UtshovSarga 57
57.1
ततः त्रिशंकोः वचनम् श्रुत्वा क्रोध समन्वितम् ।
ऋषि पुत्र शतम् राम राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥१-५८-१॥
Tatah trishankoh vachanam shrutva krodha samanvitam
Rishi putra shatam rama rajanam idam abravit
57.2
प्रत्याख्यातो असि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्य वादिना ।
तम् कथम् समतिक्रम्य शाखा अन्तरम् उपेयिवान् ॥१-५८-२॥
Pratyakhyato asi durbuddhe guruna satya vadina
Tam katham samatikramya shakha antaram upeyivan
57.3
इक्ष्वाकूणाम् हि सर्वेषाम् पुरोधाः परमा गतिः ।
न च अतिक्रमितुम् शक्यम् वचनम् सत्य वादिनः ॥१-५८-३॥
Ikshvakunam hi sarvesham purodhah parama gatih
Na cha atikramitum shakyam vachanam satya vadinah
57.4
अशक्यम् इति स उवाच वसिष्ठो भगवान् ऋषिः ।
तम् वयम् वै समाहर्तुम् क्रतुम् शक्ताः कथंचन ॥१-५८-४॥
Ashakyam iti sa uvacha vasishtho bhagavan rishih
Tam vayam vai samahartum kratum shaktah kathanchana
57.5
बालिशः त्वम् नर श्रेष्ठ गम्यताम् स्व पुरम् पुनः ।
याजने भगवान् शक्तः त्रैलोक्यस्य अपि पार्थिव ॥१-५८-५॥
Balishah tvam nara shreshtha gamyatam sva puram punah
Yajane bhagavan shaktah trailokyasya api parthiva
57.6
अवमानम् कथम् कर्तुम् तस्य शक्षायामहे वयम् ।
तेषाम् तद् वचनम् श्रुत्वा क्रोध पर्याकुल अक्षरम् ॥१-५८-६॥
Avamanam katham kartum tasya shakshayamahe vayam
Tesham tad vachanam shrutva krodha paryakula aksharam
57.7
स राजा पुनः एव एतान् इदम् वचनम् अब्रवीत् ।
प्रत्याख्यातो भगवता गुरु पुत्रैः तथैव हि ॥१-५८-७॥
Sa raja punah eva etan idam vachanam abravit
Pratyakhyato bhagavata guru putraih tathaiva hi
57.8
अन्याम् गतिम् गमिष्यामि स्वस्ति वो अस्तु तपो धनाः ।
ऋषि पुत्राः तु तत् श्रुत्वा वाक्यम् घोर अभिसंहितम् ॥१-५८-८॥
Anyam gatim gamishyami svasti vo astu tapo dhanah
Rishi putrah tu tat shrutva vakyam ghora abhisanhitam
57.9
शेपुः परम संक्रुद्धाः चण्डालत्वम् गमिष्यसि ।
इति उक्त्वा ते महात्मानो विविशुः स्वम् स्वम् आश्रमम् ॥१-५८-९॥
Shepuh parama sankruddhah chandalatvam gamishyasi
Iti uktva te mahatmano vivishuh svam svam ashramam
57.10
अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् राजा चण्डालताम् गतः ।
नील वस्त्र धरो नीलः परुषो ध्वस्त मूर्धजः ॥१-५८-१०॥
Atha ratryam vyatitayam raja chandalatam gatah
Nila vastra dharo nilah parusho dhvasta murdhajah
57.11
चित्य माल्य अनुलेपः च आयस आभरणो अभवत् ।
तम् दृष्ट्वा मंत्रिणः सर्वे त्यज्य चण्डाल रूपिणम् ॥१-५८-११॥
Chitya malya anulepah cha ayasa abharano abhavat
Tam drishtva mantrinah sarve tyajya chandala rupinam
57.12
प्राद्रवन् सहिता राम पौरा ये अस्य अनुगामिनः ।
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परम आत्मवान् ॥१-५८-१२॥
Pradravan sahita rama paura ye asya anugaminah
Eko hi raja kakutstha jagama parama atmavan
