UtshovSarga 109
109.1
जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः ।
उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ २.१०९.१॥
Jabalestu vachah shrutva ramah satyatmanam varah
Uvacha paraya bhaktya svabuddhya chavipannaya
109.2
भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
अकार्य्यं कार्य्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मितम् ॥ २.१०९.२॥
Bhavan me priyakamartham vachanam yadihoktavan
Akaryyam karyyasankashamapathyam pathyasammitam
109.3
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ २.१०९.३॥
Nirmaryadastu purushah papacharasamanvitah
Manam na labhate satsu bhinnacharitradarshanah
109.4
कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वा ऽशुचिम् ॥ २.१०९.४॥
Kulinamakulinam va viram purushamaninam
Charitrameva vyakhyati shuchim va yadi va shuchim
109.5
अनार्यस्त्वार्यसङ्काशः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः ।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥ २.१०९.५॥
Anaryastvaryasankashah shauchaddhinastatha shuchih
Lakshanyavadalakshanyo duhshilah shilavaniva
109.6
अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसङ्करम् ।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ २.१०९.६॥
Adharmam dharmaveshena yadimam lokasankaram
Abhipatsye shubham hitva kriyavidhivivarjitam
109.7
कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।
बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ २.१०९.७॥
Kashchetayanah purushah karyakaryavichakshanah
Bahumansyati mam loke durvrittam lokadushanam
109.8
कस्य धास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
अनया वर्त्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ २.१०९.८॥
Kasya dhasyamyaham vrittam kena va svargamapnuyam
Anaya varttamano hi vrittya hinapratigyaya
109.9
कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्त्तते ।
यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ २.१०९.९॥
Kamavrittastvayam lokah kritsnah samupavarttate
Yadvrittah santi rajanastadvrittah santi hi prajah
109.10
सत्यमेवानृशंसञ्च राजवृत्तं सनातनम् ।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २.१०९.१०॥
Satyamevanrishansancha rajavrittam sanatanam
Tasmatsatyatmakam rajyam satye lokah pratishthitah
109.11
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन् परमं गच्छति क्षयम् ॥ २.१०९.११॥
Rishayashchaiva devashcha satyameva hi menire
Satyavadi hi loke smin paramam gachchhati kshayam
109.12
उद्विजन्ते यथा सर्प्पान्नरादनृतवादिनः ।
धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ २.१०९.१२॥
Udvijante yatha sarppannaradanritavadinah
Dharmah satyam paro loke mulam svargasya chochyate
109.13
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा श्रिता सदा ।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥ २.१०९.१३॥
Satyameveshvaro loke satyam padma shrita sada
Satyamulani sarvani satyannasti param padam
109.14
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत् ॥ २.१०९.१४॥
Dattamishtam hutam chaiva taptani cha tapansi cha
Vedah satyapratishthanastasmat satyaparo bhavet
109.15
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ २.१०९.१५॥
Ekah palayate lokamekah palayate kulam
Majjatyeko hi niraya ekah svarge mahiyate
109.16
सो ऽहं पितुर्नियोगन्तु किमर्थं नानुपालये ।
सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥ २.१०९.१६॥
So ham piturniyogantu kimartham nanupalaye
Satyapratishravah satyam satyena samayikritah
109.17
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोन्वितः ।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ २.१०९.१७॥
Naiva lobhanna mohadva na hyagyanattamonvitah
Setum satyasya bhetsyami guroh satyapratishravah
109.18
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ २.१०९.१८॥
Asatyasandhasya satashchalasyasthirachetasah
Naiva deva na pitarah pratichchhantiti nah shrutam
109.19
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।
भारः सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते ॥ २.१०९.१९॥
Pratyagatmamimam dharmam satyam pashyamyaham svayam
Bharah satpurushachirnastadarthamabhimanyate
109.20
क्षात्त्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥ २.१०९.२०॥
Kshattram dharmamaham tyakshye hyadharmam dharmasanhitam
Kshudrairnrishansairlubdhaishcha sevitam papakarmabhih
109.21
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य च ।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ २.१०९.२१॥
Kayena kurute papam manasa sampradharya cha
Anritam jihvaya chaha trividham karma patakam
109.22
भूमिः कीर्त्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
