UtshovSarga 40
40.1
अथ रामः च सीता च लक्ष्मणः च कृत अन्जलिः ।
उपसम्गृह्य राजानम् चक्रुर् दीनाः प्रदक्षिणम् ॥२-४०-१॥
Atha ramah cha sita cha lakshmanah cha krita anjalih
Upasamgrihya rajanam chakrur dinah pradakshinam
40.2
तम् च अपि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह ।
राघवः शोक सम्मूढो जननीम् अभ्यवादयत् ॥२-४०-२॥
Tam cha api samanugyapya dharmagyah sitaya saha
Raghavah shoka sammudho jananim abhyavadayat
40.3
अन्वक्षम् लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्याम् अभ्यवादयत् ।
अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥२-४०-३॥
Anvaksham lakshmano bhratuh kausalyam abhyavadayat
Atha matuh sumitraya jagraha charanau punah
40.4
तम् वन्दमानम् रुदती माता सौमित्रिम् अब्रवीत् ।
हित कामा महा बाहुम् मूर्ध्नि उपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥२-४०-४॥
Tam vandamanam rudati mata saumitrim abravit
Hita kama maha bahum murdhni upaghraya lakshmanam
40.5
सृष्टः त्वम् वन वासाय स्वनुरक्तः सुहृज् जने ।
रामे प्रमादम् मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्चति ॥२-४०-५॥
Srishtah tvam vana vasaya svanuraktah suhrij jane
Rame pramadam ma karshih putra bhratari gachchati
40.6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिर् एष तव अनघ ।
एष लोके सताम् धर्मः यज् ज्येष्ठ वशगो भवेत् ॥२-४०-६॥
Vyasani va samriddho va gatir esha tava anagha
Esha loke satam dharmah yaj jyeshtha vashago bhavet
40.7
इदम् हि वृत्तम् उचितम् कुलस्य अस्य सनातनम् ।
दानम् दीक्षा च यज्ञेषु तनु त्यागो मृधेषु च ॥२-४०-७॥
Idam hi vrittam uchitam kulasya asya sanatanam
Danam diksha cha yagyeshu tanu tyago mridheshu cha
40.8
लक्स्मणम् त्वेवम्क्त्वा सा सम्सिद्धम् प्रियराघवम् ।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥२-४०-८॥
Laksmanam tvevamktva sa samsiddham priyaraghavam
Sumitra gachchha gachchheti punah punaruvacha tam
40.9
रामम् दशरथम् विद्धि माम् विद्धि जनक आत्मजाम् ।
अयोध्याम् अटवीम् विद्धि गच्च तात यथा सुखम् ॥२-४०-९॥
Ramam dasharatham viddhi mam viddhi janaka atmajam
Ayodhyam atavim viddhi gachcha tata yatha sukham
40.10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थम् प्रान्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ।
विनीतः विनयज्ञः च मातलिर् वासवम् यथा ॥२-४०-१०॥
Tatah sumantrah kakutstham pranjalir vakyam abravit
Vinitah vinayagyah cha matalir vasavam yatha
40.11
रथम् आरोह भद्रम् ते राज पुत्र महा यशः ।
क्षिप्रम् त्वाम् प्रापयिष्यामि यत्र माम् राम वक्ष्यसि ॥२-४०-११॥
Ratham aroha bhadram te raja putra maha yashah
Kshipram tvam prapayishyami yatra mam rama vakshyasi
40.12
चतुर् दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
तानि उपक्रमितव्यानि यानि देव्या असि चोदितः ॥२-४०-१२॥
Chatur dasha hi varshani vastavyani vane tvaya
Tani upakramitavyani yani devya asi choditah
40.13
तम् रथम् सूर्य सम्काशम् सीता हृष्टेन चेतसा ।
आरुरोह वर आरोहा कृत्वा अलम्कारम् आत्मनः ॥२-४०-१३॥
