UtshovSarga 24
24.1
तम् समीक्ष्य तु अवहितम् पितुर् निर्देश पालने ।
कौसल्या बाष्प सम्रुद्धा वचो धर्मिष्ठम् अब्रवीत् ॥२-२४-१॥
Tam samikshya tu avahitam pitur nirdesha palane
Kausalya bashpa samruddha vacho dharmishtham abravit
24.2
अदृष्ट दुह्खो धर्मात्मा सर्व भूत प्रियम् वदः ।
मयि जातः दशरथात् कथम् उन्चेन वर्तयेत् ॥२-२४-२॥
Adrishta duhkho dharmatma sarva bhuta priyam vadah
Mayi jatah dasharathat katham unchena vartayet
24.3
यस्य भृत्याः च दासाः च मृष्टानि अन्नानि भुन्जते ।
कथम् स भोक्ष्यते नाथो वने मूल फलानि अयम् ॥२-२४-३॥
Yasya bhrityah cha dasah cha mrishtani annani bhunjate
Katham sa bhokshyate natho vane mula phalani ayam
24.4
क एतत् श्रद्दधेत् श्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम् ।
गुणवान् दयितः राज्ञो राघवो यद् विवास्यते ॥२-२४-४॥
Ka etat shraddadhet shrutva kasya va na bhaved bhayam
Gunavan dayitah ragyo raghavo yad vivasyate
24.5
नूनम् तु बलवान् लोके कृतान्तः सर्वमादिशन् ।
लोके रामाभिरामस्त्वम् वनम् यत्र गमिष्यसि ॥२-२४-५॥
Nunam tu balavan loke kritantah sarvamadishan
Loke ramabhiramastvam vanam yatra gamishyasi
24.6
अयम् तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः ।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥२-२४-६॥
Ayam tu mamatmabhavastavadarshanamarutah
Vilapaduhkhasamidho ruditashruhutahutih
24.7
चिन्ताबाष्पमहाधूस्तवागमनचिन्तजः ।
कर्शयित्वा भृशम् पुत्र निश्वासायाससम्भवः ॥२-२४-७॥
Chintabashpamahadhustavagamanachintajah
Karshayitva bhrisham putra nishvasayasasambhavah
24.8
त्वया विहीनाम् इह माम् शोक अग्निर् अतुलो महान् ।
प्रधक्ष्यति यथा कक्षम् चित्र भानुर् हिम अत्यये ॥२-२४-८॥
Tvaya vihinam iha mam shoka agnir atulo mahan
Pradhakshyati yatha kaksham chitra bhanur hima atyaye
24.9
कथम् हि धेनुः स्वम् वत्सम् गच्चन्तम् न अनुगच्चति ।
अहम् त्वा अनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥२-२४-९॥
Katham hi dhenuh svam vatsam gachchantam na anugachchati
Aham tva anugamishyami yatra putra gamishyasi
24.10
तथा निगदितम् मात्रा तत् वाक्यम् पुरुष Rषभः ।
श्रुत्वा रामः अब्रवीद् वाक्यम् मातरम् भृश दुह्खिताम्।कैकेय्या वन्चितः राजा मयि च अरण्यम् आश्रिते ।भवत्या च परित्यक्तः न नूनम् वर्तयिष्यति ॥२-२४-१०॥
Tatha nigaditam matra tat vakyam purusha Rshabhah
Shrutva ramah abravid vakyam mataram bhrisha duhkhitam, kaikeyya vanchitah raja mayi cha aranyam ashrite, bhavatya cha parityaktah na nunam vartayishyati
24.11
भर्तुः किल परित्यागो नृशम्सः केवलम् स्त्रियाः ।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसा अपि विगर्हितः ॥२-२४-११॥
Bhartuh kila parityago nrishamsah kevalam striyah
Sa bhavatya na kartavyo manasa api vigarhitah
24.12
यावज् जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगती पतिः ।
शुश्रूषा क्रियताम् तावत् स हि धर्मः सनातनः ॥२-२४-१२॥
Yavaj jivati kakutsthah pita me jagati patih
Shushrusha kriyatam tavat sa hi dharmah sanatanah
24.13