57.13
दह्यमानो दिवा रात्रम् विश्वामित्रम् तपो धनम् ।
विश्वामित्रः तु तम् दृष्ट्वा राजानम् विफली कृतम् ॥१-५८-१३॥
Dahyamano diva ratram vishvamitram tapo dhanam
Vishvamitrah tu tam drishtva rajanam viphali kritam
57.14
चण्डाल रूपिणम् राम मुनिः कारुण्यम् आगतः ।
कारुण्यात् स महातेजा वाक्यम् परम धार्मिकः ॥१-५८-१४॥
Chandala rupinam rama munih karunyam agatah
Karunyat sa mahateja vakyam parama dharmikah
57.15
इदम् जगाद भद्रम् ते राजानम् घोर दर्शनम् ।
किम् आगमन कार्यम् ते राजपुत्र महाबल ॥१-५८-१५॥
Idam jagada bhadram te rajanam ghora darshanam
Kim agamana karyam te rajaputra mahabala
57.16
अयोध्या अधिपते वीर शापात् चण्डालताम् गतः ।
अथ तत् वाक्यम् आकर्ण्य राजा चण्डालताम् गतः ॥१-५८-१६॥
Ayodhya adhipate vira shapat chandalatam gatah
Atha tat vakyam akarnya raja chandalatam gatah
57.17
अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् वाक्यज्ञो वाक्य कोविदम् ।
प्रत्याख्यातो अस्मि गुरुणा गुरु पुत्रैः तथा एव च ॥१-५८-१७॥
Abravit pranjalih vakyam vakyagyo vakya kovidam
Pratyakhyato asmi guruna guru putraih tatha eva cha
57.18
अनवाप्य एव तम् कामम् मया प्राप्तो विपर्ययः ।
स शरीरो दिवम् यायामि इति मे सौम्य दर्शन ॥१-५८-१८॥
Anavapya eva tam kamam maya prapto viparyayah
Sa shariro divam yayami iti me saumya darshana
57.19
मया च इष्टम् क्रतु शतम् तत् च न अवाप्यते फलम् ।
अनृतम् न उक्त पूर्वम् मे न च वक्ष्ये कदाचन ॥१-५८-१९॥
Maya cha ishtam kratu shatam tat cha na avapyate phalam
Anritam na ukta purvam me na cha vakshye kadachana
57.20
कृच्छ्रेषु अपि गतः सौम्य क्षत्र धर्मेण ते शपे ।
यज्ञैः बहु विधैः इष्टम् प्रजा धर्मेण पालिताः ॥१-५८-२०॥
Krichchhreshu api gatah saumya kshatra dharmena te shape
Yagyaih bahu vidhaih ishtam praja dharmena palitah
57.21
गुरवः च महात्मानः शील वृत्तेन तोषिताः ।
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञम् च आहर्तुम् इच्छतः ॥१-५८-२१॥
Guravah cha mahatmanah shila vrittena toshitah
Dharme prayatamanasya yagyam cha ahartum ichchhatah
57.22
परितोषम् न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव ।
दैवम् एव परम् मन्ये पौरुषम् तु निरर्थकम् ॥१-५८-२२॥
Paritosham na gachchhanti guravo munipungava
Daivam eva param manye paurusham tu nirarthakam
57.23
दैवेन आक्रम्यते सर्वम् दैवम् हि परमा गतिः ।
तस्य मे परम आर्तस्य प्रसादम् अभिकांक्षतः ।कर्तुम् अर्हसि भद्रम् ते दैव उपहत कर्मणः ॥१-५८-२३॥
Daivena akramyate sarvam daivam hi parama gatih
Tasya me parama artasya prasadam abhikankshatah, kartum arhasi bhadram te daiva upahata karmanah
57.24
न अन्याम् गतिम् गमिष्यामि न अन्यः शरणम् अस्ति मे ।
दैवम् पुरुष कारेण निवर्तयितुम् अर्हसि ॥१-५८-२४॥
Na anyam gatim gamishyami na anyah sharanam asti me
Daivam purusha karena nivartayitum arhasi