UtshovSarga 14
14.1
पुत्र शोक अर्दितम् पापा विसम्ज्ञम् पतितम् भुवि ।
विवेष्टमानम् उदीक्ष्य सा ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥२-१४-१॥
Putra shoka arditam papa visamgyam patitam bhuvi
Viveshtamanam udikshya sa aikshvakam idam abravit
14.2
पापम् क्Rत्वा इव किम् इदम् मम सम्श्रुत्य सम्श्रवम् ।
शेषे क्षिति तले सन्नः स्थित्याम् स्थातुम् त्वम् अर्हसि ॥२-१४-२॥
Papam kRtva iva kim idam mama samshrutya samshravam
Sheshe kshiti tale sannah sthityam sthatum tvam arhasi
14.3
आहुः सत्यम् हि परमम् धर्मम् धर्मविदो जनाः ।
सत्यम् आश्रित्य हि मया त्वम् च धर्मम् प्रचोदितः ॥२-१४-३॥
Ahuh satyam hi paramam dharmam dharmavido janah
Satyam ashritya hi maya tvam cha dharmam prachoditah
14.4
सम्श्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वाम् तनुम् जगती पतिः ।
प्रदाय पक्षिणो राजन् जगाम गतिम् उत्तमाम् ॥२-१४-४॥
Samshrutya shaibyah shyenaya svam tanum jagati patih
Pradaya pakshino rajan jagama gatim uttamam
14.5
तथ हि अलर्कः तेजस्वी ब्राह्मणे वेद पारगे ।
याचमाने स्वके नेत्रेउद्ध्Rत्य अविमना ददौ ॥२-१४-५॥
Tatha hi alarkah tejasvi brahmane veda parage
Yachamane svake netreuddhRtya avimana dadau
14.6
सरिताम् तु पतिः स्वल्पाम् मर्यादाम् सत्यम् अन्वितः ।
सत्य अनुरोधात् समये वेलाम् खाम् न अतिवर्तते ॥२-१४-६॥
Saritam tu patih svalpam maryadam satyam anvitah
Satya anurodhat samaye velam kham na ativartate
14.7
स्त्यमेकपदं ब्रह्मे सत्ये धर्मः प्रतिष्ठतः।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनै वाप्यते परम् ॥२-१४-७॥
Styamekapadam brahme satye dharmah pratishthatah
Satyamevakshaya vedah satyenai vapyate param
14.8
सत्यं समनुवर्त्स्व यदि धर्मे धृता मतिः ।
सफलः स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥२-१४-८॥
Satyam samanuvartsva yadi dharme dhrita matih
Saphalah sa varo mestu varado hyasi sattama
14.9
धर्मस्येहाभिकामार्थं मम चैवाचिचोदनात् ।
प्रव्राजय सुतं रामम् त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥२-१४-९॥
Dharmasyehabhikamartham mama chaivachichodanat
Pravrajaya sutam ramam trih khalu tvam bravimyaham
14.10
समयम् च मम आर्य इमम् यदि त्वम् न करिष्यसि ।
अग्रतः ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥२-१४-१०॥
Samayam cha mama arya imam yadi tvam na karishyasi
Agratah te parityakta parityakshyami jivitam
14.11
एवम् प्रचोदितः राजा कैकेय्या निर्विशन्कया ।
न अशकत् पाशम् उन्मोक्तुम् बलिर् इन्द्र क्Rतम् यथा ॥२-१४-११॥
Evam prachoditah raja kaikeyya nirvishankaya
Na ashakat pasham unmoktum balir indra kRtam yatha
14.12
उद्भ्रान्त ह्Rदयः च अपि विवर्ण वनदो अभवत् ।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युग चक्र अन्तरम् यथा ॥२-१४-१२॥
Udbhranta hRdayah cha api vivarna vanado abhavat
Sa dhuryo vai parispandan yuga chakra antaram yatha
14.13
विह्वलाभ्याम् च नेत्राभ्याम् अपश्यन्न् इव भूमिपः ।
क्Rच्च्रात् धैर्येण सम्स्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥२-१४-१३॥
Vihvalabhyam cha netrabhyam apashyann iva bhumipah
KRchchrat dhairyena samstabhya kaikeyim idam abravit
14.14
यः ते मन्त्र क्Rतः पाणिर् अग्नौ पापे मया ध्Rतः ।
तम् त्यजामि स्वजम् चैव तव पुत्रम् सह त्वया ॥२-१४-१४॥
Yah te mantra kRtah panir agnau pape maya dhRtah
Tam tyajami svajam chaiva tava putram saha tvaya
14.15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
अभिषेकं गुरुजन्स्त्वरयीष्यति मां ध्रुवम् ॥२-१४-१५॥
Prayata rajani devi suryasyodayanam prati
Abhishekam gurujanstvarayishyati mam dhruvam
14.16
रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः ।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥२-१४-१६॥
Ramabhishekasambharaistadarthamupakalpitaih
Ramah karayitavyo me mritasya salilakriyam
14.17
त्वया सपुत्त्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया ।
व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचन्म् ॥२-१४-१७॥
Tvaya saputtraya naiva kartavya salilakriya
Vyahantasyashubhachare yadi ramabhishechanm
