UtshovSarga 45
45.1
विश्वामित्र वचः श्रुत्वा राघवः सह लक्ष्मणः ।
विस्मयम् परमम् गत्वा विश्वामित्रम् अथ अब्रवीत् ॥१-४५-१॥
Vishvamitra vachah shrutva raghavah saha lakshmanah
Vismayam paramam gatva vishvamitram atha abravit
45.2
अति अद्भुतम् इदम् ब्रह्मन् कथितम् परमम् त्वया ।
गंगा अवतरणम् पुण्यम् सागरस्य अपि पूरणम् ॥१-४५-२॥
Ati adbhutam idam brahman kathitam paramam tvaya
Ganga avataranam punyam sagarasya api puranam
45.3
क्षण भूत इव नौ रात्रिः संवृत्त इयम् परंतप ।
इमाम् चिंतयतोः सर्वम् निखिलेन कथाम् तव ॥१-४५-३॥
Kshana bhuta iva nau ratrih sanvritta iyam parantapa
Imam chintayatoh sarvam nikhilena katham tava
45.4
तस्य सा शर्वरी सर्वा मम सौमित्रिणा सह ।
जगाम चिंतयान् अस्य विश्वामित्र कथाम् शुभाम् ॥१-४५-४॥
Tasya sa sharvari sarva mama saumitrina saha
Jagama chintayan asya vishvamitra katham shubham
45.5
ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रम् तपोधनम्।
उवाच राघवो वाक्यम् कृत आह्निकम् अरिन्दमः ॥१-४५-५॥
Tatah prabhate vimale vishvamitram tapodhanam
Uvacha raghavo vakyam krita ahnikam arindamah
45.6
गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यम् परमम् श्रुतम् ।
तराम सरितम् श्रेष्टम् पुण्यम् त्रि पथ गाम् नदीम् ॥१-४५-६॥
Gata bhagavati ratrih shrotavyam paramam shrutam
Tarama saritam shreshtam punyam tri patha gam nadim
45.7
नौः एषा हि सुख आस्तीर्णा ऋषीणाम् पुण्य कर्मणाम् ।
भगवंतम् इह प्राप्तम् ज्ञात्वा त्वरितम् आगता ॥१-४५-७॥
Nauh esha hi sukha astirna rishinam punya karmanam
Bhagavantam iha praptam gyatva tvaritam agata
45.8
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
संतारम् कारयामास स ऋषि संघस्य कौशिकः ॥१-४५-८॥
Tasya tat vachanam shrutva raghavasya mahatmanah
Santaram karayamasa sa rishi sanghasya kaushikah
45.9
उत्तरम् तीरम् आसाद्य संपूज्य ऋषि गणम् ततः ।
गंगा कूले निविष्टाः ते विशालाम् ददृशुः पुरीम् ॥१-४५-९॥
Uttaram tiram asadya sampujya rishi ganam tatah
Ganga kule nivishtah te vishalam dadrishuh purim
45.10
ततो मुनि वरः तूर्णम् जगाम सह राघवः ।
विशालाम् नगरीम् रम्याम् दिव्याम् स्वर्ग उपमाम् तदा ॥१-४५-१०॥
Tato muni varah turnam jagama saha raghavah
Vishalam nagarim ramyam divyam svarga upamam tada
45.11
अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रम् महामुनिम् ।
पप्रच्छ प्रांजलिः भूत्वा विशालाम् उत्तमाम् पुरीम् ॥१-४५-११॥
Atha ramo mahapragyo vishvamitram mahamunim
Paprachchha pranjalih bhutva vishalam uttamam purim
45.12
कतमो राज वंशो अयम् विशालायाम् महामुने ।
श्रोतुम् इच्छामि भद्रम् ते परम् कौतूहलम् हि मे ॥१-४५-१२॥
Katamo raja vansho ayam vishalayam mahamune
Shrotum ichchhami bhadram te param kautuhalam hi me
45.13
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा रामस्य मुनिपुंगवः ।
आख्यातुम् तत् समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥१-४५-१३॥
Tasya tat vachanam shrutva ramasya munipungavah
Akhyatum tat samarebhe vishalasya puratanam
45.14
श्रूयताम् राम शक्रस्य कथाम् कथयतः श्रुताम् ।
अस्मिन् देशे हि यत् वृत्तम् शृणु तत्त्वेन राघव ॥१-४५-१४॥
Shruyatam rama shakrasya katham kathayatah shrutam
Asmin deshe hi yat vrittam shrinu tattvena raghava
45.15
पूर्वम् कृत युगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः ।
अदितेः च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥१-४५-१५॥
Purvam krita yuge rama diteh putra mahabalah
