UtshovSarga 41
41.1
तस्मिम्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दोऽथ सम्जज्ञे स्त्रीणामन्तह्पुते तदा ॥२-४१-१॥
Tasmimstu purushavyaghre viniryati kritanjalau
Artashabdotha samjagye strinamantahpute tada
41.2
अनाथस्य जनस्य अस्य दुर्बलस्य तपस्विनः ।
यो गतिम् शरणम् च आसीत् स नाथः क्व नु गच्चति ॥२-४१-२॥
Anathasya janasya asya durbalasya tapasvinah
Yo gatim sharanam cha asit sa nathah kva nu gachchati
41.3
न क्रुध्यति अभिशस्तः अपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् सम दुह्खः क्व गच्चति ॥२-४१-३॥
Na krudhyati abhishastah api krodhaniyani varjayan
Kruddhan prasadayan sarvan sama duhkhah kva gachchati
41.4
कौसल्यायाम् महा तेजा यथा मातरि वर्तते ।
तथा यो वर्तते अस्मासु महात्मा क्व नु गच्चति ॥२-४१-४॥
Kausalyayam maha teja yatha matari vartate
Tatha yo vartate asmasu mahatma kva nu gachchati
41.5
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सम्चोदितः वनम् ।
परित्राता जनस्य अस्य जगतः क्व नु गच्चति ॥२-४१-५॥
Kaikeyya klishyamanena ragya samchoditah vanam
Paritrata janasya asya jagatah kva nu gachchati
41.6
अहो निश्चेतनो राजा जीव लोकस्य सम्प्रियम् ।
धर्म्यम् सत्य व्रतम् रामम् वन वासो प्रवत्स्यति ॥२-४१-६॥
Aho nishchetano raja jiva lokasya sampriyam
Dharmyam satya vratam ramam vana vaso pravatsyati
41.7
इति सर्वा महिष्यः ता विवत्साइव धेनवः ।
रुरुदुः चैव दुह्ख आर्ताः सस्वरम् च विचुक्रुशुः ॥२-४१-७॥
Iti sarva mahishyah ta vivatsaiva dhenavah
Ruruduh chaiva duhkha artah sasvaram cha vichukrushuh
41.8
स तम् अन्तः पुरे घोरम् आर्त शब्दम् मही पतिः ।
पुत्र शोक अभिसम्तप्तः श्रुत्वा च आसीत् सुदुह्खितः ॥२-४१-८॥
Sa tam antah pure ghoram arta shabdam mahi patih
Putra shoka abhisamtaptah shrutva cha asit suduhkhitah
41.9
न अग्नि होत्राणि अहूयन्त सूर्यः च अन्तर् अधीयत ।
व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन् ॥२-४१-९॥
Na agni hotrani ahuyanta suryah cha antar adhiyata
Vyasrijan kavalan naga gavo vatsan na payayan
41.10
व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन् ।
पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥२-४१-१०॥
Vyasrijan kabalannaga gavo vatsanna payayan
Putram prathamajam labdhva janani nabhyanandata
41.11
त्रिशन्कुर् लोहित अन्गः च बृहस्पति बुधाव् अपि ।
दारुणाः सोमम् अभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥२-४१-११॥
Trishankur lohita angah cha brihaspati budhav api
Darunah somam abhyetya grahah sarve vyavasthitah
41.12
नक्षत्राणि गत अर्चीम्षि ग्रहाः च गत तेजसः ।
विशाखाः च सधूमाः च नभसि प्रचकाशिरे ॥२-४१-१२॥
Nakshatrani gata archimshi grahah cha gata tejasah
Vishakhah cha sadhumah cha nabhasi prachakashire
41.13
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः ।
रामे वनम् प्रव्रजिते नगरम् प्रचचाल तत् ॥२-४१-१३॥
Kalikanilavegena mahodadhirivotthitah
Rame vanam pravrajite nagaram prachachala tat
41.14
दिशः पर्याकुलाः सर्वा स्तिमिरेणेव सम्वृताः ।
न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे न किंचन ॥२-४१-१४॥
Dishah paryakulah sarva stimireneva samvritah
Na graho napi nakshatram prachakashe na kinchana
41.15
अकस्मान् नागरः सर्वो जनो दैन्यम् उपागमत् ।
आहारे वा विहारे वा न कश्चित् अकरोन् मनः ॥२-४१-१५॥
Akasman nagarah sarvo jano dainyam upagamat
Ahare va vihare va na kashchit akaron manah
41.16
शोकपर्यायसन्तप्तः सततं दीर्घमुच्छ्वसन् ।
अयोध्यायाम् जनः सर्वः शुशोच जगतीपतिम् ॥२-४१-१६॥
Shokaparyayasantaptah satatam dirghamuchchhvasan
Ayodhyayam janah sarvah shushocha jagatipatim
41.17
बाष्प पर्याकुल मुखो राज मार्ग गतः जनः ।
न हृष्टः लक्ष्यते कश्चित् सर्वः शोक परायणः ॥२-४१-१७॥
Bashpa paryakula mukho raja marga gatah janah
Na hrishtah lakshyate kashchit sarvah shoka parayanah
41.18
न वाति पवनः शीतः न शशी सौम्य दर्शनः ।
न सूर्यः तपते लोकम् सर्वम् पर्याकुलम् जगत् ॥२-४१-१८॥
Na vati pavanah shitah na shashi saumya darshanah
Na suryah tapate lokam sarvam paryakulam jagat
41.19
अनर्थिनः सुताः स्त्रीणाम् भर्तारः भ्रातरः तथा ।
सर्वे सर्वम् परित्यज्य रामम् एव अन्वचिन्तयन् ॥२-४१-१९॥
Anarthinah sutah strinam bhartarah bhratarah tatha
Sarve sarvam parityajya ramam eva anvachintayan
41.20
ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढ चेतसः ।
शोक भारेण च आक्रान्ताः शयनम् न जुहुस् तदा ॥२-४१-२०॥
Ye tu ramasya suhridah sarve te mudha chetasah
Shoka bharena cha akrantah shayanam na juhus tada
41.21
ततः तु अयोध्या रहिता महात्मना ।
पुरम्दरेण इव मही सपर्वता ।चचाल घोरम् भय भार पीडिता ।सनाग योध अश्व गणा ननाद च ॥२-४१-२१॥
Tatah tu ayodhya rahita mahatmana
Puramdarena iva mahi saparvata, chachala ghoram bhaya bhara pidita, sanaga yodha ashva gana nanada cha