UtshovSarga 65
65.1
अथ हैमवतीम् राम दिशम् त्यक्त्वा महामुनिः ।
पूर्वाम् दिशम् अनुप्राप्य तपः तेपे सुदारुणम् ॥१-६५-१॥
Atha haimavatim rama disham tyaktva mahamunih
Purvam disham anuprapya tapah tepe sudarunam
65.2
मौनम् वर्ष सहस्रस्य कृत्वा व्रतम् अनुत्तमम् ।
चकार अप्रतिमम् राम तपः परम दुष्करम् ॥१-६५-२॥
Maunam varsha sahasrasya kritva vratam anuttamam
Chakara apratimam rama tapah parama dushkaram
65.3
पूर्णे वर्ष सहस्रे तु काष्ठ भूतम् महामुनिम् ।
विघ्नैः बहुभिः आधूतम् क्रोधो न अंतरम् आविशत् ॥१-६५-३॥
Purne varsha sahasre tu kashtha bhutam mahamunim
Vighnaih bahubhih adhutam krodho na antaram avishat
65.4
सः कृत्वा निश्चयम् राम तप आतिष्टत् अव्ययम् ।
तस्य वर्ष सहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रतः ॥१-६५-४॥
Sah kritva nishchayam rama tapa atishtat avyayam
Tasya varsha sahasrasya vrate purne mahavratah
65.5
भोक्तुम् आरब्धवान् अन्नम् तस्मिन् काले रघूत्तम ।
इन्द्रो द्विजातिः भूत्वा तम् सिद्ध अन्नम् अयाचत् ॥१-६५-५॥
Bhoktum arabdhavan annam tasmin kale raghuttama
Indro dvijatih bhutva tam siddha annam ayachat
65.6
तस्मैः दत्त्वा तदा सिद्धम् सर्वम् विप्राय निश्चितः ।
निःषेषिते अन्ने भगवान् अभुक्त्वा इव महातपाः ॥१-६५-६॥
Tasmaih dattva tada siddham sarvam vipraya nishchitah
Nihsheshite anne bhagavan abhuktva iva mahatapah
65.7
न किंचित् अवदत् विप्रम् मौन व्रतम् उपास्थितः ।
तथा एव आसीत् पुनः मौनम् अनुच्छ्वासम् चकार ह ॥१-६५-७॥
Na kinchit avadat vipram mauna vratam upasthitah
Tatha eva asit punah maunam anuchchhvasam chakara ha
65.8
अथ वर्ष सहस्रम् च न उच्छ्वसन् मुनिपुंगवः ।
तस्य अनुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत ॥१-६५-८॥
Atha varsha sahasram cha na uchchhvasan munipungavah
Tasya anuchchhvasamanasya murdhni dhumo vyajayata
65.9
त्रै लोक्यम् येन संभ्रांतम् आतापितम् इव अभवत् ।
ततो देवर्षि गन्धर्वाः पन्नग उरग राक्षसाः ॥१-६५-९॥
Trai lokyam yena sambhrantam atapitam iva abhavat
Tato devarshi gandharvah pannaga uraga rakshasah
65.10
मोहिता तपसा तस्य तेजसा मंदरश्मयः ।
कश्मल उपहताः सर्वे पितामहम् अथ अब्रुवन् ॥१-६५-१०॥
Mohita tapasa tasya tejasa mandarashmayah
Kashmala upahatah sarve pitamaham atha abruvan
65.11
बहुभिः कारणैः देव विश्वामित्रो महामुनिः ।
लोभितः क्रोधितः चैव तपसा च अभिवर्धते ॥१-६५-११॥
Bahubhih karanaih deva vishvamitro mahamunih
Lobhitah krodhitah chaiva tapasa cha abhivardhate
65.12
न हि अस्य वृजिनम् किंचित् दृश्यते सूक्ष्मम् अपि अथ ।
न दीयते यदि तु अस्य मनसा यत् अभीप्सितम् ॥१-६५-१२॥
Na hi asya vrijinam kinchit drishyate sukshmam api atha
Na diyate yadi tu asya manasa yat abhipsitam
65.13
विनाशयति त्रैलोक्यम् तपसा स चर अचरम् ।
व्याकुलाः च दिशः सर्वा न च किंचित् प्रकाशते ॥१-६५-१३॥
Vinashayati trailokyam tapasa sa chara acharam
Vyakulah cha dishah sarva na cha kinchit prakashate
65.14
सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ।
प्रकंपते च वसुधा वायुः वाति इह संकुलः ॥१-६५-१४॥
Sagarah kshubhitah sarve vishiryante cha parvatah
