UtshovChapter 8
8.1
संजय उवाच
ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम्
सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम्
Sanjaya uvacha
Tatah pravavrite yuddham kurunam bhayavardhanam
Srinjayaih saha rajendra ghoram devasuropamam
8.2
नरा रथा गजौघाश्च सादिनश्च सहस्रशः
वाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम्
Nara ratha gajaughashcha sadinashcha sahasrashah
Vajinashcha parakrantah samajagmuh parasparam
8.3
नागानां भीमरूपाणां द्रवतां निस्वनो महान्
अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले
Naganam bhimarupanam dravatam nisvano mahan
Ashruyata yatha kale jaladanam nabhastale
8.4
नागैरभ्याहताः केचित्सरथा रथिनोऽपतन्
व्यद्रवन्त रणे वीरा द्राव्यमाणा मदोत्कटैः
Nagairabhyahatah kechitsaratha rathinopatan
Vyadravanta rane vira dravyamana madotkataih
8.5
हयौघान्पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताः
शरैः संप्रेषयामासुः परलोकाय भारत
Hayaughanpadarakshanshcha rathinastatra shikshitah
Sharaih sampreshayamasuh paralokaya bharata
8.6
सादिनः शिक्षिता राजन्परिवार्य महारथान्
विचरन्तो रणेऽभ्यघ्नन्प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा
Sadinah shikshita rajanparivarya maharathan
Vicharanto ranebhyaghnanprasashaktyrishtibhistatha
8.7
धन्विनः पुरुषाः केचित्संनिवार्य महारथान्
एकं बहव आसाद्य प्रेषयेयुर्यमक्षयम्
Dhanvinah purushah kechitsannivarya maharathan
Ekam bahava asadya preshayeyuryamakshayam
8.8
नागं रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाः
सोत्तरायुधिनं जघ्नुर्द्रवमाणा महारवम्
Nagam rathavaranshchanye parivarya maharathah
Sottarayudhinam jaghnurdravamana maharavam
8.9
तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान्बहून्
नागा जघ्नुर्महाराज परिवार्य समन्ततः
Tatha cha rathinam kruddham vikirantam sharanbahun
Naga jaghnurmaharaja parivarya samantatah
8.10
नागो नागमभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे
शक्तितोमरनाराचैर्निजघ्नुस्तत्र तत्र ह
Nago nagamabhidrutya rathi cha rathinam rane
Shaktitomaranarachairnijaghnustatra tatra ha
8.11
पादातानवमृद्नन्तो रथवारणवाजिनः
रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महदाकुलम्
Padatanavamridnanto rathavaranavajinah
Ranamadhye vyadrishyanta kurvanto mahadakulam
8.12
हयाश्च पर्यधावन्त चामरैरुपशोभिताः
हंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम्
Hayashcha paryadhavanta chamarairupashobhitah
Hansa himavatah prasthe pibanta iva medinim
8.13
तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशां पते
अशोभत यथा नारी करजक्षतविक्षता
Tesham tu vajinam bhumih khuraishchitra visham pate
Ashobhata yatha nari karajakshatavikshata
8.14
वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च
पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च
Vajinam khurashabdena rathanemisvanena cha
Pattinam chapi shabdena naganam brinhitena cha
8.15
वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निस्वनेन च
अभवन्नादिता भूमिर्निर्घातैरिव भारत
Vaditranam cha ghoshena shankhanam nisvanena cha
Abhavannadita bhumirnirghatairiva bharata
8.16
धनुषां कूजमानानां निस्त्रिंशानां च दीप्यताम्
कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किंचन
Dhanusham kujamananam nistrinshanam cha dipyatam
Kavachanam prabhabhishcha na pragyayata kinchana
8.17
बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाः
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम्
Bahavo bahavashchhinna nagarajakaropamah
Udveshtante viveshtante vegam kurvanti darunam
8.18
शिरसां च महाराज पततां वसुधातले
च्युतानामिव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः
Shirasam cha maharaja patatam vasudhatale
Chyutanamiva talebhyah phalanam shruyate svanah
8.19
शिरोभिः पतितैर्भाति रुधिरार्द्रैर्वसुंधरा
तपनीयनिभैः काले नलिनैरिव भारत
Shirobhih patitairbhati rudhirardrairvasundhara
Tapaniyanibhaih kale nalinairiva bharata
8.20
उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्त्वैः सुविक्षतैः
व्यभ्राजत महाराज पुण्डरीकैरिवावृता
Udvrittanayanaistaistu gatasattvaih suvikshataih
Vyabhrajata maharaja pundarikairivavrita
8.21
बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर्महाधनैः
पतितैर्भाति राजेन्द्र मही शक्रध्वजैरिव
Bahubhishchandanadigdhaih sakeyurairmahadhanaih