Tam ratham surya samkasham sita hrishtena chetasa
Aruroha vara aroha kritva alamkaram atmanah
40.14
तथैव आयुध जातानि भ्रातृभ्याम् कवचानि च ।
रथ उपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनम् च तत् ॥२-४०-१४॥
Tathaiva ayudha jatani bhratribhyam kavachani cha
Ratha upasthe pratinyasya sacharma kathinam cha tat
40.15
वनवासम् हि सम्ख्यय वासाम्स्याभरणानि च ।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥२-४०-१५॥
Vanavasam hi samkhyaya vasamsyabharanani cha
Bhartaramanugachchhantyai sitayai shvashuro dadau
40.16
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्याम् कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनम् च तत् ॥२-४०-१६॥
Tathaivayudhajalani bhratribhyam kavachani cha
Rathopasthe pratinyasya sacharma kathinam cha tat
40.17
सीता तृतीयान् आरूढान् दृष्ट्वा धृष्टम् अचोदयत् ।
सुमन्त्रः सम्मतान् अश्वान् वायु वेग समान् जवे ॥२-४०-१७॥
Sita tritiyan arudhan drishtva dhrishtam achodayat
Sumantrah sammatan ashvan vayu vega saman jave
40.18
प्रयाते तु महा अरण्यम् चिर रात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्च्चा बल मूर्च्चा जनस्य च ॥२-४०-१८॥
Prayate tu maha aranyam chira ratraya raghave
Babhuva nagare murchcha bala murchcha janasya cha
40.19
तत् समाकुल सम्भ्रान्तम् मत्त सम्कुपित द्विपम् ।
हय शिन्जित निर्घोषम् पुरम् आसीन् महा स्वनम् ॥२-४०-१९॥
Tat samakula sambhrantam matta samkupita dvipam
Haya shinjita nirghosham puram asin maha svanam
40.20
ततः सबाल वृद्धा सा पुरी परम पीडिता ।
रामम् एव अभिदुद्राव घर्म आर्तः सलिलम् यथा ॥२-४०-२०॥
Tatah sabala vriddha sa puri parama pidita
Ramam eva abhidudrava gharma artah salilam yatha
40.21
पार्श्वतः पृष्ठतः च अपि लम्बमानाः तत् उन्मुखाः ।
बाष्प पूर्ण मुखाः सर्वे तम् ऊचुर् भृश दुह्खिताः ॥२-४०-२१॥
Parshvatah prishthatah cha api lambamanah tat unmukhah
Bashpa purna mukhah sarve tam uchur bhrisha duhkhitah
40.22
सम्यच्च वाजिनाम् रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः ।
मुखम् द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शम् नो भविष्यति ॥२-४०-२२॥
Samyachcha vajinam rashmin suta yahi shanaih shanaih
Mukham drakshyami ramasya durdarsham no bhavishyati
40.23
आयसम् हृदयम् नूनम् राम मातुर् असम्शयम् ।
यद् देव गर्भ प्रतिमे वनम् याति न भिद्यते ॥२-४०-२३॥
Ayasam hridayam nunam rama matur asamshayam
Yad deva garbha pratime vanam yati na bhidyate
40.24
कृत कृत्या हि वैदेही चाया इव अनुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुम् अर्क प्रभा यथा ॥२-४०-२४॥
Krita kritya hi vaidehi chaya iva anugata patim
Na jahati rata dharme merum arka prabha yatha
40.25
अहो लक्ष्मण सिद्ध अर्थः सतताम् प्रिय वादिनम् ।
भ्रातरम् देव सम्काशम् यः त्वम् परिचरिष्यसि ॥२-४०-२५॥
Aho lakshmana siddha arthah satatam priya vadinam
Bhrataram deva samkasham yah tvam paricharishyasi
40.26
महति एषा हि ते सिद्धिर् एष च अभ्युदयो महान् ।
एष स्वर्गस्य मार्गः च यद् एनम् अनुगच्चसि ॥२-४०-२६॥
