UtshovSarga 3
3.1
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।
प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥२-३-१॥
Teshamanjalipadmani pragrihitani sarvashah
Pratigrihyabravidraja tebhyah priyahitam vachah
3.2
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थ मिच्छथ ॥२-३-२॥
Ahosmi paramapritah prabhavashchatulo mama
Yanme jyeshtham priyam putram yauvarajyastha michchhatha
3.3
इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणानिद मब्रवीत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥२-३-३॥
Iti pratyarchya tan raja brahmananida mabravit
Vasishtham vamadevam cha teshamevopashrinvatam
3.4
चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥२-३-४॥
Chaitrah shrimanayam masah punyah pushpitakananah
Yauvarajyaya ramasya sarvamevopakalpyatam
3.5
राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।
शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः ॥२-३-५॥
Ragyastuparate vakye janaghosho mahanabhut
Shanaistasmin prashante cha janaghoshe janadhipah
3.6
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ।
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम् ॥२-३-६॥
Vasishtham munishardulam raja vachanamabravit
Abhishekaya ramasya yatkarma saparichchhadam
3.7
तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि ।
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः ॥२-३-७॥
Tadadya bhagavan sarvamagyapayitu marhasi
Tachchhrutva bhumipalasya vasishtho dvijasattamah
3.8
आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन् ।
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ॥२-३-८॥
Adideshagrato ragyah sthitan yuktan kritanjalin
Suvarnadini ratnani balin sarvaushadhirapi
3.9
शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी ।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ॥२-३-९॥
Shuklamalyanshcha lajanshcha prithakcha madhusarpishi
Ahatani cha vasansi ratham sarvayudhanyapi
3.10
चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।
चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ॥२-३-१०॥
Chaturangabalam chaiva gajam cha shubhalakshanam
Chamaravyajane shvete dhvajam chhatram cha panduram
3.11
शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम् ।
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥२-३-११॥
Shatam cha shatakumbhanam kumbhanamagnivarchasam
Hiranyashringamrishabham samagram vyaghracharma cha
3.12
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः ।
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम् ॥२-३-१२॥
Upasthapayata prataragnyagaram mahipateh
Yachchanyatkinchideshtavyam tatsarvamupakalpyatam
3.13
अस्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ।
चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः ॥२-३-१३॥
Astahpurasya dvarani sarvasya nagarasya cha
Chandanasragbhirarchyantam dhupaishcha ghranaharibhih
3.14
प्रशस्तमन्नं गुणवद्धधिक्षीरोपसेचनम् ।
द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत् ॥२-३-१४॥
Prashastamannam gunavaddhadhikshiropasechanam
Dvijanam shatasahasre yatprakamamalam bhavet
3.15
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम् ।
घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः ॥२-३-१५॥
Satkritya dvijamukhyanam shvah prabhate pradiyatam
Ghritam dadhi cha lajashcha dakshinashchapi pushkalah
3.16
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥२-३-१६॥
Suryebhyuditamatre shvo bhavita svastivachanam
Brahmanashcha nimantryantam kalpyantamasanani cha
3.17
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् ।
सर्वे च ताLआवचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥२-३-१७॥
Abadhyantam patakashcha rajamargashcha sichyatam
Sarve cha taLavachara ganikashcha svalankritah
3.18
कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ।
देवायतनचैत्येषु सान्नभक्षाः सदक्षिणाः ॥२-३-१८॥
Kakshyam dvitiyamasadya tishthantu nripaveshmanah
Devayatanachaityeshu sannabhakshah sadakshinah
3.19
उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक् पृथक् ।
दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः ॥२-३-१९॥
Upasthapayitavyah syurmalyayogyah prithak prithak
Dirghasibaddha yodhashcha sannaddha mrishtavasasah
3.20
महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम् ।
एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ ॥२-३-२०॥
Maharajanganam sarve pravishantu mahodayam
Evam vyadishya viprau tau kriyastatra sunishthitau
3.21
चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।
कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ॥२-३-२१॥
Chakratushchaiva yachchhesham parthivaya nivedya cha
Kritamityeva chabrutamabhigamya jagatpatim
3.22
यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ।
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् ॥२-३-२२॥
Yathoktavachanam pritau harshayuktau dvijarshabhau
Tatah sumantram dyutiman raja vachanamabravit
3.23
रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ।
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ॥२-३-२३॥
Ramah kritatma bhavata shighramaniyatamiti
Sa tatheti pratigyaya sumantro rajashasanat
3.24
रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम् ।
अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम् ॥२-३-२४॥
Ramam tatranayanchakre rathena rathinam varam
Atha tatra samasinastada dasharatham nripam
3.25
प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ।
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वने शैलान्तवासिनः ॥२-३-२५॥
Prachyodichyah pratichyashcha dakshinatyashcha bhumipah
