UtshovSarga 18
18.1
निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः ।
प्रति गृह्य अमरा भागान् प्रतिजग्मुः यथा आगतम् ॥१-१८-१॥
Nirvritte tu kratau tasmin hayamedhe mahatmanah
Prati grihya amara bhagan pratijagmuh yatha agatam
18.2
समाप्त दीक्षा नियमः पत्नी गण समन्वितः ।
प्रविवेश पुरीम् राजा स भृत्य बल वाहनः ॥१-१८-२॥
Samapta diksha niyamah patni gana samanvitah
Pravivesha purim raja sa bhritya bala vahanah
18.3
यथा अर्हम् पूजिताः तेन राज्ञा च पृथिवीश्वराः ।
मुदिताः प्रययुः देशान् प्रणम्य मुनि पुंगवम् ॥१-१८-३॥
Yatha arham pujitah tena ragya cha prithivishvarah
Muditah prayayuh deshan pranamya muni pungavam
18.4
श्रीमताम् गच्छताम् तेषाम् स्वगृहाणि पुरात् ततः ।
बलानि राज्ञाम् शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे ॥१-१८-४॥
Shrimatam gachchhatam tesham svagrihani purat tatah
Balani ragyam shubhrani prahrishtani chakashire
18.5
गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः ।
प्रविवेश पुरीम् श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥१-१८-५॥
Gateshu prithivisheshu raja dasharathah punah
Pravivesha purim shriman puraskritya dvijottaman
18.6
शांतया प्रययौ सार्धम् ऋष्यशृङ्गः सुपूजितः ।
अनुगम्यमानो राज्ञा च सानुयात्रेण धीमता ॥१-१८-६॥
Shantaya prayayau sardham rishyashringah supujitah
Anugamyamano ragya cha sanuyatrena dhimata
18.7
एवम् विसृज्य तान् सर्वान् राजा संपूर्ण मानसः ।
उवास सुखितः तत्र पुत्र उत्पत्तिम् विचिंतयन् ॥१-१८-७॥
Evam visrijya tan sarvan raja sampurna manasah
Uvasa sukhitah tatra putra utpattim vichintayan
18.8
ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनाम् षट् समत्ययुः ।
ततः च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ ॥१-१८-८॥
Tato yagye samapte tu ritunam shat samatyayuh
Tatah cha dvadashe mase chaitre navamike tithau
18.9
नक्क्षत्रे अदिति दैवत्ये स्व उच्छ संस्थेषु पंचसु ।
ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पता इंदुना सह ॥१-१८-९॥
Nakkshatre aditi daivatye sva uchchha sanstheshu panchasu
Graheshu karkate lagne vakpata induna saha
18.10
प्रोद्यमाने जगन्नाथम् सर्व लोक नमस्कृतम् ।
कौसल्या अजनयत् रामम् सर्व लक्षण संयुतम् ॥१-१८-१०॥
Prodyamane jagannatham sarva loka namaskritam
Kausalya ajanayat ramam sarva lakshana sanyutam
18.11
विष्णोः अर्धम् महाभागम् पुत्रम् ऐक्ष्वाकु नंदनम् ।
लोहिताक्षम् महाबाहुम् रक्त ओष्टम् दुंदुभि स्वनम् ॥१-१८-११॥
Vishnoh ardham mahabhagam putram aikshvaku nandanam
Lohitaksham mahabahum rakta oshtam dundubhi svanam
18.12
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेण अमित तेजसा ।
यथा वरेण देवानाम् अदितिः वज्र पाणिना ॥१-१८-१२॥
Kausalya shushubhe tena putrena amita tejasa
Yatha varena devanam aditih vajra panina
18.13
भरतो नाम कैकेय्याम् जज्ञे सत्य पराक्रमः ।
साक्षात् विष्णोः चतुर्थ भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥१-१८-१३॥
Bharato nama kaikeyyam jagye satya parakramah
Sakshat vishnoh chaturtha bhagah sarvaih samudito gunaih
18.14
अथ लक्ष्मण शत्रुघ्नौ सुमित्रा अजनयत् सुतौ ।
वीरौ सर्व अस्त्र कुशलौ विष्णोः अर्ध समन्वितौ ॥१-१८-१४॥
Atha lakshmana shatrughnau sumitra ajanayat sutau
Virau sarva astra kushalau vishnoh ardha samanvitau
18.15
पुष्ये जातः तु भरतो मीन लग्ने प्रसन्न धीः ।
सार्पे जातौ तु सौमित्री कुLईरे अभ्युदिते रवौ ॥१-१८-१५॥
Pushye jatah tu bharato mina lagne prasanna dhih