Mahati esha hi te siddhir esha cha abhyudayo mahan
Esha svargasya margah cha yad enam anugachchasi
40.27
एवम् वदन्तः ते सोढुम् न शेकुर् बाष्पम् आगतम् ।
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर् दीनाभिर् दीन चेतनः ॥२-४०-२७॥
Evam vadantah te sodhum na shekur bashpam agatam
Atha raja vritah stribhir dinabhir dina chetanah
40.28
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियम् पुत्रम् द्रक्ष्यामि इति ब्रुवन् गृहात् ॥२-४०-२८॥
Atha raja vritah stribhirdinabhirdinachetanah
Nirjagama priyam putram drakshyami iti bruvan grihat
40.29
शुश्रुवे च अग्रतः स्त्रीनाम् रुदन्तीनाम् महा स्वनः ।
यथा नादः करेणूनाम् बद्धे महति कुन्जरे ॥२-४०-२९॥
Shushruve cha agratah strinam rudantinam maha svanah
Yatha nadah karenunam baddhe mahati kunjare
40.30
पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नः तदा बभौ ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेण उपप्लुतः यथा ॥२-४०-३०॥
Pita cha raja kakutsthah shriman sannah tada babhau
Paripurnah shashi kale grahena upaplutah yatha
40.31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।
सूतम् सम्चोदयामास त्वरितम् वाह्यतामिति ॥२-४०-३१॥
Sa cha shrimanachintyatma ramo dasharathatmajah
Sutam samchodayamasa tvaritam vahyatamiti
40.32
रामो याहीति सूतम् तम् तिष्ठेति स जनस्तदा ।
उभयम् नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥२-४०-३२॥
Ramo yahiti sutam tam tishtheti sa janastada
Ubhayam nashakatsutah kartumadhvani choditah
40.33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः ।
पतितैरभ्यवहितम् प्रशशाम महीरजः ॥२-४०-३३॥
Nirgachchhati mahabahau rame paurajanashrubhih
Patitairabhyavahitam prashashama mahirajah
40.34
रुदिताश्रुपरिद्यूनम् हाहाकृतमचेतनम् ।
प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरम् परमपीडितम् ॥२-४०-३४॥
Ruditashruparidyunam hahakritamachetanam
Prayane raghavasyasitpuram paramapiditam
40.35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् ।
मीनसम्क्षोभचलितैः सलिलम् पङ्कजैरिव ॥२-४०-३५॥
Susrava nayanaih strinamasramayasasambhavam
Minasamkshobhachalitaih salilam pankajairiva
40.36
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतम् पुरम् ।
निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः ॥२-४०-३६॥
Drishtva tu nripatih shrimanekachittagatam puram
Nipapataiva duhkhena hatamula iva drumah
40.37
ततओ हल हला शब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
नराणाम् प्रेक्ष्य राजानम् सीदन्तम् भृश दुह्खितम् ॥२-४०-३७॥
Tatao hala hala shabdo jagye ramasya prishthatah
Naranam prekshya rajanam sidantam bhrisha duhkhitam
40.38
हा राम इति जनाः केचित् राम माता इति च अपरे ।
अन्तः पुरम् समृद्धम् च क्रोशन्तम् पर्यदेवयन् ॥२-४०-३८॥
Ha rama iti janah kechit rama mata iti cha apare
Antah puram samriddham cha kroshantam paryadevayan
40.39
अन्वीक्षमाणो रामः तु विषण्णम् भ्रान्त चेतसम् ।
राजानम् मातरम् चैव ददर्श अनुगतौ पथि ॥२-४०-३९॥