14.18
न च शक्नोम्यहं द्रषुं पूर्वं तथा सुखम् ।
हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥२-१४-१८॥
Na cha shaknomyaham drashum purvam tatha sukham
Hataharsham niranandam punarjanamavanmukham
14.19
तां तथा ब्रुवत्स्तस्य भूमिपन्य महात्मनः ।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रश्रालिनी ॥२-१४-१९॥
Tam tatha bruvatstasya bhumipanya mahatmanah
Prabhata sharvari punya chandranakshatrashralini
14.20
ततः पाप समाचारा कैकेयी पार्थिवम् पुनः ।
उवाच परुषम् वाक्यम् वाक्यज्ञा रोष मूर्चिता ॥२-१४-२०॥
Tatah papa samachara kaikeyi parthivam punah
Uvacha parusham vakyam vakyagya rosha murchita
14.21
किम् इदम् भाषसे राजन् वाक्यम् गर रुज उपमम् ।
आनाययितुम् अक्लिष्टम् पुत्रम् रामम् इह अर्हसि ॥२-१४-२१॥
Kim idam bhashase rajan vakyam gara ruja upamam
Anayayitum aklishtam putram ramam iha arhasi
14.22
स्थाप्य राज्ये मम सुतम् क्Rत्वा रामम् वने चरम् ।
निह्सपत्नाम् च माम् क्Rत्वा क्Rत क्Rत्यो भविष्यसि ॥२-१४-२२॥
Sthapya rajye mama sutam kRtva ramam vane charam
Nihsapatnam cha mam kRtva kRta kRtyo bhavishyasi
14.23
स नुन्नैव तीक्षेन प्रतोदेन हय उत्तमः ।
राजा प्रदोचितः अभीक्ष्णम् कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥२-१४-२३॥
Sa nunnaiva tikshena pratodena haya uttamah
Raja pradochitah abhikshnam kaikeyim idam abravit
14.24
धर्म बन्धेन बद्धो अस्मि नष्टा च मम चेतना ।
ज्येष्ठम् पुत्रम् प्रियम् रामम् द्रष्टुम् इच्चामि धार्मिकम् ॥२-१४-२४॥
Dharma bandhena baddho asmi nashta cha mama chetana
Jyeshtham putram priyam ramam drashtum ichchami dharmikam
14.25
ततः प्रभातां र्जनीमुदिते च दिवाकरे ।
पुण्ये नक्षत्रयोगे चे मुहूर्ते च समाहिते ॥२-१४-२५॥
Tatah prabhatam rjanimudite cha divakare
Punye nakshatrayoge che muhurte cha samahite
14.26
वसिष्ठो गुणसंपन्नः शिष्येः परिवृतस्तदा ।
उपगृह्याशु संभारान् [रविवेश पुरोत्तमम् ॥२-१४-२६॥
Vasishtho gunasampannah shishyeh parivritastada
Upagrihyashu sambharan [ravivesha purottamam
14.27
सिक्तसंमार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम् ।
विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम् ॥२-१४-२७॥
Siktasammarjitapatham patakottamabhushitam
Vichitrakusumakirnam nanasragbhirvirajitam
14.28
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ।
महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुस्त्सुकाम् ॥२-१४-२८॥
Sanhrishtamanujopetam samriddhavipanapanam
Mahotsavasamakirnam raghavarthe samustsukam
14.29
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम् ।
तां पुरीम् समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम् ॥२-१४-२९॥
Chandanagurudhupaishcha sarvatah pratidhupitam
Tam purim samatikramya purandarapuropamam
14.30
ददर्शान्तः पुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम् ।
पौरजानपदाकिर्र्र्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥२-१४-३०॥
Dadarshantah purashreshtham nanadvijaganayutam
Paurajanapadakirrrnam brahmanairupashobhitam
14.31
तदन्तः पुरमासाद्य व्यतिचक्राम तम् जनम् ॥२-१४-३१॥
Tadantah puramasadya vyatichakrama tam janam
14.32
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च ।
स त्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् ।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शन्म् ॥२-१४-३२॥
Vasishthah paramapritah paramarshirvivesha cha
Sa tvapashyadvinishkrantam sumantram nama sarathim, dvare manujasinhasya sachivam priyadarshanm
14.33
तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम् ॥२-१४-३३॥
Tamuvacha mahatejah sutaputram visharadam
14.34
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपते र्मामिहागतम् ।
इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः ॥२-१४-३४॥
Vasishthah kshipramachakshva nripate rmamihagatam
Ime gangodakaghatah sagarebhyashcha kanchanah
14.35
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम् ।
सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च ॥२-१४-३५॥
Audumbaram bhadrapithamabhishekarthamagatam