Sarpe jatau tu saumitri kuLire abhyudite ravau
18.16
राज्ञः पुत्रा महात्मानः चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ।
गुणवंतः अनुरूपाः च रुच्या प्रोष्ठ पदोपमाः ॥१-१८-१६॥
Ragyah putra mahatmanah chatvaro jagyire prithak
Gunavantah anurupah cha ruchya proshtha padopamah
18.17
जगुः कलम् च गंधर्वा ननृतुः च अप्सरो गणाः ।
देव दुंदुभयो नेदुः पुष्प वृष्टिः च खात् पतत् ॥१-१८-१७॥
Jaguh kalam cha gandharva nanrituh cha apsaro ganah
Deva dundubhayo neduh pushpa vrishtih cha khat patat
18.18
उत्सवः च महान् आसीत् अयोध्यायाम् जनाकुलः ।
रथ्याः च जन संबाधा नट नर्तक संकुलाः ॥१-१८-१८॥
Utsavah cha mahan asit ayodhyayam janakulah
Rathyah cha jana sambadha nata nartaka sankulah
18.19
गायनैः च विराविण्यो वादनैः च तथ अपरैः ।
विरेजुर् विपुलाः तत्र सर्व रत्न समन्विताः ॥१-१८-१९॥
Gayanaih cha viravinyo vadanaih cha tatha aparaih
Virejur vipulah tatra sarva ratna samanvitah
18.20
प्रदेयांश्च ददौ राजा सूत मागध वंदिनाम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तम् गो धनानि सहस्रशः ॥१-१८-२०॥
Pradeyanshcha dadau raja suta magadha vandinam
Brahmanebhyo dadau vittam go dhanani sahasrashah
18.21
अतीत्य एकादश आहम् तु नाम कर्म तथा अकरोत् ।
ज्येष्ठम् रामम् महात्मानम् भरतम् कैकयी सुतम् ॥१-१८-२१॥
Atitya ekadasha aham tu nama karma tatha akarot
Jyeshtham ramam mahatmanam bharatam kaikayi sutam
18.22
सौमित्रिम् लक्ष्मणम् इति शत्रुघ्नम् अपरम् तथा ।
वसिष्ठः परम प्रीतो नामानि कुरुते तदा ॥१-१८-२२॥
Saumitrim lakshmanam iti shatrughnam aparam tatha
Vasishthah parama prito namani kurute tada
18.23
ब्राह्मणान् भोजयामास पौरान् जानपदान् अपि ।
उददद् ब्राह्मणानाम् च रत्नौघम् अमलम् बहु ॥१-१८-२३॥
Brahmanan bhojayamasa pauran janapadan api
Udadad brahmananam cha ratnaugham amalam bahu
18.24
तेषाम् जन्म क्रिय आदीनि सर्व कर्माणि अकारयत् ।
तेषाम् केतुः इव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः ॥१-१८-२४॥
Tesham janma kriya adini sarva karmani akarayat
Tesham ketuh iva jyeshtho ramo ratikarah pituh
18.25
बभूव भूयो भूतानाम् स्वयम् भूः इव सम्मतः ।
सर्वे वेद विदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः ॥१-१८-२५॥
Babhuva bhuyo bhutanam svayam bhuh iva sammatah
Sarve veda vidah shurah sarve lokahite ratah
18.26
सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।
तेषाम् अपि महातेजा रामः सत्य पराक्रमः ॥१-१८-२६॥
Sarve gyanopasampannah sarve samudita gunaih
Tesham api mahateja ramah satya parakramah
18.27
इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशांक इव निर्मलः ।
गज स्कन्धे अश्व पृष्टे च रथ चर्यासु सम्मतः ॥१-१८-२७॥
Ishtah sarvasya lokasya shashanka iva nirmalah
Gaja skandhe ashva prishte cha ratha charyasu sammatah
18.28
धनुर्वेदे च निरतः पितुः शुशॄषणे रतः ।
बाल्यात् प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मि वर्धनः ॥१-१८-२८॥
Dhanurvede cha niratah pituh shushrishane ratah
Balyat prabhriti susnigdho lakshmano lakshmi vardhanah
18.29
रामस्य लोकरामस्य भ्रातुः ज्येष्ठस्य नित्यशः ।
सर्व प्रिय करः तस्य रामस्य अपि शरीरतः ॥१-१८-२९॥
Ramasya lokaramasya bhratuh jyeshthasya nityashah
Sarva priya karah tasya ramasya api shariratah
18.30
लक्ष्मणो लक्ष्मि संपन्नो बहिः प्राण इव अपरः ।
न च तेन विना निद्राम् लभते पुरुषोत्तमः ॥१-१८-३०॥
Lakshmano lakshmi sampanno bahih prana iva aparah