Aditeh cha mahabhaga viryavantah sudharmikah
45.16
ततः तेषाम् नरव्याघ्रः बुद्धिः आसीत् महात्मनाम् ।
अमरा विर्जराः चैव कथम् स्यामो निरामयाः ॥१-४५-१६॥
Tatah tesham naravyaghrah buddhih asit mahatmanam
Amara virjarah chaiva katham syamo niramayah
45.17
तेषाम् चिंतयताम् तत्र बुद्धिः आसीत् विपश्चिताम् ।
क्षीर उद मथनम् कृत्वा रसम् प्राप्स्याम तत्र वै ॥१-४५-१७॥
Tesham chintayatam tatra buddhih asit vipashchitam
Kshira uda mathanam kritva rasam prapsyama tatra vai
45.18
ततो निश्चित्य मथनम् योक्त्रम् कृत्वा च वासुकिम् ।
मन्थानम् मन्दरम् कृत्वा ममन्थुर् अमित ओजसः ॥१-४५-१८॥
Tato nishchitya mathanam yoktram kritva cha vasukim
Manthanam mandaram kritva mamanthur amita ojasah
45.19
अथ वर्ष सहस्रेण योक्त्र सर्प शिरांसि च ।
वमन्तो अति विषम् तत्र ददंशुर् दशनैः शिलाः ॥१-४५-१९॥
Atha varsha sahasrena yoktra sarpa shiransi cha
Vamanto ati visham tatra dadanshur dashanaih shilah
45.20
उत्पपाताम् अग्नि संकाशम् हालाहल महाविषम् ।
तेन दग्धम् जगत् सर्वम् स देव असुर मानुषम् ॥१-४५-२०॥
Utpapatam agni sankasham halahala mahavisham
Tena dagdham jagat sarvam sa deva asura manusham
45.21
अथ देवा महादेवम् शंकरम् शरणार्थ्तिनः ।
जग्मुः पशुपतिम् रुद्रम् त्राहि त्राहि इति तुष्टुवुः ॥१-४५-२१॥
Atha deva mahadevam shankaram sharanarthtinah
Jagmuh pashupatim rudram trahi trahi iti tushtuvuh
45.22
एवम् उक्{]तः ततो देवैः देवेश्वरः प्रभुः ।
प्रादुर् आसीत् ततो अत्र एव शंख चक्र धरो हरिः ॥१-४५-२२॥
Evam uk{]tah tato devaih deveshvarah prabhuh
Pradur asit tato atra eva shankha chakra dharo harih
45.23
उवाच एनम् स्मितम् कृत्वा रुद्रम् शूलधरम् हरिः ।
दैवतैः मध्यमानो तु तत् पूर्वम् समुपस्थितम् ॥१-४५-२३॥
Uvacha enam smitam kritva rudram shuladharam harih
Daivataih madhyamano tu tat purvam samupasthitam
45.24
तत् त्वदीयम् सुरश्रेष्ठः सुराणाम् अग्रतो हि यत् ।
अग्र पूजामि इह स्थित्वा गृहाण इदम् विषम् प्रभो ॥१-४५-२४॥
Tat tvadiyam surashreshthah suranam agrato hi yat
Agra pujami iha sthitva grihana idam visham prabho
45.25
इति उक्त्वा च सुरश्रेष्ठः तत्र एव अंतर्धीयत ।
देवतानाम् भयम् दृष्ट्वा श्रुत्वा वाक्यम् तु शारङ्गिणः ॥१-४५-२५॥
Iti uktva cha surashreshthah tatra eva antardhiyata
Devatanam bhayam drishtva shrutva vakyam tu sharanginah
45.26
हालाहलम् विषम् घोरम् संजग्राह अमृत उपमम् ।
देवान् विसृउज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः ॥१-४५-२६॥
Halahalam visham ghoram sanjagraha amrita upamam
Devan visriujya devesho jagama bhagavan harah
45.27
ततो देव असुराः सर्वे ममन्थू रघुनंदन ।
प्रविवेश अथ पातालम् मन्थानः पर्वतोत्तमः ॥१-४५-२७॥
Tato deva asurah sarve mamanthu raghunandana
Pravivesha atha patalam manthanah parvatottamah
45.28
ततो देवाः स गन्धर्वाः तुष्टुवुः मधुसूदनम् ।
त्वम् गतिः सर्व भूतानाम् विशेषेण दिवौकसाम् ॥१-४५-२८॥
Tato devah sa gandharvah tushtuvuh madhusudanam
Tvam gatih sarva bhutanam visheshena divaukasam
45.29
पालय अस्मान् महाबाहो गिरिम् उद्धर्तुम् अर्हसि ।
इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठम् रूपम् आस्थितः ॥१-४५-२९॥
Palaya asman mahabaho girim uddhartum arhasi
Iti shrutva hrishikeshah kamatham rupam asthitah
45.30
पर्वतम् पृष्टतः कृत्वा शिश्ये तत्र उदधौ हरिः ।
पर्वत अग्रम् तु लोकात्मा हस्तेन आक्रम्य केशवः ॥१-४५-३०॥
Parvatam prishtatah kritva shishye tatra udadhau harih
