UtshovSarga 23
23.1
इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो अधः शिरा मुहुः ।
श्रुत्वा मध्यम् जगाम इव मनसा दुह्ख हर्षयोह् ॥२-२३-१॥
Iti bruvati rame tu lakshmano adhah shira muhuh
Shrutva madhyam jagama iva manasa duhkha harshayoh
23.2
तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीम् भ्रुवोर् मध्ये नर ऋषभ ।
निशश्वास महा सर्पो बिलस्यैव रोषितः ॥२-२३-२॥
Tada tu baddhva bhrukutim bhruvor madhye nara rishabha
Nishashvasa maha sarpo bilasyaiva roshitah
23.3
तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यम् तत् भ्रुकुटी सहितम् तदा ।
बभौ क्रुद्धस्य सिम्हस्य मुखस्य सदृशम् मुखम् ॥२-२३-३॥
Tasya dushprativikshyam tat bhrukuti sahitam tada
Babhau kruddhasya simhasya mukhasya sadrisham mukham
23.4
अग्रहः तम् विधुन्वम्स् तु हस्ती हस्तम् इवात्मनः ।
तिर्यग् ऊर्ध्वम् शरीरे च पातयित्वा शिरः धराम् ॥२-२३-४॥
Agrahah tam vidhunvams tu hasti hastam ivatmanah
Tiryag urdhvam sharire cha patayitva shirah dharam
23.5
अग्र अक्ष्णा वीक्षमाणः तु तिर्यग् भ्रातरम् अब्रवीत् ।
अस्थाने सम्भ्रमः यस्य जातः वै सुमहान् अयम् ॥२-२३-५॥
Agra akshna vikshamanah tu tiryag bhrataram abravit
Asthane sambhramah yasya jatah vai sumahan ayam
23.6
धर्म दोष प्रसन्गेन लोकस्य अनतिशन्कया ।
कथम् हि एतत् असम्भ्रान्तः त्वद् विधो वक्तुम् अर्हति ॥२-२३-६॥
Dharma dosha prasangena lokasya anatishankaya
Katham hi etat asambhrantah tvad vidho vaktum arhati
23.7
यथा दैवम् अशौण्डीरम् शौण्डीरः क्षत्रिय ऋषभः ।
किम् नाम कृपणम् दैवम् अशक्तम् अभिशम्सति ।पापयोस् तु कथम् नाम तयोह् शन्का न विद्यते ॥२-२३-७॥
Yatha daivam ashaundiram shaundirah kshatriya rishabhah
Kim nama kripanam daivam ashaktam abhishamsati, papayos tu katham nama tayoh shanka na vidyate
23.8
सन्ति धर्म उपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किम् न बुध्यसे ॥२-२३-८॥
Santi dharma upadhah shlakshna dharmatman kim na budhyase
23.9
तयोस्सुचरितम् स्वार्थम् शाठ्यात् परिजिहीर्षतोः ।
यदि नैवम् व्यवसितम् स्याद्धि प्राग्रेव राघव ।तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः ॥२-२३-९॥
Tayossucharitam svartham shathyat parijihirshatoh
Yadi naivam vyavasitam syaddhi pragreva raghava, tayoh prageva dattashcha syadvarah prakritashcha sah
23.10
लोक विद्विष्टम् आरब्धम् त्वद् अन्यस्य अभिषेचनम् ।
नोत्सहे सहितुम् वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥२-२३-१०॥
Loka vidvishtam arabdham tvad anyasya abhishechanam
Notsahe sahitum vira tatra me kshantumarhasi
23.11
येन इयम् आगता द्वैधम् तव बुद्धिर् मही पते ।
स हि धर्मः मम द्वेष्यः प्रसन्गात् यस्य मुह्यसि ॥२-२३-११॥
Yena iyam agata dvaidham tava buddhir mahi pate
Sa hi dharmah mama dveshyah prasangat yasya muhyasi
23.12
कथम् त्वम् कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः ।
करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठम् विगर्हितम् ॥२-२३-१२॥
Katham tvam karmana shaktah kaikeyivashavartinah
Karishyasi piturvakyamadharmishtham vigarhitam
23.13
यद्य् अपि प्रतिपत्तिस् ते दैवी च अपि तयोः मतम् ।
तथा अपि उपेक्षणीयम् ते न मे तत् अपि रोचते ॥२-२३-१३॥
Yady api pratipattis te daivi cha api tayoh matam
Tatha api upekshaniyam te na me tat api rochate
23.14
