13
विललाप च दुह्ख आर्तः प्रियम् पुत्रम् अनुस्मरन् ।
नगर अन्तम् अनुप्राप्तम् बुद्ध्वा पुत्रम् अथ अब्रवीत् ॥२-४२-१३॥
Vilalapa cha duhkha artah priyam putram anusmaran
Nagara antam anupraptam buddhva putram atha abravit
42.14
वाहनानाम् च मुख्यानाम् वहताम् तम् मम आत्मजम् ।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥२-४२-१४॥
Vahananam cha mukhyanam vahatam tam mama atmajam
Padani pathi drishyante sa mahatma na drishyate
42.15
स नूनम् क्वचित् एव अद्य वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।
काष्ठम् वा यदि वा अश्मानम् उपधाय शयिष्यते ॥२-४२-१५॥
Sa nunam kvachit eva adya vriksha mulam upashritah
Kashtham va yadi va ashmanam upadhaya shayishyate
42.16
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पाम्शु गुण्ठितः ।
विनिह्श्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनाम् इव ऋषभः ॥२-४२-१६॥
Utthasyati cha medinyah kripanah pamshu gunthitah
Vinihshvasan prasravanat karenunam iva rishabhah
42.17
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पाम्सुगुण्ठितः ।
विनिःस्वसन् प्रस्रवणात्क रेणूनामि वर्ष्भः ॥२-४२-१७॥
Utthasyati cha medinyah kripanah pamsugunthitah
Vinihsvasan prasravanatka renunami varshbhah
42.18
द्रक्ष्यन्ति नूनम् पुरुषा दीघ बाहुम् वने चराः ।
रामम् उत्थाय गच्चन्तम् लोक नाथम् अनाथवत् ॥२-४२-१८॥
Drakshyanti nunam purusha digha bahum vane charah
Ramam utthaya gachchantam loka natham anathavat
42.19
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यम् आवस ।
कण्टकाक्रमण क्लान्तावनमद्य गमिष्यति ॥२-४२-१९॥
Sakama bhava kaikeyi vidhava rajyam avasa
Kantakakramana klantavanamadya gamishyati
42.20
अनभिज्ञा वनानाम् सा नूनम् भयमुपैष्यति ।
श्वापदान्र्धितम् श्रुत्वा गमिभीरम् रोमहर्ष्णम् ॥२-४२-२०॥
Anabhigya vananam sa nunam bhayamupaishyati
Shvapadanrdhitam shrutva gamibhiram romaharshnam
42.21
सकामा भवकैकेयि विधवा राज्य मावस ।
न हि तम् पुरुष व्याघ्रम् विना जीवितुम् उत्सहे ॥२-४२-२१॥
Sakama bhavakaikeyi vidhava rajya mavasa
Na hi tam purusha vyaghram vina jivitum utsahe
42.22
इति एवम् विलपन् राजा जन ओघेन अभिसम्वृतः ।
अपस्नातैव अरिष्टम् प्रविवेश पुर उत्तमम् ॥२-४२-२२॥
Iti evam vilapan raja jana oghena abhisamvritah
Apasnataiva arishtam pravivesha pura uttamam
42.23
शून्य चत्वर वेश्म अन्ताम् सम्वृत आपण देवताम् ।
क्लान्त दुर्बल दुह्ख आर्ताम् न अत्याकीर्ण महा पथाम् ।ताम् अवेक्ष्य पुरीम् सर्वाम् रामम् एव अनुचिन्तयन् ।विलपन् प्राविशद् राजा गृहम् सूर्यैव अम्बुदम् ॥२-४२-२३॥
Shunya chatvara veshma antam samvrita apana devatam
Klanta durbala duhkha artam na atyakirna maha patham, tam avekshya purim sarvam ramam eva anuchintayan, vilapan pravishad raja griham suryaiva ambudam
42.24
महा ह्रदम् इव अक्षोभ्यम् सुपर्णेन हृत उरगम् ।
रामेण रहितम् वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥२-४२-२४॥
Maha hradam iva akshobhyam suparnena hrita uragam
Ramena rahitam veshma vaidehya lakshmanena cha
42.25
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।
उवाच मृदुमन्धार्थम् वचनम् दीन मस्वरम् ॥२-४२-२५॥
Atha gadgadashabdastu vilapanmanujadhipah
Uvacha mridumandhartham vachanam dina masvaram
42.26
कौसल्याया गृहम् शीघ्रम् राम मातुर् नयन्तु माम् ।
इति ब्रुवन्तम् राजानम् अनयन् द्वार दर्शितः ॥२-४२-२६॥
Kausalyaya griham shighram rama matur nayantu mam
Iti bruvantam rajanam anayan dvara darshitah
42.27
इति ब्रुवन्तम् राजान मनयन् द्वार्दर्शिनः ।
कौसल्याया गृहम् तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥२-४२-२७॥
Iti bruvantam rajana manayan dvardarshinah
Kausalyaya griham tatra nyaveshyata vinitavat
42.28
ततः तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् ।
अधिरुह्य अपि शयनम् बभूव लुलितम् मनः ॥२-४२-२८॥
Tatah tatra pravishtasya kausalyaya niveshanam
Adhiruhya api shayanam babhuva lulitam manah
42.29
पुत्रद्वयविहीनम् च स्नुषयापि विवर्जितम् ।
अपश्यद्भवनम् राजा नष्टचन्ध्रमिवाम्बरम् ॥२-४२-२९॥
Putradvayavihinam cha snushayapi vivarjitam
Apashyadbhavanam raja nashtachandhramivambaram
42.30
तच् च दृष्ट्वा महा राजो भुजम् उद्यम्य वीर्यवान् ।
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥२-४२-३०॥
Tach cha drishtva maha rajo bhujam udyamya viryavan
Uchchaih svarena chukrosha ha raghava jahasi mam
42.31
सुखिता बत तम् कालम् जीविष्यन्ति नर उत्तमाः ।
परिष्वजन्तः ये रामम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥२-४२-३१॥
Sukhita bata tam kalam jivishyanti nara uttamah
Parishvajantah ye ramam drakshyanti punar agatam
42.32
अथ रात्र्याम् प्रपन्नायाम् कालरात्र्यामिआत्मनः ।
अर्धरात्रे दशरथह् कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥२-४२-३२॥
Atha ratryam prapannayam kalaratryamiatmanah
Ardharatre dasharathah kausalyamidamabravit
42.33
रामम् मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।
न त्वाम् पश्यामि कौसल्ये साधु माम् पाणिना स्पृश ॥२-४२-३३॥
Ramam menugata drishtiradyapi na nivartate
Na tvam pashyami kausalye sadhu mam panina sprisha
42.34
तम् रामम् एव अनुविचिन्तयन्तम् ।
समीक्ष्य देवी शयने नर इन्द्रम् ।उप उपविश्य अधिकम् आर्त रूपाउप ।विनिह्श्वसन्ती विललाप कृच्च्रम् ॥२-४२-३४॥
Tam ramam eva anuvichintayantam
Samikshya devi shayane nara indram, upa upavishya adhikam arta rupaupa, vinihshvasanti vilalapa krichchram