UtshovSarga 73
73.1
यस्मिन् तु दिवसे राजा चक्रे गो दानम् उत्तमम् ।
तस्मिन् तु दिवसे शूरो युधाजित् समुपेयिवान् ॥१-७३-१॥
Yasmin tu divase raja chakre go danam uttamam
Tasmin tu divase shuro yudhajit samupeyivan
73.2
पुत्रः केकय राजस्य साक्षात् भरत मातुलः ।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलम् राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥१-७३-२॥
Putrah kekaya rajasya sakshat bharata matulah
Drishtva prishtva cha kushalam rajanam idam abravit
73.3
केकय अधिपती राजा स्नेहात् कुशलम् अब्रवीत् ।
येषाम् कुशलकामो असि तेषाम् संप्रति अनामयम् ॥१-७३-३॥
Kekaya adhipati raja snehat kushalam abravit
Yesham kushalakamo asi tesham samprati anamayam
73.4
स्वस्रीयम् मम राजेन्द्र द्रष्टु कामो महीपतिः ।
तत् अर्थम् उपयातो अहम् अयोध्याम् रघुनंदन ॥१-७३-४॥
Svasriyam mama rajendra drashtu kamo mahipatih
Tat artham upayato aham ayodhyam raghunandana
73.5
श्रुत्वा तु अहम् अयोध्यायाम् विवाह अर्थम् तव आत्मजान् ।
मिथिलाम् उपयातान् तु त्वया सह महीपते ॥१-७३-५॥
Shrutva tu aham ayodhyayam vivaha artham tava atmajan
Mithilam upayatan tu tvaya saha mahipate
73.6
त्वरया अभुपयातो अहम् द्रष्टु कामः स्वसुः सुतम् ।
अथ राजा दशरथः प्रिय अतिथिम् उपस्थितम् ॥१-७३-६॥
Tvaraya abhupayato aham drashtu kamah svasuh sutam
Atha raja dasharathah priya atithim upasthitam
73.7
दृष्ट्वा परम सत्कारैः पूजार्हम् समपूजयत् ।
ततः ताम् उषितो रात्रिम् सह पुत्रैः महात्मभिः ॥१-७३-७॥
Drishtva parama satkaraih pujarham samapujayat
Tatah tam ushito ratrim saha putraih mahatmabhih
73.8
प्रभाते पुनः उत्थाय कृत्वा कर्माणि तत्त्ववित् ।
ऋषीन् तदा पुरस्कृत्य यज्ञ वाटम् उपागमत् ॥१-७३-८॥
Prabhate punah utthaya kritva karmani tattvavit
Rishin tada puraskritya yagya vatam upagamat
73.9
युक्ते मुहूर्ते विजये सर्व आभरण भूषितैः ।
भ्रातृभिः सहितो रामः कृत कौतुक मंगलः ॥१-७३-९॥
Yukte muhurte vijaye sarva abharana bhushitaih
Bhratribhih sahito ramah krita kautuka mangalah
73.10
वसिष्ठम् पुरतः कृत्वा महर्षीन् अपरान् अपि ।
वशिष्टःओ भगवान् एत्य वैदेहम् इदम् अब्रवीत् ॥१-७३-१०॥
Vasishtham puratah kritva maharshin aparan api
Vashishtaho bhagavan etya vaideham idam abravit
73.11
राजा दशरथो राजन् कृत कौतुक मन्गलैः ।
पुत्रैः नर वर श्रेष्ठ दातारम् अभिकांक्षते ॥१-७३-११॥
Raja dasharatho rajan krita kautuka mangalaih
Putraih nara vara shreshtha dataram abhikankshate
73.12
दातृ प्रतिग्रहीतृभ्याम् सर्व अर्थाः संभवन्ति हि ।
स्वधर्मम् प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यम् उत्तमम् ॥१-७३-१२॥
Datri pratigrahitribhyam sarva arthah sambhavanti hi
Svadharmam pratipadyasva kritva vaivahyam uttamam
73.13
इति उक्तः परम उदारो वसिष्ठेन महात्मना ।
प्रत्युवाच महातेजा वाक्यम् परम धर्मवित् ॥१-७३-१३॥
Iti uktah parama udaro vasishthena mahatmana
Pratyuvacha mahateja vakyam parama dharmavit
73.14
कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्य आज्ञा संप्रतीक्ष्यते ।
स्व गृहे को विचारो अस्ति यथा राज्यम् इदम् तव ॥१-७३-१४॥
Kah sthitah pratiharo me kasya agya sampratikshyate