मन्साऽपि कथम् कामम् कुर्यास्त्वम् कामवृत्तयोः ।
तयोस्त्वहितयोर्नित्यम् शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥२-२३-१४॥
Mansapi katham kamam kuryastvam kamavrittayoh
Tayostvahitayornityam shatrvoh pitrabhidhanayoh
23.15
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।
तथा प्युपेक्षणीयम् ते न मे तदपि रोचते ॥२-२३-१५॥
Yadyapi pratipattiste daivi chapi tayormatam
Tatha pyupekshaniyam te na me tadapi rochate
23.16
विक्लवो वीर्य हीनो यः स दैवम् अनुवर्तते ।
वीराः सम्भावित आत्मानो न दैवम् पर्युपासते ॥२-२३-१६॥
Viklavo virya hino yah sa daivam anuvartate
Virah sambhavita atmano na daivam paryupasate
23.17
दैवम् पुरुष कारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।
न दैवेन विपन्न अर्थः पुरुषः सो अवसीदति ॥२-२३-१७॥
Daivam purusha karena yah samarthah prabadhitum
Na daivena vipanna arthah purushah so avasidati
23.18
द्रक्ष्यन्ति तु अद्य दैवस्य पौरुषम् पुरुषस्य च ।
दैव मानुषयोः अद्य व्यक्ता व्यक्तिर् भविष्यति ॥२-२३-१८॥
Drakshyanti tu adya daivasya paurusham purushasya cha
Daiva manushayoh adya vyakta vyaktir bhavishyati
23.19
अद्य मत् पौरुष हतम् दैवम् द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।
यद् दैवात् आहतम् ते अद्य द्Rष्टम् राज्य अभिषेचनम् ॥२-२३-१९॥
Adya mat paurusha hatam daivam drakshyanti vai janah
Yad daivat ahatam te adya dRshtam rajya abhishechanam
23.20
अत्यन्कुशम् इव उद्दामम् गजम् मद बल उद्धतम् ।
प्रधावितम् अहम् दैवम् पौरुषेण निवर्तये ॥२-२३-२०॥
Atyankusham iva uddamam gajam mada bala uddhatam
Pradhavitam aham daivam paurushena nivartaye
23.21
लोक पालाः समस्ताः ते न अद्य राम अभिषेचनम् ।
न च क्Rत्स्नाः त्रयो लोका विहन्युः किम् पुनः पिता ॥२-२३-२१॥
Loka palah samastah te na adya rama abhishechanam
Na cha kRtsnah trayo loka vihanyuh kim punah pita
23.22
यैः विवासः तव अरण्ये मिथो राजन् समर्थितः ।
अरण्ये तु विवत्स्यन्ति चतुर् दश समाः तथा ॥२-२३-२२॥
Yaih vivasah tava aranye mitho rajan samarthitah
Aranye tu vivatsyanti chatur dasha samah tatha
23.23
अहम् तदा आशाम् चेत्स्यामि पितुस् तस्याः च या तव ।
अभिषेक विघातेन पुत्र राज्याय वर्तते ॥२-२३-२३॥
Aham tada asham chetsyami pitus tasyah cha ya tava
Abhisheka vighatena putra rajyaya vartate
23.24
मद् बलेन विरुद्धाय न स्यात् दैव बलम् तथा ।
प्रभविष्यति दुह्खाय यथा उग्रम् पौरुषम् मम ॥२-२३-२४॥
Mad balena viruddhaya na syat daiva balam tatha
Prabhavishyati duhkhaya yatha ugram paurusham mama
23.25
ऊर्ध्वम् वर्ष सहस्र अन्ते प्रजा पाल्यम् अनन्तरम् ।
आर्य पुत्राः करिष्यन्ति वन वासम् गते त्वयि ॥२-२३-२५॥
Urdhvam varsha sahasra ante praja palyam anantaram
Arya putrah karishyanti vana vasam gate tvayi
23.26
पूर्व राज Rषि व्Rत्त्या हि वन वासो विधीयते ।
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥२-२३-२६॥
Purva raja Rshi vRttya hi vana vaso vidhiyate
Praja nikshipya putreshu putravat paripalane
23.27
स चेद् राजनि अनेक अग्रे राज्य विभ्रम शन्कया ।
न एवम् इच्चसि धर्मात्मन् राज्यम् राम त्वम् आत्मनि ॥२-२३-२७॥
Sa ched rajani aneka agre rajya vibhrama shankaya
Na evam ichchasi dharmatman rajyam rama tvam atmani
23.28
प्रतिजाने च ते वीर मा भूवम् वीर लोक भाक् ।
राज्यम् च तव रक्षेयम् अहम् वेला इव सागरम् ॥२-२३-२८॥
