UtshovSarga 13
13.1
अतत् अर्हम् महा राजम् शयानम् अतथा उचितम् ।
ययातिम् इव पुण्य अन्ते देव लोकात् परिच्युतम् ॥२-१३-१॥
Atat arham maha rajam shayanam atatha uchitam
Yayatim iva punya ante deva lokat parichyutam
13.2
अनर्थ रूपा सिद्ध अर्थाअभीता भय दर्शिनी ।
पुनर् आकारयाम् आस तम् एव वरम् अन्गना ॥२-१३-२॥
Anartha rupa siddha arthaabhita bhaya darshini
Punar akarayam asa tam eva varam angana
13.3
त्वम् कत्थसे महा राज सत्य वादी द्Rढ व्रतः ।
मम च इमम् वरम् कस्मात् विधारयितुम् इच्चसि ॥२-१३-३॥
Tvam katthase maha raja satya vadi dRdha vratah
Mama cha imam varam kasmat vidharayitum ichchasi
13.4
एवम् उक्तः तु कैकेय्या राजा दश रथः तदा ।
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तम् विह्वलन्न् इव ॥२-१३-४॥
Evam uktah tu kaikeyya raja dasha rathah tada
Pratyuvacha tatah kruddho muhurtam vihvalann iva
13.5
म्Rते मयि गते रामे वनम् मनुज पुम्गवे ।
हन्त अनार्ये मम अमित्रे रामः प्रव्राजितः वनम् ॥२-१३-५॥
MRte mayi gate rame vanam manuja pumgave
Hanta anarye mama amitre ramah pravrajitah vanam
13.6
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरह्म् ।
प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत ॥२-१३-६॥
Svargepi khalu ramasya kushalam daivatairahm
Pratyadeshadabhihitam dharayishye katham bata
13.7
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया ।
यदि सत्यम् ब्रवीम्य् एतत् तत् असत्यम् भविष्यति ॥२-१३-७॥
Kaikeyyah priyakamena ramah pravrajito maya
Yadi satyam bravimy etat tat asatyam bhavishyati
13.8
अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान् ।
रामो लब्धो महाबाहुः स कथं त्यज्यते मया ॥२-१३-८॥
Aputrena maya putrah shramena mahata mahan
Ramo labdho mahabahuh sa katham tyajyate maya
13.9
शूर्श्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः ।
कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते ॥२-१३-९॥
Shurshcha kritavidyashcha jitakrodhah kshamaparah
Katham kamalapatraksho maya ramo vivasyate
13.10
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम् ।
अभिराममहं रामम् प्रेषयिष्यामि दण्डकान् ॥२-१३-१०॥
Kathamindivarashyamam dirghabahum mahabalam
Abhiramamaham ramam preshayishyami dandakan
13.11
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च ।
दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः ॥२-१३-११॥
Sukhanamuchitasyaiva duhkhairanuchitasya cha
Duhkham namanupashyeyam katham ramasya dhimatah
13.12
यदि दुःखमकृत्वाद्य मम संक्रमणं भवेत् ।
अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नु याम् ॥२-१३-१२॥
Yadi duhkhamakritvadya mama sankramanam bhavet
Aduhkharhasya ramasya tatah sukhamavapnu yam
13.13
नृशंसे पापसंकल्पे रामं स्त्यपराक्रमम् ।
किम् विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम ॥२-१३-१३॥
Nrishanse papasankalpe ramam styaparakramam
Kim vipriyena kaikeyi priyam yojayase mama
13.14
अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे ।
तथा विलपतः तस्य परिभ्रमित चेतसः ॥२-१३-१४॥
Akirtiratula loke dhruvah paribhavashcha me
Tatha vilapatah tasya paribhramita chetasah
13.15