Prakampate cha vasudha vayuh vati iha sankulah
65.15
ब्रह्मन् नप्रतिजानीमो नास्तिको जायते जनः ।
सम्मूढम् इव त्रैलोक्यम् संप्रक्षुभित मानसम् ॥१-६५-१५॥
Brahman napratijanimo nastiko jayate janah
Sammudham iva trailokyam samprakshubhita manasam
65.16
भास्करो निष्प्रभः चैव महर्षेः तस्य तेजसा ।
बुद्धिम् न कुरुते यावत् नाशे देव महामुनिः ॥१-६५-१६॥
Bhaskaro nishprabhah chaiva maharsheh tasya tejasa
Buddhim na kurute yavat nashe deva mahamunih
65.17
तावत् प्रसादो भगवान् अग्नि रूपो महाद्युतिः ।
काल अग्निना यथा पूर्वम् त्रैलोक्यम् दह्यते अखिलम् ॥१-६५-१७॥
Tavat prasado bhagavan agni rupo mahadyutih
Kala agnina yatha purvam trailokyam dahyate akhilam
65.18
देव राज्यम् चिकीर्षेत दीयताम् अस्य यत् मतम् ।
ततः सुर गणाः सर्वे पितामह पुरोगमाः ॥१-६५-१८॥
Deva rajyam chikirsheta diyatam asya yat matam
Tatah sura ganah sarve pitamaha purogamah
65.19
विश्वामित्रम् महात्मानम् वाक्यम् मधुरम् अब्रुवन् ।
ब्रह्मर्षे स्वागतम् ते अस्तु तपसा स्म सु तोषिताः ॥१-६५-१९॥
Vishvamitram mahatmanam vakyam madhuram abruvan
Brahmarshe svagatam te astu tapasa sma su toshitah
65.20
ब्राह्मण्यम् तपसा उग्रेण प्राप्तवान् असि कौशिक ।
दीर्घम् आयुः च ते ब्रह्मन् ददामि स मरुद् गणः ॥१-६५-२०॥
Brahmanyam tapasa ugrena praptavan asi kaushika
Dirgham ayuh cha te brahman dadami sa marud ganah
65.21
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रम् ते गच्छ सौम्य यथा सुखम् ।
पितामह वचः श्रुत्वा सर्वेषाम् त्रिदिव ओकसाम् ॥१-६५-२१॥
Svasti prapnuhi bhadram te gachchha saumya yatha sukham
Pitamaha vachah shrutva sarvesham tridiva okasam
65.22
कृत्वा प्रणामम् मुदितो व्याजहार महामुनिः ।
ब्राह्मण्यम् यदि मे प्राप्तम् दीर्घम् आयुः तथैव च ॥१-६५-२२॥
Kritva pranamam mudito vyajahara mahamunih
Brahmanyam yadi me praptam dirgham ayuh tathaiva cha
65.23
आऊं कारो अथ वषट् कारो वेदाः च वरयन्तु माम् ।
क्षत्र वेदविदाम् श्रेष्ठो ब्रह्म वेदविदाम् अपि ॥१-६५-२३॥
Aum karo atha vashat karo vedah cha varayantu mam
Kshatra vedavidam shreshtho brahma vedavidam api
65.24
ब्रह्म पुत्रो वसिष्ठो माम् एवम् वदतु देवताः ।
यदि अयम् परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥१-६५-२४॥
Brahma putro vasishtho mam evam vadatu devatah
Yadi ayam paramah kamah krito yantu surarshabhah
65.25
ततः प्रसादितो देवैः वसिष्ठो जपताम् वरः ।
सख्यम् चकार ब्रह्मर्षिः एवम् अस्तु इति च अब्रवीत् ॥१-६५-२५॥
Tatah prasadito devaih vasishtho japatam varah
Sakhyam chakara brahmarshih evam astu iti cha abravit
65.26
ब्रह्मर्षिः त्वम् न संदेहः सर्वम् संपद्यते तव ।
इति उक्त्वा देवताः च अपि सर्वा जग्मुः यथा आगतम् ॥१-६५-२६॥
Brahmarshih tvam na sandehah sarvam sampadyate tava
Iti uktva devatah cha api sarva jagmuh yatha agatam
65.27
विश्वामित्रो अपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यम् उत्तमम् ।
पूजयामास ब्रह्मर्षिम् वसिष्ठम् जपताम् वरम् ॥१-६५-२७॥
Vishvamitro api dharmatma labdhva brahmanyam uttamam
Pujayamasa brahmarshim vasishtham japatam varam
