UtshovSarga 4
4.1
गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
मन्त्रयुत्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥२-४-१॥
Gateshvatha nripo bhuyah paureshu saha mantribhih
Mantrayutva tatashchakre nishchayagyah sa nishchayam
4.2
श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।
रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥२-४-२॥
Shva eva pushyo bhavita shvobhishechyastu me sutah
Ramo rajivatamraksho yauvarajya iti prabhuh
4.3
अथान्तर्गृहमासाद्य राजा दशरथस्तदा ।
सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥२-४-३॥
Athantargrihamasadya raja dasharathastada
Sutamamantrayamasa ramam punarihanaya
4.4
प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥२-४-४॥
Pratigrihya sa tadvakyam sutah punarupayayau
Ramasya bhavanam shighram ramamanayitum punah
4.5
द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः ।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥२-४-५॥
Dvahsthairaveditam tasya ramayagamanam punah
Shrutvaiva chapi ramastam praptam shankanvitobhavat
4.6
प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचन मब्रवीत् ।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्भ्रुह्यशेषतः ॥२-४-६॥
Praveshya chainam tvaritam ramo vachana mabravit
Yadagamanakrityam te bhuyastadbhruhyasheshatah
4.7
तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टु मिच्छति ।
श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥२-४-७॥
Tamuvacha tatah suto raja tvam drashtu michchhati
Shrutva pramanamatra tvam gamanayetaraya va
4.8
इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयान्वितः ।
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥२-४-८॥
Iti sutavachah shrutva ramotha tvarayanvitah
Prayayau rajabhavanam punardrashtum nareshvaram
4.9
तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।
प्रवेश्यामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥२-४-९॥
Tam shrutva samanupraptam ramam dasharatho nripah
Praveshyamasa griham vivakshuh priyamuttamam
4.10
प्रविश्न्नेप च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः ।
ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्ज्लिः ॥२-४-१०॥
Pravishnnepa cha shriman raghavo bhavanam pituh
Dadarsha pitaram durat pranipatya kritanjlih
4.11
प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः ।
प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥२-४-११॥
Pranamantam samutthapya tam parishvajya bhumipah
Pradishya chasmai ruchiramasanam punarabravit
4.12
राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः ।
अन्न्वद्भिः क्रतुश्तैस्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥२-४-१२॥
Rama vriddhosmi dirghayurbhukta bhoga mayepsitah
Annvadbhih kratushtaistatheshtam bhuridakshinaih
4.13
जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥२-४-१३॥
Jatamishtamapatyam me tvamadyanupamam bhuvi
Dattamishtamadhitam cha maya purushasattama
4.14
अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि ।
देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथात्मनः ॥२-४-१४॥
Anubhutani cheshtani maya vira sukhanyapi
Devarshipitrivipranamanrinosmi tathatmanah
4.15
न किञ्चिन्म कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।
अतो युत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥२-४-१५॥
Na kinchinma kartavyam tavanyatrabhishechanat
Ato yuttvamaham bruyam tanme tvam kartumarhasi
4.16
अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥२-४-१६॥
Adya prakritayah sarvastvamichchhanti naradhipam
Atastvam yuvarajanamabhishekshyami putraka
4.17
अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्ने प्श्यामि दारुणान् ।
सनिर्घाता दिवोल्का च परतीह महास्वना ॥२-४-१७॥
Api chadyashubhan rama svapne pshyami darunan
Sanirghata divolka cha paratiha mahasvana
4.18
अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः ।
आवेदयन्ति दैवज्ञावः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥२-४-१८॥
Avashtabdham cha me rama nakshatram darunairgrahaih
Avedayanti daivagyavah suryangarakarahubhih
4.19
प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।
राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरं वापदमृच्छति ॥२-४-१९॥
Prayena hi nimittanamidrishanam samudbhave
Raja hi mrityumapnoti ghoram vapadamrichchhati
4.20
तद्यावदेव मे चेतो न विमुञ्चति राघव ।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥२-४-२०॥
Tadyavadeva me cheto na vimunchati raghava
Tavadevabhishinchasva chala hi praninam matih
4.21
अद्य चन्द्रोभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू ।
श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥२-४-२१॥
Adya chandrobhyupagatah pushyatpurvam punarvasu
Shvah pushyayogam niyatam vakshyante daivachintakah
4.22
ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।
श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥२-४-२२॥
Tatah pushyebhishinchasva manastvarayativa mam
Shvastvahamabhishekshyami yauvarajye parantapa
