UtshovSarga 36
36.1
ततः सुमन्त्रम् ऐक्ष्वाकः पीडितः अत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पम् अतिनिह्श्वस्य जगाद इदम् पुनः पुनः ॥२-३६-१॥
Tatah sumantram aikshvakah piditah atra pratigyaya
Sabashpam atinihshvasya jagada idam punah punah
36.2
सूत रत्न सुसम्पूर्णा चतुर् विध बला चमूः ।
रागवस्य अनुयात्रा अर्थम् क्षिप्रम् प्रतिविधीयताम् ॥२-३६-२॥
Suta ratna susampurna chatur vidha bala chamuh
Ragavasya anuyatra artham kshipram pratividhiyatam
36.3
रूप आजीवा च शालिन्यो वणिजः च महा धनाः ।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीम् सुप्रसारिताः ॥२-३६-३॥
Rupa ajiva cha shalinyo vanijah cha maha dhanah
Shobhayantu kumarasya vahinim suprasaritah
36.4
ये च एनम् उपजीवन्ति रमते यैः च वीर्यतः ।
तेषाम् बहु विधम् दत्त्वा तान् अपि अत्र नियोजय ॥२-३६-४॥
Ye cha enam upajivanti ramate yaih cha viryatah
Tesham bahu vidham dattva tan api atra niyojaya
36.5
आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च ।
अनुगच्छन्तु काकुत्थ्सम् व्याधाश्चारण्यगोचराः ॥२-३६-५॥
Ayudhani cha mukhyani nagarah shakatani cha
Anugachchhantu kakutthsam vyadhashcharanyagocharah
36.6
निघ्नन् मृगान् कुन्जरामः च पिबमः च आरण्यकम् मधु ।
नदीः च विविधाः पश्यन् न राज्यम् सम्स्मरिष्यति ॥२-३६-६॥
Nighnan mrigan kunjaramah cha pibamah cha aranyakam madhu
Nadih cha vividhah pashyan na rajyam samsmarishyati
36.7
धान्य कोशः च यः कश्चित् धन कोशः च मामकः ।
तौ रामम् अनुगच्चेताम् वसन्तम् निर्जने वने ॥२-३६-७॥
Dhanya koshah cha yah kashchit dhana koshah cha mamakah
Tau ramam anugachchetam vasantam nirjane vane
36.8
यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजमः च आप्त दक्षिणाः ।
ऋषिभिः च समागम्य प्रवत्स्यति सुखम् वने ॥२-३६-८॥
Yajan punyeshu desheshu visrijamah cha apta dakshinah
Rishibhih cha samagamya pravatsyati sukham vane
36.9
भरतः च महा बाहुर् अयोध्याम् पालयिष्यति ।
सर्व कामैः पुनः श्रीमान् रामः सम्साध्यताम् इति ॥२-३६-९॥
Bharatah cha maha bahur ayodhyam palayishyati
Sarva kamaih punah shriman ramah samsadhyatam iti
36.10
एवम् ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयम् आगतम् ।
मुखम् च अपि अगमात् शेषम् स्वरः च अपि न्यरुध्यत ॥२-३६-१०॥
Evam bruvati kakutsthe kaikeyya bhayam agatam
Mukham cha api agamat shesham svarah cha api nyarudhyata
36.11
सा विषण्णा च सम्त्रस्ता कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥२-३६-११॥
Sa vishanna cha samtrasta kaikeyi vakyam abravit
Rajanamevabhimukhi kaikeyi vakyamabravit
36.12
राज्यम् गत जनम् साधो पीत मण्डाम् सुराम् इव ।
निरास्वाद्यतमम् शून्यम् भरतः न अभिपत्स्यते ॥२-३६-१२॥
Rajyam gata janam sadho pita mandam suram iva
Nirasvadyatamam shunyam bharatah na abhipatsyate
36.13
कैकेय्याम् मुक्त लज्जायाम् वदन्त्याम् अतिदारुणम् ।
राजा दशरथो वाक्यम् उवाच आयत लोचनाम् ॥२-३६-१३॥
Kaikeyyam mukta lajjayam vadantyam atidarunam
Raja dasharatho vakyam uvacha ayata lochanam
36.14
वहन्तम् किम् तुदसि माम् नियुज्य धुरि मा आहिते ।
अनार्ये कृत्यमार्ब्धम् किम् न पूर्वमुपारुधः ॥२-३६-१४॥
Vahantam kim tudasi mam niyujya dhuri ma ahite
Anarye krityamarbdham kim na purvamuparudhah
36.15
तस्यैतत्क्रोधसम्युक्तमुक्तम् श्रुत्वा वराङ्गना ।
कैकेयी द्वि गुणम् क्रुद्धा राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥२-३६-१५॥
Tasyaitatkrodhasamyuktamuktam shrutva varangana
Kaikeyi dvi gunam kruddha rajanam idam abravit
36.16
तव एव वम्शे सगरः ज्येष्ठम् पुत्रम् उपारुधत् ।
असमन्जैति ख्यातम् तथा अयम् गन्तुम् अर्हति ॥२-३६-१६॥
Tava eva vamshe sagarah jyeshtham putram uparudhat
Asamanjaiti khyatam tatha ayam gantum arhati
36.17
एवम् उक्तः धिग् इति एव राजा दशरथो अब्रवीत् ।
व्रीडितः च जनः सर्वः सा च तन् न अवबुध्यत ॥२-३६-१७॥
Evam uktah dhig iti eva raja dasharatho abravit
Vriditah cha janah sarvah sa cha tan na avabudhyata
36.18