स्वर्गस्थं चानुपश्यन्ति सत्यमेव भजेत तत् ॥ २.१०९.२२॥
Bhumih kirttiryasho lakshmih purusham prarthayanti hi
Svargastham chanupashyanti satyameva bhajeta tat
109.23
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य्य माम् ।
आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ २.१०९.२३॥
Shreshtham hyanaryameva syadyadbhavanavadharyya mam
Aha yuktikarairvakyairidam bhadram kurushva ha
109.24
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरौ ।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २.१०९.२४॥
Katham hyaham pratigyaya vanavasamimam gurau
Bharatasya karishyami vacho hitva gurorvachah
109.25
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ ।
प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥ २.१०९.२५॥
Sthira maya pratigyata pratigya gurusannidhau
Prahrishyamana sa devi kaikeyi chabhavattada
109.26
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितऽन् देवांश्च तर्पयन् ॥ २.१०९.२६॥
Vanavasam vasannevam shuchirniyatabhojanah
Mulaih pushpaih phalaih punyaih pitan devanshcha tarpayan
109.27
सन्तुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्त्तये ।
अकुहः श्रद्दधानस्सन् कार्य्याकार्य्यविचक्षणः ॥ २.१०९.२७॥
Santushtapanchavargo ham lokayatram pravarttaye
Akuhah shraddadhanassan karyyakaryyavichakshanah
109.28
कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्त्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २.१०९.२८॥
Karmabhumimimam prapya karttavyam karma yachchhubham
Agnirvayushcha somashcha karmanam phalabhaginah
109.29
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवङ्गतः ।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ २.१०९.२९॥
Shatam kratunamahritya devarat tridivangatah
Tapansyugrani chasthaya divam yata maharshayah
109.30
अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजा निशम्य तन्नास्तिकवाक्यहेतुम् ।
अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य ॥ २.१०९.३०॥
Amrishyamanah punarugrateja nishamya tannastikavakyahetum
Athabravittam nripatestanujo vigarhamano vachanani tasya
109.31
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादिताञ्च ।
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ २.१०९.३१॥
Satyam cha dharmam cha parakramam cha bhutanukampam priyavaditancha
Dvijatidevatithipujanam cha panthanamahustridivasya santah
109.32
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः ।
धर्मं चरन्तः सकलं यथावत् कांक्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः ॥ २.१०९.३२॥
Tenaivamagyaya yathavadarthamekodayam sampratipadya viprah
Dharmam charantah sakalam yathavat kankshanti lokagamamapramattah
109.33
निन्दाम्यहं कर्म पितुः कृतं तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् ।
बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥ २.१०९.३३॥
Nindamyaham karma pituh kritam tadyastvamagrihnadvishamasthabuddhim
Buddhyanayaivanvidhaya charantam sunastikam dharmapathadapetam
109.34
यथा हि चोरः स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
तस्माद्धि यः शङ्क्यतमः प्रजानां न नास्तिकेनाभिमुखो बुधः स्यात् ॥ २.१०९.३४॥
Yatha hi chorah sa tatha hi buddhastathagatam nastikamatra viddhi
Tasmaddhi yah shankyatamah prajanam na nastikenabhimukho budhah syat
109.35
त्वत्तो जनाः पूर्वतरे वराश्च शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः ।
जित्वा सदेमं च परञ्च लोकं तस्माद्द्विजाः स्वस्ति हुतं कृतं च ॥ २.१०९.३५॥
Tvatto janah purvatare varashcha shubhani karmani bahuni chakruh
Jitva sademam cha parancha lokam tasmaddvijah svasti hutam kritam cha
109.36
धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ २.१०९.३६॥
Dharme ratah satpurushaih sametastejasvino danagunapradhanah
Ahinsaka vitamalashcha loke bhavanti pujya munayah pradhanah
109.37
इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम् ।
उवाच तथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः ॥ २.१०९.३७॥
Iti bruvantam vachanam sarosham ramam mahatmanamadinasattvam
Uvacha tathyam punarastikam cha satyam vachah sanunayam cha viprah
109.38
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः॥२.१०९.३८॥
Na nastikanam vachanam bravimyaham na nastikoham na cha nasti kinchana
Samikshya kalam punarastikobhavam bhaveya kale punareva nastikah
109.39
स चापि कालो ऽयमुपागतः शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।
निवर्त्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं तु मयैतदीरितम् ॥ २.१०९.३९ ॥
Sa chapi kalo yamupagatah shanairyatha maya nastikavagudirita
Nivarttanartham tava rama karanat prasadanartham tu mayaitadiritam