Sarvabijani gandhashcha ratnani vividhani cha
14.36
क्षौद्रम् दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ।
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्छ वरवारणः ॥२-१४-३६॥
Kshaudram dadhi ghritam laja darbhah sumanasah payah
Ashtau cha kanya ruchira mattashchha varavaranah
14.37
चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ।
वाहनं नरसंयुक्तं चत्रं च शशिपन्निभम् ॥२-१४-३७॥
Chaturashvo rathah shriman nistrinsho dhanuruttamam
Vahanam narasanyuktam chatram cha shashipannibham
14.38
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्छ हिरण्मयः ।
हेमदामपिनद्धश्च किकुद्मान् पाण्डुरो वृषः ॥२-१४-३८॥
Shvete cha valavyajane bhringarushchha hiranmayah
Hemadamapinaddhashcha kikudman panduro vrishah
14.39
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हि श्रेष्ठो महाबलः ।
सिंहानस्नं व्याघ्रतनुः समिद्धश्छ हुताशनः ॥२-१४-३९॥
Kesari cha chaturdanshtro hi shreshtho mahabalah
Sinhanasnam vyaghratanuh samiddhashchha hutashanah
14.40
सर्ववादित्रसंघाश्च वेश्याश्छालंकृताः स्त्रियः ।
आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्यश्च मृगपक्षिणः ॥२-१४-४०॥
Sarvavaditrasanghashcha veshyashchhalankritah striyah
Acharya brahmana gavah punyashcha mrigapakshinah
14.41
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ।
एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियम्वदाः ॥२-१४-४१॥
Paurajanapadashreshtha naigamashcha ganaih saha
Ete chanye cha bahavo niyamanah priyamvadah
14.42
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ।
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि ॥२-१४-४२॥
Abhishekaya ramasya saha tishthanti parthivaih
Tvarayasva maharajam yatha samuditehani
14.43
पुण्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः ॥२-१४-४३॥
Punye nakshatrayoge cha ramo rajyamavapnuyat
Iti tasya vachah shrutva sutaputro mahatmanah
14.44
स्तुवन्नृपतिशार्धूलं प्रविवेश निवेशनम् ।
तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मतम् ॥२-१४-४४॥
Stuvannripatishardhulam pravivesha niveshanam
Tam tu purvoditam vriddham dvarastha rajasammatam
14.45
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रयचिकीर्ष्वः ।
स सवीपस्थितो राज्ञ्स्तामवस्थामजज्ञीवान् ॥२-१४-४५॥
Na shekurabhisanroddhum ragyah prayachikirshvah
Sa savipasthito ragystamavasthamajagyivan
14.46
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ।
ततः सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने ॥२-१४-४६॥
Vagbhih paramatushtabhirabhishtotum prachakrame
Tatah suto yathakalam parthivasya niveshane
14.47
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ।
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये ।प्रीतह् प्रीतेन मनसा तथानन्दघनः स्वतः ॥२-१४-४७॥
Sumantrah pranjalirbhutva tushtava jagatipatim
Yatha nandati tejasvi sagaro bhaskarodaye, pritah pritena manasa tathanandaghanah svatah
14.48
इन्द्रमस्यां तु वेLआयामभितुष्टाव मातलिः ॥२-१४-४८॥
Indramasyam tu veLayamabhitushtava matalih
14.49
सोऽजयद्धानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।
वेदाः सहाङ्गविद्याश्छ यथाह्यात्मभुवम् विभुम् ॥२-१४-४९॥
Sojayaddhanavansarvanstatha tvam bodhayamyaham
Vedah sahangavidyashchha yathahyatmabhuvam vibhum
14.50
ब्रह्माणम् बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।
आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम् ॥२-१४-५०॥
Brahmanam bodhayantyadya tatha tvam bodhayamyaham
Adityah saha chandrena yatha bhutadharam shubham
14.51
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वाम् बोधयाम्यहम् ।
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गLअः ॥२-१४-५१॥
Bodhayatyadya prithivim tatha tvam bodhayamyaham
Uttishthashu maharaja kritakautukamangaLah
14.52
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ।
सोमसूर्यौ च काकुत्थ्स शिववैश्रवणावपि ॥२-१४-५२॥
Virajamano vapusha meroriva divakarah