Sva grihe ko vicharo asti yatha rajyam idam tava
73.15
कृत कौतुक सर्वस्वा वेदि मूलम् उपागताः ।
मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेः इव अर्चिषः ॥१-७३-१५॥
Krita kautuka sarvasva vedi mulam upagatah
Mama kanya munishreshtha dipta vahneh iva archishah
73.16
सद्यो अहम् त्वत् प्रतीक्षो अस्मि वेद्याम् अस्याम् प्रतिषितः ।
अविघ्नम् कुरुताम् राजा किम् अर्थम् हि विलम्ब्यते ॥१-७३-१६॥
Sadyo aham tvat pratiksho asmi vedyam asyam pratishitah
Avighnam kurutam raja kim artham hi vilambyate
73.17
तत् वाक्यम् जनकेन उक्तम् श्रुत्वा दशरथः तदा ।
प्रवेशयामास सुतान् सर्वान् ऋषि गणान् अपि ॥१-७३-१७॥
Tat vakyam janakena uktam shrutva dasharathah tada
Praveshayamasa sutan sarvan rishi ganan api
73.18
ततो राजा विदेहानाम् वशिष्ठम् इदम् अब्रवीत् ।
कारयस्व ऋषे सर्वान् ऋषिभिः सह धार्मिक ॥१-७३-१८॥
Tato raja videhanam vashishtham idam abravit
Karayasva rishe sarvan rishibhih saha dharmika
73.19
रामस्य लोक रामस्य क्रियाम् वैवाहिकीम् प्रभो ।
तथा इति उक्त्वा तु जनकम् वशिष्टःओ भगवान् ऋषिः ॥१-७३-१९॥
Ramasya loka ramasya kriyam vaivahikim prabho
Tatha iti uktva tu janakam vashishtaho bhagavan rishih
73.20
विश्वामित्रम् पुरस्कृत्य शतानंदम् च धार्मिकम् ।
प्रपा मध्ये तु विधिवत् वेदीम् कृत्वा महातपाः ॥१-७३-२०॥
Vishvamitram puraskritya shatanandam cha dharmikam
Prapa madhye tu vidhivat vedim kritva mahatapah
73.21
अलम् चकार ताम् वेदीम् गन्ध पुष्पैः समंततः ।
सुवर्ण पालिकाभिः च चित्र कुम्भैः च स अंकुरैः ॥१-७३-२१॥
Alam chakara tam vedim gandha pushpaih samantatah
Suvarna palikabhih cha chitra kumbhaih cha sa ankuraih
73.22
अंकुर आढ्यैः शरावैः च धूप पात्रैः स धूपकैः ।
शंख पात्रैः श्रुवैः स्रुग्भिः पात्रैः अर्घ्यादि पूजितैः ॥१-७३-२२॥
Ankura adhyaih sharavaih cha dhupa patraih sa dhupakaih
Shankha patraih shruvaih srugbhih patraih arghyadi pujitaih
73.23
लाज पूर्णैः च पात्रीभिः रक्षितैः अपि संस्कृतैः ।
दर्भैः समैः समास्तीर्य विधिवत् मंत्र पुरस्कृतम् ॥१-७३-२३॥
Laja purnaih cha patribhih rakshitaih api sanskritaih
Darbhaih samaih samastirya vidhivat mantra puraskritam
73.24
अग्निम् आधाय तम् वेद्याम् विधि मंत्र पूर्वकम् ।
जुहाव अग्नौ महातेजा वशिष्ठो मुनिपुंगव ॥१-७३-२४॥
Agnim adhaya tam vedyam vidhi mantra purvakam
Juhava agnau mahateja vashishtho munipungava
73.25
ततः सीताम् समानीय सर्व आभरण भुषिताम् ।
समक्षम् अग्नेः संस्थाप्य राघव अभिमुखे तदा ॥१-७३-२५॥
Tatah sitam samaniya sarva abharana bhushitam
Samaksham agneh sansthapya raghava abhimukhe tada
73.26
अब्रवीत् जनको राजा कौसल्य आनंद वर्धनम् ।
इयम् सीता मम सुता सह धर्म चरी तव ॥१-७३-२६॥
Abravit janako raja kausalya ananda vardhanam
Iyam sita mama suta saha dharma chari tava
73.27
प्रतीच्छ च एनाम् भद्रम् ते पाणिम् गृह्णीष्व पाणिना ।
पतिव्रता महभागा छाय इव अनुगता सदा ॥१-७३-२७॥
Pratichchha cha enam bhadram te panim grihnishva panina
Pativrata mahabhaga chhaya iva anugata sada
73.28
इति उक्त्वा प्राक्षिपत् राजा मंत्र पूतम् जलम् तदा ।
साधु साधु इति देवानाम् ऋषीणाम् वदताम् तदा ॥१-७३-२८॥