Anvikshamano ramah tu vishannam bhranta chetasam
Rajanam mataram chaiva dadarsha anugatau pathi
40.40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरम् यथा ।
धर्मपाशेन सम्क्षिप्तः प्रकाशम् नाभुदैक्षत ॥२-४०-४०॥
Sa baddha iva pashena kishoro mataram yatha
Dharmapashena samkshiptah prakasham nabhudaikshata
40.41
पदातिनौ च यान अर्हाव् अदुह्ख अर्हौ सुख उचितौ ।
दृष्ट्वा सम्चोदयाम् आस शीघ्रम् याहि इति सारथिम् ॥२-४०-४१॥
Padatinau cha yana arhav aduhkha arhau sukha uchitau
Drishtva samchodayam asa shighram yahi iti sarathim
40.42
न हि तत् पुरुष व्याघ्रः दुह्खदम् दर्शनम् पितुः ।
मातुः च सहितुम् शक्तः तोत्र अर्दितैव द्विपः ॥२-४०-४२॥
Na hi tat purusha vyaghrah duhkhadam darshanam pituh
Matuh cha sahitum shaktah totra arditaiva dvipah
40.43
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात् ।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्याधावत ॥२-४०-४३॥
Pratyagaramivayanti vatsala vatsakaranat
Baddhavatsa yatha dhenu ramamatabhyadhavata
40.44
तथा रुदन्तीम् कौसल्याम् रथम् तम् अनुधावतीम् ।
क्रोशन्तीम् राम राम इति हा सीते लक्ष्मण इति च ॥२-४०-४४॥
Tatha rudantim kausalyam ratham tam anudhavatim
Kroshantim rama rama iti ha site lakshmana iti cha
40.45
रामलक्ष्मणसीतार्थम् स्रवन्तीम् वारि नेत्रजम् ।
असकृत् प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीम् इव मातरम् ॥२-४०-४५॥
Ramalakshmanasitartham sravantim vari netrajam
Asakrit praikshata tada nrityantim iva mataram
40.46
तिष्ठ इति राजा चुक्रोष याहि याहि इति राघवः ।
सुमन्त्रस्य बभूव आत्मा चक्रयोः इव च अन्तरा ॥२-४०-४६॥
Tishtha iti raja chukrosha yahi yahi iti raghavah
Sumantrasya babhuva atma chakrayoh iva cha antara
40.47
न अश्रौषम् इति राजानम् उपालब्धो अपि वक्ष्यसि ।
चिरम् दुह्खस्य पापिष्ठम् इति रामः तम् अब्रवीत् ॥२-४०-४७॥
Na ashrausham iti rajanam upalabdho api vakshyasi
Chiram duhkhasya papishtham iti ramah tam abravit
40.48
रामस्य स वचः कुर्वन्न् अनुज्ञाप्य च तम् जनम् ।
व्रजतः अपि हयान् शीघ्रम् चोदयाम् आस सारथिः ॥२-४०-४८॥
Ramasya sa vachah kurvann anugyapya cha tam janam
Vrajatah api hayan shighram chodayam asa sarathih
40.49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामम् कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
मनसा अपि अश्रु वेगैः च न न्यवर्तत मानुषम् ॥२-४०-४९॥
Nyavartata jano ragyo ramam kritva pradakshinam
Manasa api ashru vegaih cha na nyavartata manusham
40.50
यम् इच्चेत् पुनर् आयान्तम् न एनम् दूरम् अनुव्रजेत् ।
इति अमात्या महा राजम् ऊचुर् दशरथम् वचः ॥२-४०-५०॥
Yam ichchet punar ayantam na enam duram anuvrajet
Iti amatya maha rajam uchur dasharatham vachah
40.51
तेषाम् वचः सर्व गुण उपपन्नम् ।
प्रस्विन्न गात्रः प्रविषण्ण रूपः ।निशम्य राजा कृपणः सभार्यो ।व्यवस्थितः तम् सुतम् ईक्षमाणः ॥२-४०-५१॥
Tesham vachah sarva guna upapannam
Prasvinna gatrah pravishanna rupah, nishamya raja kripanah sabharyo, vyavasthitah tam sutam ikshamanah