UtshovChapter 7
7.1
संजय उवाच
व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्संनह्यन्तां महारथाः
Sanjaya uvacha
Vyatitayam rajanyam tu raja duryodhanastada
Abravittavakansarvansannahyantam maharathah
7.2
राज्ञस्तु मतमाज्ञाय समनह्यत सा चमूः
अयोजयन्रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथापरे
Ragyastu matamagyaya samanahyata sa chamuh
Ayojayanrathansturnam paryadhavanstathapare
7.3
अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः
हयानास्तरणोपेतांश्चक्रुरन्ये सहस्रशः
Akalpyanta cha matangah samanahyanta pattayah
Hayanastaranopetanshchakruranye sahasrashah
7.4
वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद्विशां पते
बोधनार्थं हि योधानां सैन्यानां चाप्युदीर्यताम्
Vaditranam cha ninadah pradurasidvisham pate
Bodhanartham hi yodhanam sainyanam chapyudiryatam
7.5
ततो बलानि सर्वाणि सेनाशिष्टानि भारत
संनद्धान्येव ददृशुर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
Tato balani sarvani senashishtani bharata
Sannaddhanyeva dadrishurmrityum kritva nivartanam
7.6
शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः
प्रविभज्य बलं सर्वमनीकेषु व्यवस्थिताः
Shalyam senapatim kritva madrarajam maharathah
Pravibhajya balam sarvamanikeshu vyavasthitah
7.7
ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्योऽथ सौबलः
Tatah sarve samagamya putrena tava sainikah
Kripashcha kritavarma cha draunih shalyotha saubalah
7.8
अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रिरे तदा
न न एकेन योद्धव्यं कथंचिदपि पाण्डवैः
Anye cha parthivah sheshah samayam chakrire tada
Na na ekena yoddhavyam kathanchidapi pandavaih
7.9
यो ह्येकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तमुत्सृजेत्
स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातकैः सोपपातकैः
अन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च नः
Yo hyekah pandavairyudhyedyo va yudhyantamutsrijet
Sa panchabhirbhavedyuktah patakaih sopapatakaih
Anyonyam parirakshadbhiryoddhavyam sahitaishcha nah
7.10
एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः
मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्परान्
Evam te samayam kritva sarve tatra maharathah
Madrarajam puraskritya turnamabhyadravanparan
7.11
तथैव पाण्डवा राजन्व्यूह्य सैन्यं महारणे
अभ्ययुः कौरवान्सर्वान्योत्स्यमानाः समन्ततः
Tathaiva pandava rajanvyuhya sainyam maharane
Abhyayuh kauravansarvanyotsyamanah samantatah
7.12
तद्बलं भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम्
समुद्धूतार्णवाकारमुद्धूतरथकुञ्जरम्
Tadbalam bharatashreshtha kshubdharnavasamasvanam
Samuddhutarnavakaramuddhutarathakunjaram
7.13
धृतराष्ट्र उवाच
द्रोणस्य भीष्मस्य च वै राधेयस्य च मे श्रुतम्
पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे
Dhritarashtra uvacha
Dronasya bhishmasya cha vai radheyasya cha me shrutam
Patanam shansa me bhuyah shalyasyatha sutasya me
7.14
कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन संजय
भीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम
Katham rane hatah shalyo dharmarajena sanjaya
Bhimena cha mahabahuh putro duryodhano mama
7.15
संजय उवाच
क्षयं मनुष्यदेहानां रथनागाश्वसंक्षयम्
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम
Sanjaya uvacha
Kshayam manushyadehanam rathanagashvasankshayam
Shrinu rajansthiro bhutva sangramam shansato mama
7.16
आशा बलवती राजन्पुत्राणां तेऽभवत्तदा
हते भीष्मे च द्रोणे च सूतपुत्रे च पातिते
शल्यः पार्थान्रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष
Asha balavati rajanputranam tebhavattada
Hate bhishme cha drone cha sutaputre cha patite
Shalyah parthanrane sarvannihanishyati marisha
7.17
तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वास्य च भारत
मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम्
नाथवन्तमथात्मानममन्यत सुतस्तव
Tamasham hridaye kritva samashvasya cha bharata
Madrarajam cha samare samashritya maharatham
Nathavantamathatmanamamanyata sutastava
7.18
यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरे
तदा राजन्धार्तराष्ट्रानाविवेश महद्भयम्
Yada karne hate parthah sinhanadam prachakrire
Tada rajandhartarashtranavivesha mahadbhayam
7.19
तान्समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान्
व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रमृद्धिमत्
Tansamashvasya tu tada madrarajah pratapavan
Vyuhya vyuham maharaja sarvatobhadramriddhimat
7.20
प्रत्युद्यातो रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान्
विधुन्वन्कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम्
Pratyudyato rane parthanmadrarajah pratapavan
Vidhunvankarmukam chitram bharaghnam vegavattaram
7.21
रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वं महारथः
तस्य सीता महाराज रथस्थाशोभयद्रथम्
Rathapravaramasthaya saindhavashvam maharathah
Tasya sita maharaja rathasthashobhayadratham