एवम् उक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना ।
तथा इति उवाच सुप्रीता रामम् अक्लिष्ट कारिणम् ॥२-२४-१३॥
Evam ukta tu ramena kausalya shubha darshana
Tatha iti uvacha suprita ramam aklishta karinam
24.14
एवम् उक्तः तु वचनम् रामः धर्मभ्Rताम् वरः ।
भूयः ताम् अब्रवीद् वाक्यम् मातरम् भृश दुह्खिताम् ॥२-२४-१४॥
Evam uktah tu vachanam ramah dharmabhRtam varah
Bhuyah tam abravid vakyam mataram bhrisha duhkhitam
24.15
मया चैव भवत्या च कर्तव्यम् वचनम् पितुः ।
राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषाम् ईश्वरः प्रभुः ॥२-२४-१५॥
Maya chaiva bhavatya cha kartavyam vachanam pituh
Raja bharta guruh shreshthah sarvesham ishvarah prabhuh
24.16
इमानि तु महा अरण्ये विह्Rत्य नव पन्च च ।
वर्षाणि परम प्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥२-२४-१६॥
Imani tu maha aranye vihRtya nava pancha cha
Varshani parama pritah sthasyami vachane tava
24.17
एवम् उक्ता प्रियम् पुत्रम् बाष्प पूर्ण आनना तदा ।
उवाच परम आर्ता तु कौसल्या पुत्र वत्सला ॥२-२४-१७॥
Evam ukta priyam putram bashpa purna anana tada
Uvacha parama arta tu kausalya putra vatsala
24.18
आसाम् राम सपत्नीनाम् वस्तुम् मध्ये न मे क्षमम् ।
नय माम् अपि काकुत्स्थ वनम् वन्यम् म्Rगीम् यथा ॥२-२४-१८॥
Asam rama sapatninam vastum madhye na me kshamam
Naya mam api kakutstha vanam vanyam mRgim yatha
24.19
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुर् अपेक्षया ।
ताम् तथा रुदतीम् रामः रुदन् वचनम् अब्रवीत् ॥२-२४-१९॥
Yadi te gamane buddhih krita pitur apekshaya
Tam tatha rudatim ramah rudan vachanam abravit
24.20
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतम् प्रभुर् एव च ।
भवत्या मम चैव अद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।भरतः च अपि धर्मात्मा सर्व भूत प्रियम् वदः ॥२-२४-२०॥
Jivantya hi striya bharta daivatam prabhur eva cha
Bhavatya mama chaiva adya raja prabhavati prabhuh, bharatah cha api dharmatma sarva bhuta priyam vadah
24.21
भवतीम् अनुवर्तेत स हि धर्म रतः सदा ।
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्र शोकेन पार्थिवः ॥२-२४-२१॥
Bhavatim anuvarteta sa hi dharma ratah sada
Yatha mayi tu nishkrante putra shokena parthivah
24.22
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ॥२-२४-२२॥
Yatha mayi tu nishkrante putrashokena parthivah
24.23
श्रमम् न अवाप्नुयात् किम्चित् अप्रमत्ता तथा कुरु ।
दारुणश्चाप्ययम् शोको यथैनम् न विनाशयेत् ॥२-२४-२३॥
Shramam na avapnuyat kimchit apramatta tatha kuru
Darunashchapyayam shoko yathainam na vinashayet
24.24
राज्ञो वृद्धस्य सततम् हितम् चर समाहिता ।
व्रत उपवास निरता या नारी परम उत्तमा ॥२-२४-२४॥
Ragyo vriddhasya satatam hitam chara samahita
Vrata upavasa nirata ya nari parama uttama
24.25
भर्तारम् न अनुवर्तेत सा च पाप गतिर् भवेत् ।
भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमु त्तमम् ॥२-२४-२५॥
Bhartaram na anuvarteta sa cha papa gatir bhavet