Na cha tena vina nidram labhate purushottamah
18.31
मृष्टम् अन्नम् उपानीतम् अश्नाति न हि तम् विना ।
यदा हि हयम् आरूढो मृगयाम् याति राघवः ॥१-१८-३१॥
Mrishtam annam upanitam ashnati na hi tam vina
Yada hi hayam arudho mrigayam yati raghavah
18.32
अथ एनम् पृष्ठतः अभ्येति स धनुः परिपालयन् ।
भरतस्य अपि शत्रुघ्नो लक्ष्मण अवरजो हि सः ॥१-१८-३२॥
Atha enam prishthatah abhyeti sa dhanuh paripalayan
Bharatasya api shatrughno lakshmana avarajo hi sah
18.33
प्राणैः प्रियतरो नित्यम् तस्य च आसीत् तथा प्रियः ।
स चतुर्भिः महाभागैः पुत्रैः दशरथः प्रियैः ॥१-१८-३३॥
Pranaih priyataro nityam tasya cha asit tatha priyah
Sa chaturbhih mahabhagaih putraih dasharathah priyaih
18.34
बभूव परम प्रीतो देवैः इव पितामहः ।
ते यदा ज्ञान संपन्नाः सर्वैः समुदिता गुणैः ॥१-१८-३४॥
Babhuva parama prito devaih iva pitamahah
Te yada gyana sampannah sarvaih samudita gunaih
18.35
ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तः च सर्वज्ञा दीर्घ दर्शिनः ।
तेषाम् एवम् प्रभावाणाम् सर्वेषाम् दीप्त तेजसाम् ॥१-१८-३५॥
Hrimantah kirtimantah cha sarvagya dirgha darshinah
Tesham evam prabhavanam sarvesham dipta tejasam
18.36
पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा ।
ते च अपि मनुज व्याघ्रा वैदिक अध्ययने रताः ॥१-१८-३६॥
Pita dasharatho hrishto brahma lokadhipo yatha
Te cha api manuja vyaghra vaidika adhyayane ratah
18.37
पितृ शुश्रूषण रता धनुर् वेदे च निष्टिताः ।
अथ राजा दशरथः तेषाम् दार क्रियाम् प्रति ॥१-१८-३७॥
Pitri shushrushana rata dhanur vede cha nishtitah
Atha raja dasharathah tesham dara kriyam prati
18.38
चिंतयामास धर्मात्मा सह उपाध्यायः स बान्धवः ।
तस्य चिंतयमानस्य मंत्रि मध्ये महात्मनः ॥१-१८-३८॥
Chintayamasa dharmatma saha upadhyayah sa bandhavah
Tasya chintayamanasya mantri madhye mahatmanah
18.39
अभ्यागच्छत् महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
स राज्ञो दर्शन आकांक्षी द्वार अध्यक्षान् उवाच ह ॥१-१८-३९॥
Abhyagachchhat mahateja vishvamitro mahamunih
Sa ragyo darshana akankshi dvara adhyakshan uvacha ha
18.40
शीघ्रम् आख्यात माम् प्राप्तम् कौशिकम् गाधिनः सुतम् ।
तत् श्रुत्वा वचनम् तस्य राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः ॥१-१८-४०॥
Shighram akhyata mam praptam kaushikam gadhinah sutam
Tat shrutva vachanam tasya ragyo veshma pradudruvuh
18.41
संभ्रान्त मनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ।
ते गत्वा राज भवनम् विश्वामित्रम् ऋषिम् तदा ॥१-१८-४१॥
Sambhranta manasah sarve tena vakyena choditah
Te gatva raja bhavanam vishvamitram rishim tada
18.42
प्राप्तम् आवेदयामासुः नृपायैः इक्ष्वाकवे तदा ।
तेषाम् तत् वचनम् श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः ॥१-१८-४२॥
Praptam avedayamasuh nripayaih ikshvakave tada
Tesham tat vachanam shrutva sapurodhah samahitah
18.43
प्रति उज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणम् इव वासवः ।
तम् दृष्ट्वा ज्वलितम् दीप्त्या तपसम् संशित व्रतम् ॥१-१८-४३॥
Prati ujjagama sanhrishto brahmanam iva vasavah
Tam drishtva jvalitam diptya tapasam sanshita vratam
18.44
प्रहृष्ट वदनो राजा ततः अर्घ्यम् उपहारयत् ।
स राज्ञः प्रतिगृह्य अर्घ्यम् शास्त्र दृष्टेन कर्मणा ॥१-१८-४४॥
Prahrishta vadano raja tatah arghyam upaharayat
Sa ragyah pratigrihya arghyam shastra drishtena karmana
18.45
कुशलम् च अव्ययम् च एव पर्य पृच्छत् नराधिपम् ।
पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च ॥१-१८-४५॥
Kushalam cha avyayam cha eva parya prichchhat naradhipam
Pure koshe janapade bandhaveshu suhritsu cha
18.46
कुशलम् कौशिको राज्ञः पर्यपृच्छत् सुधार्मिकः ।
अपि ते संनताः सर्वे सामंत रिपवो जिताः ॥१-१८-४६॥
Kushalam kaushiko ragyah paryaprichchhat sudharmikah
Api te sannatah sarve samanta ripavo jitah
18.47
दैवम् च मानुषम् च एव कर्म ते साधु अनुष्टितम् ।
वसिष्ठम् च समागम्य कुशलम् मुनिपुंगवः ॥१-१८-४७॥
Daivam cha manusham cha eva karma te sadhu anushtitam
Vasishtham cha samagamya kushalam munipungavah
18.48
ऋषीम् च तान् यथा न्यायम् महाभाग उवाच ह ।
ते सर्वे हृष्ट मनसः तस्य राज्ञो निवेशनम् ॥१-१८-४८॥
Rishim cha tan yatha nyayam mahabhaga uvacha ha
Te sarve hrishta manasah tasya ragyo niveshanam
18.49
विविशुः पूजिताः तेन निषेदुः च यथा अर्हतः ।
अथ हृष्ट मना राजा विश्वामित्रम् महामुनिम् ॥१-१८-४९॥
Vivishuh pujitah tena nisheduh cha yatha arhatah
Atha hrishta mana raja vishvamitram mahamunim
18.50
उवाच परम उदारो हृष्टः तम् अभिपूजयन् ।
यथा अमृतस्य संप्राप्तिः यथा वर्षम् अनूदके ॥१-१८-५०॥
Uvacha parama udaro hrishtah tam abhipujayan
Yatha amritasya sampraptih yatha varsham anudake
18.51
यथा सदृश दारेषु पुत्र जन्म अप्रजस्य वै ।
प्रणष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये ॥१-१८-५१॥
Yatha sadrisha dareshu putra janma aprajasya vai
Pranashtasya yatha labho yatha harsho mahodaye
18.52
तथा एव आगमनम् मन्ये स्वागतम् ते महामुने ।
कम् च ते परमम् कामम् करोमि किमु हर्षितः ॥१-१८-५२॥
Tatha eva agamanam manye svagatam te mahamune
Kam cha te paramam kamam karomi kimu harshitah
18.53
पात्र भूतोऽसि मे ब्रह्मन् दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद ।
अद्य मे सफलम् जन्म जीवितम् च सु जीवितम् ॥१-१८-५३॥
Patra bhutosi me brahman dishtya praptosi manada
Adya me saphalam janma jivitam cha su jivitam
18.54
यस्माद् विप्रेन्द्रम् अद्राक्षम् सुप्रभाता निशा मम ।
पूर्वम् राजर्षि शब्देन तपसा द्योतित प्रभः ॥१-१८-५४॥
Yasmad viprendram adraksham suprabhata nisha mama
Purvam rajarshi shabdena tapasa dyotita prabhah
18.55
ब्रह्मर्षित्वम् अनुप्राप्तः पूज्योअसि बहुधा मया ।
तत् अद्भुतम् अभूत् विप्र पवित्रम् परमम् मम ॥१-१८-५५॥
Brahmarshitvam anupraptah pujyoasi bahudha maya
Tat adbhutam abhut vipra pavitram paramam mama
18.56
शुभ क्षेत्र गतः च अहम् तव संदर्शनात् प्रभो ।
ब्रूहि यत् प्रार्थितम् तुभ्यम् कार्यम् आगमनम् प्रति ॥१-१८-५६॥
Shubha kshetra gatah cha aham tava sandarshanat prabho
Bruhi yat prarthitam tubhyam karyam agamanam prati
18.57
इच्छाम् अनुगृहीतो अहम् त्वदर्थम् परिवृद्धये ।
कार्यस्य न विमर्शम् च गंतुम् अर्हसि सुव्रत ॥१-१८-५७॥
Ichchham anugrihito aham tvadartham parivriddhaye
Karyasya na vimarsham cha gantum arhasi suvrata
18.58
कर्ता च अहम् अशेषेण दैवतम् हि भवान् मम ।
मम च अयम् अनुप्राप्तो महान् अभ्युदयो द्विज ।तव आगमन जः कृत्स्नो धर्मः च अनुत्तमो द्विज ॥१-१८-५८॥
Karta cha aham asheshena daivatam hi bhavan mama
Mama cha ayam anuprapto mahan abhyudayo dvija, tava agamana jah kritsno dharmah cha anuttamo dvija
18.59
इति हृदय सुखम् निशम्य वाक्यम्श्रुति सुखम् आत्मवता विनीतम् उक्तम् ।
प्रथित गुण यशा गुणैः विशिष्टःपरम ऋषिः परमम् जगाम हर्षम् ॥१-१८-५९॥
Iti hridaya sukham nishamya vakyamshruti sukham atmavata vinitam uktam
Prathita guna yasha gunaih vishishtahparama rishih paramam jagama harsham