7.22
स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनः
तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत्
Sa tena sanvrito viro rathenamitrakarshanah
Tasthau shuro maharaja putranam te bhayapranut
7.23
प्रयाणे मद्रराजोऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितः
मद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः
Prayane madrarajobhunmukham vyuhasya danshitah
Madrakaih sahito viraih karnaputraishcha durjayaih
7.24
सव्येऽभूत्कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितः
गौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह
Savyebhutkritavarma cha trigartaih parivaritah
Gautamo dakshine parshve shakaishcha yavanaih saha
7.25
अश्वत्थामा पृष्ठतोऽभूत्काम्बोजैः परिवारितः
दुर्योधनोऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुंगवैः
Ashvatthama prishthatobhutkambojaih parivaritah
Duryodhanobhavanmadhye rakshitah kurupungavaih
7.26
हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतः
प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः
Hayanikena mahata saubalashchapi sanvritah
Prayayau sarvasainyena kaitavyashcha maharathah
7.27
पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यमरिंदमाः
त्रिधा भूत्वा महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन्
Pandavashcha maheshvasa vyuhya sainyamarindamah
Tridha bhutva maharaja tava sainyamupadravan
7.28
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः
शल्यस्य वाहिनीं तूर्णमभिदुद्रुवुराहवे
Dhrishtadyumnah shikhandi cha satyakishcha maharathah
Shalyasya vahinim turnamabhidudruvurahave
7.29
ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतः
शल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभ
Tato yudhishthiro raja svenanikena sanvritah
Shalyamevabhidudrava jighansurbharatarshabha
7.30
हार्दिक्यं तु महेष्वासमर्जुनः शत्रुपूगहा
संशप्तकगणांश्चैव वेगतोऽभिविदुद्रुवे
Hardikyam tu maheshvasamarjunah shatrupugaha
Sanshaptakagananshchaiva vegatobhividudruve
7.31
गौतमं भीमसेनो वै सोमकाश्च महारथाः
अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्तः परान्युधि
Gautamam bhimaseno vai somakashcha maharathah
Abhyadravanta rajendra jighansantah paranyudhi
7.32
माद्रीपुत्रौ तु शकुनिमुलूकं च महारथौ
ससैन्यौ सहसेनौ तावुपतस्थतुराहवे
Madriputrau tu shakunimulukam cha maharathau
Sasainyau sahasenau tavupatasthaturahave
7.33
तथैवायुतशो योधास्तावकाः पाण्डवान्रणे
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः
Tathaivayutasho yodhastavakah pandavanrane
Abhyadravanta sankruddha vividhayudhapanayah
7.34
धृतराष्ट्र उवाच
हते भीष्मे महेष्वासे द्रोणे कर्णे महारथे
कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे
Dhritarashtra uvacha
Hate bhishme maheshvase drone karne maharathe
Kurushvalpavashishteshu pandaveshu cha sanyuge
7.35
सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजय
मामकानां परेषां च किं शिष्टमभवद्बलम्
Susanrabdheshu partheshu parakranteshu sanjaya
Mamakanam paresham cha kim shishtamabhavadbalam
7.36
संजय उवाच
यथा वयं परे राजन्युद्धाय समवस्थिताः
यावच्चासीद्बलं शिष्टं संग्रामे तन्निबोध मे
Sanjaya uvacha
Yatha vayam pare rajanyuddhaya samavasthitah
Yavachchasidbalam shishtam sangrame tannibodha me
7.37
एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ
दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च
Ekadasha sahasrani rathanam bharatarshabha
Dasha dantisahasrani sapta chaiva shatani cha
7.38
पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां भरतर्षभ
नरकोट्यस्तथा तिस्रो बलमेतत्तवाभवत्
Purne shatasahasre dve hayanam bharatarshabha
Narakotyastatha tisro balametattavabhavat
7.39
रथानां षट्सहस्राणि षट्सहस्राश्च कुञ्जराः
दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत
Rathanam shatsahasrani shatsahasrashcha kunjarah
Dasha chashvasahasrani pattikoti cha bharata
7.40
एतद्बलं पाण्डवानामभवच्छेषमाहवे
एत एव समाजग्मुर्युद्धाय भरतर्षभ
Etadbalam pandavanamabhavachchheshamahave
Eta eva samajagmuryuddhaya bharatarshabha
7.41
एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताः
पाण्डवान्प्रत्युदीयाम जयगृद्धाः प्रमन्यवः
Evam vibhajya rajendra madrarajamate sthitah
Pandavanpratyudiyama jayagriddhah pramanyavah
7.42
तथैव पाण्डवाः शूराः समरे जितकाशिनः
उपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश्च यशस्विनः
Tathaiva pandavah shurah samare jitakashinah
Upayata naravyaghrah panchalashcha yashasvinah
7.43
एवमेते बलौघेन परस्परवधैषिणः
उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां संध्यां प्रति प्रभो
Evamete balaughena parasparavadhaishinah
Upayata naravyaghrah purvam sandhyam prati prabho
7.44
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम्
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम्
Tatah pravavrite yuddham ghorarupam bhayanakam
Tavakanam paresham cha nighnatamitaretaram