Parvata agram tu lokatma hastena akramya keshavah
45.31
देवानाम् मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः ।
अथ वर्ष सहस्रेण आयुर्वेदमयः पुमान् ॥१-४५-३१॥
Devanam madhyatah sthitva mamantha purushottamah
Atha varsha sahasrena ayurvedamayah puman
45.32
उदतिष्ठत् सुधर्मात्मा स दण्ड स कमण्दुलुः ।
पूर्वम् धन्वन्तरिर् नाम अप्सराः च सु वर्चसः ॥१-४५-३२॥
Udatishthat sudharmatma sa danda sa kamanduluh
Purvam dhanvantarir nama apsarah cha su varchasah
45.33
अप्सु निर्मथनात् एव रसात् तस्मात् वर स्त्रियः ।
उत्पेतुः मनुज श्रेष्ठ तस्मात् अप्सरसो अभवन् ॥१-४५-३३॥
Apsu nirmathanat eva rasat tasmat vara striyah
Utpetuh manuja shreshtha tasmat apsaraso abhavan
45.34
षष्टिः कोट्यो अभवन् तासाम् अप्सराणाम् सुवर्चसाम् ।
असंख्येयाः तु काकुत्स्थ याः तासाम् परिचारिकाः ॥१-४५-३४॥
Shashtih kotyo abhavan tasam apsaranam suvarchasam
Asankhyeyah tu kakutstha yah tasam paricharikah
45.35
न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देव दानवाः ।
अप्रतिग्रहणात् एव ता वै साधारणाः स्मृताः ॥१-४५-३५॥
Na tah sma pratigrihnanti sarve te deva danavah
Apratigrahanat eva ta vai sadharanah smritah
45.36
वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनंदन ।
उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥१-४५-३६॥
Varunasya tatah kanya varuni raghunandana
Utpapata mahabhaga margamana parigraham
45.37
दितेः पुत्रा न ताम् राम जगृहुर् वरुण आत्मजाम् ।
अदितेः तु सुता वीर जगृहुः ताम् अनिंदिताम् ॥१-४५-३७॥
Diteh putra na tam rama jagrihur varuna atmajam
Aditeh tu suta vira jagrihuh tam aninditam
45.38
असुराः तेन दैतेयाः सुराः तेन अदितेः सुताः ।
हृष्टाः प्रमुदिताः च आसन् वारुणी ग्रहणात् सुराः ॥१-४५-३८॥
Asurah tena daiteyah surah tena aditeh sutah
Hrishtah pramuditah cha asan varuni grahanat surah
45.39
उच्चैःश्रवा हय श्रेष्ठो मणि रत्नम् च कौस्तुभम् ।
उदतिष्ठन् नरश्रेष्ठ तथैव अमृतम् उत्तमम् ॥१-४५-३९॥
Uchchaihshrava haya shreshtho mani ratnam cha kaustubham
Udatishthan narashreshtha tathaiva amritam uttamam
45.40
अथ तस्य कृते राम महान् आसीत् कुल क्षयः ।
अदितेः तु ततः पुत्रा दितेः पुत्रान् असूदयन् ॥१-४५-४०॥
Atha tasya krite rama mahan asit kula kshayah
Aditeh tu tatah putra diteh putran asudayan
45.41
एकताम् अगमन् सर्वे असुरा राक्षसैः सह ।
युद्धम् आसीत् महाघोरम् वीर त्रैलोक्य मोहनम् ॥१-४५-४१॥
Ekatam agaman sarve asura rakshasaih saha
Yuddham asit mahaghoram vira trailokya mohanam
45.42
यदा क्षयम् गतम् सर्वम् तदा विष्णुः महाबलः ।
अमृतम् सः अहरत् तूर्णम् मायाम् आस्थाय मोहिनीम् ॥१-४५-४२॥
Yada kshayam gatam sarvam tada vishnuh mahabalah
Amritam sah aharat turnam mayam asthaya mohinim
45.43
ये गता अभिमुखम् विष्णुम् अक्षरम् पुरुषोत्तमम् ।
संपिष्टाः ते तदा युद्धे बिष्णुना प्रभ विष्णुना ॥१-४५-४३॥
Ye gata abhimukham vishnum aksharam purushottamam
Sampishtah te tada yuddhe bishnuna prabha vishnuna
45.44
अदितेः आत्मजा वीरा दितेः पुत्रान् निजघ्निरे ।
अस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेया अदित्यायोः भृशम् ॥१-४५-४४॥
Aditeh atmaja vira diteh putran nijaghnire
Asmin ghore mahayuddhe daiteya adityayoh bhrisham
45.45
निहत्य दिति पुत्रान् तु राज्यम् प्राप्य पुरंदरः ।
शशास मुदितो लोकान् स ऋषि संघान् स चारणान् ॥१-४५-४५॥
Nihatya diti putran tu rajyam prapya purandarah
Shashasa mudito lokan sa rishi sanghan sa charanan