Bhartuh shushrushaya nari labhate svargamu ttamam
24.26
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ।
शुश्रूषम् एव कुर्वीत भर्तुः प्रिय हिते रता ॥२-२४-२६॥
Api ya nirnamaskara nivritta devapujanat
Shushrusham eva kurvita bhartuh priya hite rata
24.27
एष धर्मः पुरा द्Rष्टः लोके वेदे श्रुतः स्म्Rतः ।
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ॥२-२४-२७॥
Esha dharmah pura dRshtah loke vede shrutah smRtah
Agnikaryeshu cha sada sumanobhishcha devatah
24.28
पूज्याः ते मत् क्Rते देवि ब्राह्मणाः चैव सुव्रताः ।
एवम् कालम् प्रतीक्षस्व मम आगमन कान्क्षिणी ॥२-२४-२८॥
Pujyah te mat kRte devi brahmanah chaiva suvratah
Evam kalam pratikshasva mama agamana kankshini
24.29
प्राप्स्यसे परमम् कामम् मयि प्रत्यागते सति ।
प्राप्स्यसे परमम् कामम् मयि प्रत्यागते सति ॥२-२४-२९॥
Prapsyase paramam kamam mayi pratyagate sati
Prapsyase paramam kamam mayi pratyagate sati
24.30
यदि धर्मभ्Rताम् श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ।
एवम् उक्ता तु रामेण बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥२-२४-३०॥
Yadi dharmabhRtam shreshtho dharayishyati jivitam
Evam ukta tu ramena bashpa paryakula ikshana
24.31
कौसल्या पुत्र शोक आर्ता रामम् वचनम् अब्रवीत् ।
गमने सुकृताम् बुद्धिम् न ते शक्नोमि पुत्रक ॥२-२४-३१॥
Kausalya putra shoka arta ramam vachanam abravit
Gamane sukritam buddhim na te shaknomi putraka
24.32
विनिवर्तयितुम् वीर नूनम् कालो दुरत्ययः ।
गच्च पुत्र त्वम् एक अग्रः भद्रम् ते अस्तु सदा विभो ॥२-२४-३२॥
Vinivartayitum vira nunam kalo duratyayah
Gachcha putra tvam eka agrah bhadram te astu sada vibho
24.33
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा ।
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ॥२-२४-३३॥
Punastvayi nivritte tu bhavishyami gataklama
Pratyagate mahabhage kritarthe charitavrate
24.34
पितुरानृण्यताम् प्राप्तेत्वयि लप्स्ये परम् सुखम् ।
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ॥२-२४-३४॥
Pituranrinyatam praptetvayi lapsye param sukham
Kritantasya gatih putra durvibhavya sada bhuvi
24.35
यस्त्वा सम्चोदयति मे वच आच्चिद्य राघव ।
गच्छेदानीम् महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ॥२-२४-३५॥
Yastva samchodayati me vacha achchidya raghava
Gachchhedanim mahabaho kshemena punaragatah
24.36
नन्दयिष्यसि माम् पुत्रः साम्ना वाक्येन चारुणा ।
अपीदानीम् स कालः स्स्याद्वनात्प्रत्यागतम् पुनः ॥२-२४-३६॥
Nandayishyasi mam putrah samna vakyena charuna
Apidanim sa kalah ssyadvanatpratyagatam punah
24.37
यत्त्वाम् पुत्रकः पश्येयम् जटावल्कधारिणम् ।
तथा हि रामम् वन वास निश्चितम् ।ददर्श देवी परमेण चेतसा ।उवाच रामम् शुभ लक्षणम् वचो।बभूव च स्वस्त्ययन अभिकान्क्षिणी ॥२-२४-३७॥
Yattvam putrakah pashyeyam jatavalkadharinam
Tatha hi ramam vana vasa nishchitam, dadarsha devi paramena chetasa, uvacha ramam shubha lakshanam vacho, babhuva cha svastyayana abhikankshini