4.23
तस्मात्त्वयादप्रभृति निशेयं नियतात्मना ।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥२-४-२३॥
Tasmattvayadaprabhriti nisheyam niyatatmana
Saha vadhvopavastavya darbhaprastarashayina
4.24
सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥२-४-२४॥
Suhridashchapramattastvam rakshantvadya samantatah
Bhavanti bahuvighnani karyanyevanvidhani hi
4.25
विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥२-४-२५॥
Viproshitashcha bharato yavadeva puraditah
Tavadevabhishekaste praptakalo mato mama
4.26
कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः ।
ज्येष्ठनुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥२-४-२६॥
Kamam khalu satam vritte bhrata te bharatah sthitah
Jyeshthanuvarti dharmatma sanukrosho jitendriyah
4.27
किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः ।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥२-४-२७॥
Kintu chittam manushyanamanityamiti me matih
Satam cha dharmanityanam kritashobhi cha raghava
4.28
इत्युक्तः सोओऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥२-४-२८॥
Ityuktah soobhyanugyatah shvobhavinyabhishechane
Vrajeti ramah pitaramabhivadyabhyayadgriham
4.29
प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्धिष्टेऽभिषेचने ।
तत्क्षणेन च निर्गम्य मातुर्न्तःपुरं ययौ ॥२-४-२९॥
Pravishya chatmano veshma ragyoddhishtebhishechane
Tatkshanena cha nirgamya maturntahpuram yayau
4.30
तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम् ॥२-४-३०॥
Tatra tam pravanameva mataram kshaumavasinim
Vagyatam devatagare dadarshayachatim shriyam
4.31
प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तदा ।
सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥२-४-३१॥
Prageva chagata tatra sumitra lakshmana stada
Sita chanayita shrutva priyam ramabhishechanam
4.32
तस्मिन् काले हि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।
सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥२-४-३२॥
Tasmin kale hi kausalya tasthavamilitekshana
Sumitrayanvasyamana sitaya lakshmanena cha
4.33
श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् ।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥२-४-३३॥
Shrutva pushyena putrasya yauvarajyabhishechanam
Pranayamena purusham dhyayamana janardanam
4.34
तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
उवाच वचनं रामो हर्ष्यंस्तामिदं तदा ॥२-४-३४॥
Tatha saniyamameva sobhigamyabhivadya cha
Uvacha vachanam ramo harshyanstamidam tada
4.35
अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मि शासनं पितुः ॥२-४-३५॥
Amba pitra niyuktosmi prajapalanakarmani
Bhavita shvobhisheko me yatha mi shasanam pituh
4.36
सीतया प्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
एवमृत्विगुपाध्यायैस्सह मामुक्तवान् पिता ॥२-४-३६॥
Sitaya pyupavastavya rajaniyam maya saha
Evamritvigupadhyayaissaha mamuktavan pita
4.37
यानि यान्यत्र योग्यानि श्वो भाविन्यभिषेचने ।
तानि मे मङ्गLआन्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥२-४-३७॥
Yani yanyatra yogyani shvo bhavinyabhishechane
Tani me mangaLanyadya vaidehyashchaiva karaya
4.38
एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।
हर्ष्बाष्पकलं वाक्यमिदं राम मभाषत ॥२-४-३८॥
Etachchhrutva tu kausalya chirakalabhikankshitam
Harshbashpakalam vakyamidam rama mabhashata
4.39
वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।
ज्ञातीन्मे त्वं श्रियायुक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥२-४-३९॥
Vatsa rama chiram jiva hataste paripanthinah
Gyatinme tvam shriyayuktah sumitrayashcha nandaya
4.40
कल्याणे बत न्क्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक ।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥२-४-४०॥
Kalyane bata nkshatre mayi jatosi putraka
Yena tvaya dasharatho gunairaradhitah pita
4.41
अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।
येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥२-४-४१॥
Amogham bata me kshantam purushe pushkarekshane
Yeyamikshvakurajyashrih putra tvam sanshrayishyati
4.42
इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत् ।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीख्स्य स्मयन्निव ॥२-४-४२॥
Ityevamukto matredam ramo bhrataramabravit
Pranjalim prahvamasinamabhivikhsya smayanniva
4.43
लक्ष्मणेमां माया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् ।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥२-४-४३॥
Lakshmanemam maya sardham prashadhi tvam vasundharam
Dvitiyam mentaratmanam tvamiyam shrirupasthita
4.44
सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगां स्त्वमिष्टान् राज्यफलानि च ।
जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥२-४-४४॥
Saumitre bhunkshva bhogam stvamishtan rajyaphalani cha
Jivitam cha hi rajyam cha tvadarthamabhikamaye
4.45
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेश्नम् ॥२-४-४५॥
Ityuktva lakshmanam ramo mataravabhivadya cha
Abhyanugyapya sitam cha jagama svam niveshnam