अस्तम् अभ्यगमत् सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ।
सा त्रि यामा तथा आर्तस्य चन्द्र मण्डल मण्डिता ॥२-१३-१५॥
Astam abhyagamat suryo rajani cha abhyavartata
Sa tri yama tatha artasya chandra mandala mandita
13.16
राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ।
तथैव उष्णम् विनिह्श्वस्य व्Rद्धो दशरथो न्Rपः ॥२-१३-१६॥
Ragyo vilapamanasya na vyabhasata sharvari
Tathaiva ushnam vinihshvasya vRddho dasharatho nRpah
13.17
विललाप आर्तवद् दुह्खम् गगन आसक्त लोचनः ।
न प्रभातम् त्वया इच्चामि मया अयम् रचितः अन्जलिः ॥२-१३-१७॥
Vilalapa artavad duhkham gagana asakta lochanah
Na prabhatam tvaya ichchami maya ayam rachitah anjalih
13.18
अथवा गम्यताम् शीघ्रम् न अहम् इच्चामि निर्घ्Rणाम् ।
अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ॥२-१३-१८॥
Athava gamyatam shighram na aham ichchami nirghRnam
Atha va gamyatam shighram nahamichchhami nirghrinam
13.19
न्Rशम्साम् कैकेयीम् द्रष्टुम् यत् क्Rते व्यसनम् महत् ।
एवम् उक्त्वा ततः राजा कैकेयीम् सम्यत अन्जलिः ॥२-१३-१९॥
NRshamsam kaikeyim drashtum yat kRte vyasanam mahat
Evam uktva tatah raja kaikeyim samyata anjalih
13.20
प्रसादयाम् आस पुनः कैकेयीम् च इदम् अब्रवीत् ।
साधु व्Rत्तस्य दीनस्य त्वद् गतस्य गत आयुषः ॥२-१३-२०॥
Prasadayam asa punah kaikeyim cha idam abravit
Sadhu vRttasya dinasya tvad gatasya gata ayushah
13.21
प्रसादः क्रियताम् देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ।
शून्येन खलु सुश्रोणि मया इदम् समुदाह्Rतम् ॥२-१३-२१॥
Prasadah kriyatam devi bhadre ragyo visheshatah
Shunyena khalu sushroni maya idam samudahRtam
13.22
कुरु साधु प्रसादम् मे बाले सह्Rदया हि असि ।
प्रसीद देवि रामो मे त्वद्धत्तं राज्यमव्ययम् ॥२-१३-२२॥
Kuru sadhu prasadam me bale sahRdaya hi asi
Prasida devi ramo me tvaddhattam rajyamavyayam
13.23
लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नुहि ।
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च ॥२-१३-२३॥
Labhatamasitapange yashah paramavapnuhi
Mama ramasya lokasya gurunam bharatasya cha
13.24
प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे ।
विशुद्ध भावस्य सु दुष्ट भावा ।दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः ।श्रुत्वा विचित्रम् करुणम् विलापम् ।भर्तुर् न्Rशम्सा न चकार वाक्यम् ॥२-१३-२४॥
Priyametadgurushroni kuru charumukhekshane
Vishuddha bhavasya su dushta bhava, dinasya tamrashrukalasya ragyah, shrutva vichitram karunam vilapam, bhartur nRshamsa na chakara vakyam
13.25
ततः स राजा पुनर् एव मूर्चितः ।
प्रियाम् अतुष्टाम् प्रतिकूल भाषिणीम् ।समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनम् प्रति ।क्षितौ विसम्ज्ञो निपपात दुह्खितः ॥२-१३-२५॥
Tatah sa raja punar eva murchitah
Priyam atushtam pratikula bhashinim, samikshya putrasya vivasanam prati, kshitau visamgyo nipapata duhkhitah
13.26
इतीव राज्ञो व्य्थितस्य सा निशा ।
जगाम घोरं स्वसतो मनस्विनः ।विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा ।निवारयामास स राजसत्तमः ॥२-१३-२६॥
Itiva ragyo vythitasya sa nisha
Jagama ghoram svasato manasvinah, vibodhyamanah pratibodhanam tada, nivarayamasa sa rajasattamah