65.28
कृत कामो महीम् सर्वाम् चचार तपसि स्थितः ।
एवम् तु अनेन ब्राह्मण्यम् प्राप्तम् राम महात्मना ॥१-६५-२८॥
Krita kamo mahim sarvam chachara tapasi sthitah
Evam tu anena brahmanyam praptam rama mahatmana
65.29
एष राम मुनि श्रेष्ठ एष विग्रहवान् तपः ।
एष धर्मः परो नित्यम् वीर्यस्य एष परायणम् ॥१-६५-२९॥
Esha rama muni shreshtha esha vigrahavan tapah
Esha dharmah paro nityam viryasya esha parayanam
65.30
एवम् उक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तमः ।
शतानंद वचः श्रुत्वा राम लक्ष्मण संनिधौ ॥१-६५-३०॥
Evam uktva mahateja virarama dvijottamah
Shatananda vachah shrutva rama lakshmana sannidhau
65.31
जनकः प्रांजलिः वाक्यम् उवाच कुशिकाअत्मजम् ।
धन्यो अस्मि अनुगृहीतो अस्मि यस्य मे मुनिपुंगव ॥१-६५-३१॥
Janakah pranjalih vakyam uvacha kushikaatmajam
Dhanyo asmi anugrihito asmi yasya me munipungava
65.32
यज्ञम् काकुत्स्थ सहितः प्राप्तवान् असि कौशिक ।
पावितो अहम् त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने ॥१-६५-३२॥
Yagyam kakutstha sahitah praptavan asi kaushika
Pavito aham tvaya brahman darshanena mahamune
65.33
गुणा बहु विधाः प्राप्ताः तव संदर्शनात् मया ।
विस्तरेण च वै ब्रह्मन् कीर्त्यमानम् महत्तपः ॥१-६५-३३॥
Guna bahu vidhah praptah tava sandarshanat maya
Vistarena cha vai brahman kirtyamanam mahattapah
65.34
श्रुतम् मया महातेजो रामेण च महात्मना ।
सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुताः ते बहवो गुणाः ॥१-६५-३४॥
Shrutam maya mahatejo ramena cha mahatmana
Sadasyaih prapya cha sadah shrutah te bahavo gunah
65.35
अप्रमेयम् तपः तुभ्यम् अप्रमेयम् च ते बलम् ।
अप्रमेया गुणाः चैव नित्यम् ते कुशिकात्मज ॥१-६५-३५॥
Aprameyam tapah tubhyam aprameyam cha te balam
Aprameya gunah chaiva nityam te kushikatmaja
65.36
तृप्तिः आश्चर्य भूतानाम् कथानाम् न अस्ति मे विभो ।
कर्म कालो मुनि श्रेष्ठ लम्बते रवि मण्डलम् ॥१-६५-३६॥
Triptih ashcharya bhutanam kathanam na asti me vibho
Karma kalo muni shreshtha lambate ravi mandalam
65.37
श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुम् अर्हसि माम् पुनः ।
स्वागतम् जपताम् श्रेष्ठ माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि ॥१-६५-३७॥
Shvah prabhate mahatejo drashtum arhasi mam punah
Svagatam japatam shreshtha mam anugyatum arhasi
65.38
एवम् उक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुषर्षभम् ।
विससर्ज आशु जनकम् प्रीतम् प्रीतिमान् तदाअ ॥१-६५-३८॥
Evam ukto munivarah prashasya purusharshabham
Visasarja ashu janakam pritam pritiman tadaa
65.39
एवम् उक्त्वा मुनि श्रेष्ठम् वैदेहो मिथिला अधिपः ।
प्रदक्षिणम् चकार आशु स उपाध्यायः स बांधवः ॥१-६५-३९॥
Evam uktva muni shreshtham vaideho mithila adhipah
Pradakshinam chakara ashu sa upadhyayah sa bandhavah
65.40
विश्वामित्रो अपि धर्मात्मा सह रामः स लक्ष्मणः ।
स्वम् वासम् अभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभिः ॥१-६५-४०॥
Vishvamitro api dharmatma saha ramah sa lakshmanah
Svam vasam abhichakrama pujyamano maharshibhih