Somasuryau cha kakutthsa shivavaishravanavapi
14.53
वरुणाश्छग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिश्न्तु ते ।
गता भगवती रात्रिः कृतकृत्य मिदं तव ॥२-१४-५३॥
Varunashchhagnirindrashcha vijayam pradishntu te
Gata bhagavati ratrih kritakritya midam tava
14.54
बुद्ध्यस्व सृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।
उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचन्म् ॥२-१४-५४॥
Buddhyasva sripashardula kuru karyamanantaram
Udatishthata ramasya samagramabhishechanm
14.55
पौरजानपदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः ।
स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति ॥२-१४-५५॥
Paurajanapadaishchapi naigamaishcha kritanjalih
Svayam vasishtho bhagavan brahmanaih saha tishthati
14.56
क्षिप्रमाज्ञ्प्यतां राजन् राघवस्याभिषेचन्म् ।
यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यानायका ॥२-१४-५६॥
Kshipramagypyatam rajan raghavasyabhishechanm
Yatha hyapalah pashavo yatha sena hyanayaka
14.57
यथा च्न्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ।
एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते ॥२-१४-५७॥
Yatha chndram vina ratriryatha gavo vina vrisham
Evam hi bhavita rashtram yatra raja na drishyate
14.58
इति तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ।
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः ॥२-१४-५८॥
Iti tasya vachah shrutva santvapurvamivarthavat
Abhyakiryata shokena bhuya eva mahipatih
14.59
ततः स राजा तम् सूतम् सन्न हर्षः सुतम् प्रति ।
शोक आरक्त ईक्षणः श्रीमान् उद्वीक्ष्य उवाच धार्मिकः ॥२-१४-५९॥
Tatah sa raja tam sutam sanna harshah sutam prati
Shoka arakta ikshanah shriman udvikshya uvacha dharmikah
14.60
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ।
सुमन्त्रः करुणम् श्रुत्वा द्Rष्ट्वा दीनम् च पार्थिवम् ॥२-१४-६०॥
Vakyaistu khalu marmani mama bhuyo nikrintasi
Sumantrah karunam shrutva dRshtva dinam cha parthivam
14.61
प्रग्Rहीत अन्जलिः किम्चित् तस्मात् देशात् अपाक्रमन् ।
यदा वक्तुम् स्वयम् दैन्यान् न शशाक मही पतिः ॥२-१४-६१॥
PragRhita anjalih kimchit tasmat deshat apakraman
Yada vaktum svayam dainyan na shashaka mahi patih
14.62
तदा सुमन्त्रम् मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ।
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः ॥२-१४-६२॥
Tada sumantram mantragya kaikeyi pratyuvacha ha
Sumantra raja rajanim ramaharshasamutsukah
14.63
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपेयुवान् ।
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम् ॥२-१४-६३॥
Prajagaraparishranto nidravashamupeyuvan
Tadgachchha tvaritam suta rajaputram yashasvinam
14.64
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ।
स मन्यमानः कल्याणम् हृदयेन नन्नन्ध च ॥२-१४-६४॥
Ramamanaya bhadram te natra karya vicharana
Sa manyamanah kalyanam hridayena nannandha cha
14.65
निर्जगाम च संप्रीत्या त्वरितो राजशासनात् ।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥२-१४-६५॥
Nirjagama cha sampritya tvarito rajashasanat
Sumantrashchintayamasa tvaritam choditastaya
14.66
व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ।
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता वृतः ॥२-१४-६६॥
Vyaktam ramobhishekarthamihayasyati dharmavit
Iti suto matim kritva harshena mahata vritah
14.67
निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया ।
सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात् ॥२-१४-६७॥
Nirjagama mahabaho raghavasya didrikshaya
Sagarahradasankashatsumantrontahpurachchhubhat
14.68
निष्क्रम्य जनसंबाधं ददर्श द्वारमग्रतः ।
ततः पुरस्तत्सासा विनिर्गतो ।महीपतीन् द्वारगतो विलोकयन् ।ददर्श पौरान् विविधान्महाधना ।नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठतान् ॥२-१४-६८॥
Nishkramya janasambadham dadarsha dvaramagratah
Tatah purastatsasa vinirgato, mahipatin dvaragato vilokayan, dadarsha pauran vividhanmahadhana, nupasthitan dvaramupetya vishthatan