Pratijane cha te vira ma bhuvam vira loka bhak
Rajyam cha tava raksheyam aham vela iva sagaram
23.29
मन्गलैः अभिषिन्चस्व तत्र त्वम् व्याप्Rतः भव ।
अहम् एको मही पालान् अलम् वारयितुम् बलात् ॥२-२३-२९॥
Mangalaih abhishinchasva tatra tvam vyapRtah bhava
Aham eko mahi palan alam varayitum balat
23.30
न शोभ अर्थाव् इमौ बाहू न धनुर् भूषणाय मे ।
न असिरा बन्धन अर्थाय न शराः स्तम्भ हेतवः ॥२-२३-३०॥
Na shobha arthav imau bahu na dhanur bhushanaya me
Na asira bandhana arthaya na sharah stambha hetavah
23.31
अमित्र दमन अर्थम् मे सर्वम् एतच् चतुष्टयम् ।
न च अहम् कामये अत्यर्थम् यः स्यात् शत्रुर् मतः मम ॥२-२३-३१॥
Amitra damana artham me sarvam etach chatushtayam
Na cha aham kamaye atyartham yah syat shatrur matah mama
23.32
असिना तीक्ष्ण धारेण विद्युच् चलित वर्चसा ।
प्रग्Rहीतेन वै शत्रुम् वज्रिणम् वा न कल्पये ॥२-२३-३२॥
Asina tikshna dharena vidyuch chalita varchasa
PragRhitena vai shatrum vajrinam va na kalpaye
23.33
खड्ग निष्पेष निष्पिष्टैः गहना दुश्चरा च मे ।
हस्ति अश्व नर हस्त ऊरु शिरोभिर् भविता मही ॥२-२३-३३॥
Khadga nishpesha nishpishtaih gahana dushchara cha me
Hasti ashva nara hasta uru shirobhir bhavita mahi
23.34
खड्ग धारा हता मे अद्य दीप्यमानाइव अद्रयः ।
पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघाइव सविद्युतः ॥२-२३-३४॥
Khadga dhara hata me adya dipyamanaiva adrayah
Patishyanti dvipa bhumau meghaiva savidyutah
23.35
बद्ध गोधा अन्गुलि त्राणे प्रगृहीत शर आसने ।
कथम् पुरुष मानी स्यात् पुरुषाणाम् मयि स्थिते ॥२-२३-३५॥
Baddha godha anguli trane pragrihita shara asane
Katham purusha mani syat purushanam mayi sthite
23.36
बहुभिः च एकम् अत्यस्यन्न् एकेन च बहून् जनान् ।
विनियोक्ष्याम्य् अहम् बाणान् नृ वाजि गज मर्मसु ॥२-२३-३६॥
Bahubhih cha ekam atyasyann ekena cha bahun janan
Viniyokshyamy aham banan nri vaji gaja marmasu
23.37
अद्य मे अस्त्र प्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।
राज्ञः च अप्रभुताम् कर्तुम् प्रभुत्वम् च तव प्रभो ॥२-२३-३७॥
Adya me astra prabhavasya prabhavah prabhavishyati
Ragyah cha aprabhutam kartum prabhutvam cha tava prabho
23.38
अद्य चन्दन सारस्य केयूरा मोक्षणस्य च ।
वसूनाम् च विमोक्षस्य सुह्Rदाम् पालनस्य च ॥२-२३-३८॥
Adya chandana sarasya keyura mokshanasya cha
Vasunam cha vimokshasya suhRdam palanasya cha
23.39
अनुरूपाव् इमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।
अभिषेचन विघ्नस्य कर्तृउणाम् ते निवारणे ॥२-२३-३९॥
Anurupav imau bahu rama karma karishyatah
Abhishechana vighnasya kartriunam te nivarane
23.40
ब्रवीहि को अद्य एव मया वियुज्यताम् ।
तव असुह्Rद् प्राण यशः सुह्Rज् जनैः ।यथा तव इयम् वसुधा वशे भवेत् ।तथा एव माम् शाधि तव अस्मि किम्करः ॥२-२३-४०॥
Bravihi ko adya eva maya viyujyatam
Tava asuhRd prana yashah suhRj janaih, yatha tava iyam vasudha vashe bhavet, tatha eva mam shadhi tava asmi kimkarah
23.41
विम्Rज्य बाष्पम् परिसान्त्व्य च असकृत् ।
स लक्ष्मणम् राघव वम्श वर्धनः ।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितम् ।निबोध माम् एष हि सौम्य सत् पथः ॥२-२३-४१॥
VimRjya bashpam parisantvya cha asakrit
Sa lakshmanam raghava vamsha vardhanah, uvacha pitrye vachane vyavasthitam, nibodha mam esha hi saumya sat pathah