Iti uktva prakshipat raja mantra putam jalam tada
Sadhu sadhu iti devanam rishinam vadatam tada
73.29
देव दुंदुभि निर्घोषः पुष्प वर्षम् महान् अभूत् ।
एवम् दत्त्वा सुताम् सीताम् मंत्र उदक पुरस्कृताम् ॥१-७३-२९॥
Deva dundubhi nirghoshah pushpa varsham mahan abhut
Evam dattva sutam sitam mantra udaka puraskritam
73.30
अब्रवीत् जनको राजा हर्षेण अभिपरिप्लुत ।
लक्ष्मण आगच्छ भद्रम् ते ऊर्मिलाम् उद्यताम् मया ॥१-७३-३०॥
Abravit janako raja harshena abhiparipluta
Lakshmana agachchha bhadram te urmilam udyatam maya
73.31
प्रतीच्छ पाणिम् गृह्णीष्व मा भूत् कालस्य पर्ययः ।
तम् एवम् उक्त्वा जनको भरतम् च अभ्यभाषत ॥१-७३-३१॥
Pratichchha panim grihnishva ma bhut kalasya paryayah
Tam evam uktva janako bharatam cha abhyabhashata
73.32
गृहाण पाणिम् माण्डव्याः पाणिना रघुनंदन ।
शत्रुघ्नम् च अपि धर्माअत्मा अब्रवीत् मिथिलेश्वरः ॥१-७३-३२॥
Grihana panim mandavyah panina raghunandana
Shatrughnam cha api dharmaatma abravit mithileshvarah
73.33
श्रुतकीर्तेः महाबाहो पाणिम् गृह्णीष्व पाणिना ।
सर्वे भवन्तः सौम्याः च सर्वे सुचरित व्रताः ॥१-७३-३३॥
Shrutakirteh mahabaho panim grihnishva panina
Sarve bhavantah saumyah cha sarve sucharita vratah
73.34
पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत् कालस्य पर्ययः ।
जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन् पाणिभिः अस्पृशन् ॥१-७३-३४॥
Patnibhih santu kakutstha ma bhut kalasya paryayah
Janakasya vachah shrutva panin panibhih asprishan
73.35
चत्वारः ते चतसॄणाम् वसिष्ठस्य मते स्थिताः ।
अग्निम् प्रदक्षिणम् कृत्वा वेदिम् राजानम् एव च ॥१-७३-३५॥
Chatvarah te chatasrinam vasishthasya mate sthitah
Agnim pradakshinam kritva vedim rajanam eva cha
73.36
ऋषीन् चैव महात्मानः सह भार्या रघु उद्वहाः ।
यथा उक्तेन तथा चक्रुः विवाहम् विधि पूर्वकम् ॥१-७३-३६॥
Rishin chaiva mahatmanah saha bharya raghu udvahah
Yatha uktena tatha chakruh vivaham vidhi purvakam
73.37
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा ।
दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः।यद्वा -पुष्प वृष्टिः महति आसीत् अंतरिक्षात् सु भास्वरा ।दिव्य दुन्दुभि निर्घोषैः गीत वादित्र निःस्वनैः ॥१-७३-३७॥
Pushpavrishtirmahatyasidantarikshatsubhasvara
Divyadundubhinirghoshairgitavaditranihsvanaih, yadva -pushpa vrishtih mahati asit antarikshat su bhasvara, divya dundubhi nirghoshaih gita vaditra nihsvanaih
73.38
ननृतुः च अप्सरः संघा गन्धर्वाः च जगुः कलम् ।
विवाहे रघु मुख्यानाम् तद् अद्भुतम् अदृश्यत ॥१-७३-३८॥
Nanrituh cha apsarah sangha gandharvah cha jaguh kalam
Vivahe raghu mukhyanam tad adbhutam adrishyata
73.39
ईदृशे वर्तमाने तु तूर्य उद्घुष्ट निनादिते ।
त्रिः अग्निम् ते परिक्रम्य ऊहुः भार्या महौजसः ॥१-७३-३९॥
Idrishe vartamane tu turya udghushta ninadite
Trih agnim te parikramya uhuh bharya mahaujasah
73.40
अथ उपकार्याम् जग्मुः ते स दारा रघुनंदनाः ।
राजा अपि अनुययौ पश्यन् स ऋषि संघः स बान्धवः ॥१-७३-४०॥
Atha upakaryam jagmuh te sa dara raghunandanah
Raja api anuyayau pashyan sa rishi sanghah sa bandhavah