तत्र वृद्धो महा मात्रः सिद्ध अर्थो नाम नामतः ।
शुचिर् बहु मतः राज्ञः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥२-३६-१८॥
Tatra vriddho maha matrah siddha artho nama namatah
Shuchir bahu matah ragyah kaikeyim idam abravit
36.19
असमन्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् ।
सरय्वाः प्रक्षिपन्न् अप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥२-३६-१९॥
Asamanjo grihitva tu kriditah pathi darakan
Sarayvah prakshipann apsu ramate tena durmatih
36.20
तम् दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानम् अब्रुवन् ।
असमन्जम् वृषीण्व एकम् अस्मान् वा राष्ट्र वर्धन ॥२-३६-२०॥
Tam drishtva nagarah sarve kruddha rajanam abruvan
Asamanjam vrishinva ekam asman va rashtra vardhana
36.21
तान् उवाच ततः राजा किम् निमित्तम् इदम् भयम् ।
ताः च अपि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यम् प्रकृतयो अब्रुवन् ॥२-३६-२१॥
Tan uvacha tatah raja kim nimittam idam bhayam
Tah cha api ragya samprishta vakyam prakritayo abruvan
36.22
क्रीडितः तु एष नः पुत्रान् बालान् उद्भ्रान्त चेतनः ।
सरय्वाम् प्रक्षिपन् मौर्ख्यात् अतुलाम् प्रीतिम् अश्नुते ॥२-३६-२२॥
Kriditah tu esha nah putran balan udbhranta chetanah
Sarayvam prakshipan maurkhyat atulam pritim ashnute
36.23
स तासाम् वचनम् श्रुत्वा प्रकृतीनाम् नर अधिप ।
तम् तत्याज अहितम् पुत्रम् तासाम् प्रिय चिकीर्षया ॥२-३६-२३॥
Sa tasam vachanam shrutva prakritinam nara adhipa
Tam tatyaja ahitam putram tasam priya chikirshaya
36.24
तम् यानम् श्रीघ्रमारोप्य सभार्यम् सपरिच्छदम् ।
यावज्जीवम् विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात् पिता ॥२-३६-२४॥
Tam yanam shrighramaropya sabharyam saparichchhadam
Yavajjivam vivasyoyamiti svananvashat pita
36.25
स फालपिटकम् गृह्य गिरिदुर्गान्यलोडयत् ।
दिशः सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥२-३६-२५॥
Sa phalapitakam grihya giridurganyalodayat
Dishah sarvastvanucharan sa yatha papakarmakrit
36.26
इति एवम् अत्यजद् राजा सगरः वै सुधार्मिकः ।
रामः किम् अकरोत् पापम् येन एवम् उपरुध्यते ॥२-३६-२६॥
Iti evam atyajad raja sagarah vai sudharmikah
Ramah kim akarot papam yena evam uparudhyate
36.27
न हि कम्चन पश्यामो राघवस्यागुणम् वयम् ।
दुर्लभो यस्य निरयः श्शाङ्कस्येव कल्मषम् ॥२-३६-२७॥
Na hi kamchana pashyamo raghavasyagunam vayam
Durlabho yasya nirayah shshankasyeva kalmasham
36.28
अथवा देवि दोषम् त्वं कंचित्पश्यसि राघवे ।
तमद्य ब्रूहि तत्वैन तदा रोमो विवास्यताम् ॥२-३६-२८॥
Athava devi dosham tvam kanchitpashyasi raghave
Tamadya bruhi tatvaina tada romo vivasyatam
36.29
अदुष्टस्य हि सम्त्यागः सत्पथे निरतस्य च ।
निर्दहे दपि शक्रस्य द्युतिम् धर्मनिरोधनात् ॥२-३६-२९॥
Adushtasya hi samtyagah satpathe niratasya cha
Nirdahe dapi shakrasya dyutim dharmanirodhanat
36.30
तदलम् देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।
लोकतोऽप् हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥२-३६-३०॥
Tadalam devi ramasya shriya vihataya tvaya
Lokatop hi te rakshyah parivadah shubhanane
36.31
श्रुत्वा तु सिद्ध अर्थ वचो राजा श्रान्ततर स्वनः ।
शोक उपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥२-३६-३१॥
Shrutva tu siddha artha vacho raja shrantatara svanah
Shoka upahataya vacha kaikeyim idam abravit
36.32
एतद्वचो नेच्छ्सि पापवृत्ते ।
हितम् न जानासि ममात्मनो वा ।आस्थाय मार्गम् कृपणम् कुचेष्टा ।चेष्टा हि ते साधुपदादपेता ॥२-३६-३२॥
Etadvacho nechchhsi papavritte
Hitam na janasi mamatmano va, asthaya margam kripanam kucheshta, cheshta hi te sadhupadadapeta
36.33
अनुव्रजिष्याम्य् अहम् अद्य रामम् ।
राज्यम् परित्यज्य सुखम् धनम् च ।सह एव राज्ञा भरतेन च त्वम् ।यथा सुखम् भुन्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥२-३६-३३॥
Anuvrajishyamy aham adya ramam
Rajyam parityajya sukham dhanam cha, saha eva ragya bharatena cha tvam, yatha sukham bhunkshva chiraya rajyam