Mlechchhashcharyashcha ye chanye vane shailantavasinah
3.26
उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ।
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ॥२-३-२६॥
Upasanchakrire sarve tam deva iva vasavam
Tesham madhye sa rajarshirmarutamiva vasavah
3.27
प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्त मात्मजम् ।
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ॥२-३-२७॥
Prasadastho rathagatam dadarshayanta matmajam
Gandharvarajapratimam loke vikhyatapaurusham
3.28
दीर्घ बाहुं महसत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ।
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ॥२-३-२८॥
Dirgha bahum mahasattvam mattamatangagaminam
Chandrakantananam ramamativa priyadarshanam
3.29
रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ॥२-३-२९॥
Rupaudaryagunaih punsam drishtichittapaharinam
Gharmabhitaptah parjanyam hladayantamiva prajah
3.30
न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ।
अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् ॥२-३-३०॥
Na tatarpa samayantam pashyamano naradhipah
Avatarya sumantrastam raghavam syandanottamat
3.31
पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः ॥२-३-३१॥
Pituh samipam gachchhantam pranjalih prishthatonvagat
Sa tam kailasashringabham prasadam narapungavah
3.32
आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ।
स प्राञ्^जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ॥२-३-३२॥
Aruroha nripam drashtum saha sutena raghavah
Sa prany^jalirabhipretya pranatah piturantike
3.33
नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्धे चरणौ पितुः ।
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ॥२-३-३३॥
Nama svam shravayan ramo vavandhe charanau pituh
Tam drishtva pranatam parshve kritanjaliputam nripah
3.34
गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ।
तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितं ॥२-३-३४॥
Grihyanjalau samakrishya sasvaje priyamatmajam
Tasmai chabhyuditam divyam manikanchanabhushitam
3.35
दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ।
तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ॥२-३-३५॥
Didesha raja ruchiram ramaya paramasanam
Tadasanavaram prapya vyadipayata raghavah
3.36
स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ।
तेन विभ्राजता तत्र सा सभाभिव्यरोचत ॥२-३-३६॥
Svayeva prabhaya merumudaye vimalo ravih
Tena vibhrajata tatra sa sabhabhivyarochata
3.37
विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ।
तं पश्यमानो नृपति स्तुतोओष प्रियमात्मजम् ॥२-३-३७॥
Vimalagrahanakshatra sharadi dyaurivenduna
Tam pashyamano nripati stutoosha priyamatmajam
3.38
अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ।
स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥२-३-३८॥
Alankritamivatmanamadarshatalasansthitam
Sa tam sasmitamabhashya putram putravatam varah
3.39
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः ।
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ॥२-३-३९॥
Uvachedam vacho raja devendramiva kashyapah
Jyeshthayamasi me patnyam sadrishyam sadrishah sutah
3.40
उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ।
यतस्त्वया प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥२-३-४०॥
Utpannastvam gunashreshtho mama ramatmajah priyah
Yatastvaya prajashchemah svagunairanuranjitah
3.41
तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ।
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि ॥२-३-४१॥
Tasmattvam pushyayogena yauvarajyamavapnuhi
Kamatastvam prakrityaiva vinito gunavanasi
3.42
गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ।
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ॥२-३-४२॥
Gunavatyapi tu snehatputra vakshyami te hitam
Bhuyo vinayamasthaya bhava nityam jitendriyah
3.43
कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ।
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ॥२-३-४३॥
Kamakrodhasamutthani tyajetha vyasanani cha
Parokshaya vartamano vrittya pratyakshaya tatha
3.44
अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ।
कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा सन्नि चयान् बहून् ॥२-३-४४॥
Amatyaprabhritih sarvah prakritishchanuranjaya
Koshthagarayudhagaraih kritva sanni chayan bahun
3.45
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवाऽमराः ॥२-३-४५॥
Tushtanuraktaprakritiryah palayati medinim
Tasya nandanti mitrani labdhvamritamivamarah
3.46
तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर ।
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ॥२-३-४६॥
Tasmattvamapi chatmanam niyamyaivam samachara
Tachchhrutva suhridastasya ramasya priyakarinah
3.47
त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ।
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ॥२-३-४७॥
Tvaritah shighramabhyetya kausalyayai nyavedayan
Sa hiranyam cha gashchaiva ratnani vividhani cha
3.48
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ।
अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ॥२-३-४८॥
Vyadidesha priyakhyebhyah kausalya pramadottama
Athabhivadya rajanam rathamaruhya raghavah
3.49
ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ।
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त ।च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु ।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा ।देवान् समानर्चुरतिप्रहृष्टाः ॥२-३-४९॥
Yayau svam dyutimadveshma janaughaih pratipujitah
Te chapi paura nripatervachasta, chchhrutva tada labhamiveshtamashu, narendramamantrya grihani gatva, devan samanarchuratiprahrishtah