Patitairbhati rajendra mahi shakradhvajairiva
8.22
ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर्महाहवे
हस्तिहस्तोपमैरन्यैः संवृतं तद्रणाङ्गणम्
Urubhishcha narendranam vinikrittairmahahave
Hastihastopamairanyaih sanvritam tadrananganam
8.23
कबन्धशतसंकीर्णं छत्रचामरशोभितम्
सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा
Kabandhashatasankirnam chhatrachamarashobhitam
Senavanam tachchhushubhe vanam pushpachitam yatha
8.24
तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्यभीतवत्
दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः
Tatra yodha maharaja vicharanto hyabhitavat
Drishyante rudhiraktangah pushpita iva kinshukah
8.25
मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः
पतन्तस्तत्र तत्रैव छिन्नाभ्रसदृशा रणे
Matangashchapyadrishyanta sharatomarapiditah
Patantastatra tatraiva chhinnabhrasadrisha rane
8.26
गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः
व्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना घना इव
Gajanikam maharaja vadhyamanam mahatmabhih
Vyadiryata dishah sarva vatanunna ghana iva
8.27
ते गजा घनसंकाशाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः
वज्ररुग्णा इव बभुः पर्वता युगसंक्षये
Te gaja ghanasankashah petururvyam samantatah
Vajrarugna iva babhuh parvata yugasankshaye
8.28
हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले
राशयः संप्रदृश्यन्ते गिरिमात्रास्ततस्ततः
Hayanam sadibhih sardham patitanam mahitale
Rashayah sampradrishyante girimatrastatastatah
8.29
संजज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी
शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा
Sanjagye ranabhumau tu paralokavaha nadi
Shonitoda rathavarta dhvajavrikshasthisharkara
8.30
भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपला
मेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा
Bhujanakra dhanuhsrota hastishaila hayopala
Medomajjakardamini chhatrahansa gadodupa
8.31
कवचोष्णीषसंछन्ना पताकारुचिरद्रुमा
चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूदण्डकावृता
Kavachoshnishasanchhanna patakaruchiradruma
Chakrachakravalijushta trivenudandakavrita
8.32
शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनी
प्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुसृञ्जयसंकुला
Shuranam harshajanani bhirunam bhayavardhini
Pravartata nadi raudra kurusrinjayasankula
8.33
तां नदीं पितृलोकाय वहन्तीमतिभैरवाम्
तेरुर्वाहननौभिस्ते शूराः परिघबाहवः
Tam nadim pitrilokaya vahantimatibhairavam
Terurvahananaubhiste shurah parighabahavah
8.34
वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पते
चतुरङ्गक्षये घोरे पूर्वं देवासुरोपमे
Vartamane tatha yuddhe nirmaryade visham pate
Chaturangakshaye ghore purvam devasuropame
8.35
अक्रोशन्बान्धवानन्ये तत्र तत्र परंतप
क्रोशद्भिर्बान्धवैश्चान्ये भयार्ता न निवर्तिरे
Akroshanbandhavananye tatra tatra parantapa
Kroshadbhirbandhavaishchanye bhayarta na nivartire
8.36
निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके
अर्जुनो भीमसेनश्च मोहयां चक्रतुः परान्
Nirmaryade tatha yuddhe vartamane bhayanake
Arjuno bhimasenashcha mohayam chakratuh paran
8.37
सा वध्यमाना महती सेना तव जनाधिप
अमुह्यत्तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव
Sa vadhyamana mahati sena tava janadhipa
Amuhyattatra tatraiva yoshinmadavashadiva
8.38
मोहयित्वा च तां सेनां भीमसेनधनंजयौ
दध्मतुर्वारिजौ तत्र सिंहनादं च नेदतुः
Mohayitva cha tam senam bhimasenadhananjayau
Dadhmaturvarijau tatra sinhanadam cha nedatuh
8.39
श्रुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
धर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजमभिद्रुतौ
Shrutvaiva tu mahashabdam dhrishtadyumnashikhandinau
Dharmarajam puraskritya madrarajamabhidrutau
8.40
तत्राश्चर्यमपश्याम घोररूपं विशां पते
शल्येन संगताः शूरा यदयुध्यन्त भागशः
Tatrashcharyamapashyama ghorarupam visham pate
Shalyena sangatah shura yadayudhyanta bhagashah
8.41
माद्रीपुत्रौ सरभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ
अभ्ययातां त्वरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव
Madriputrau sarabhasau kritastrau yuddhadurmadau
Abhyayatam tvarayuktau jigishantau balam tava
8.42
ततो न्यवर्तत बलं तावकं भरतर्षभ
शरैः प्रणुन्नं बहुधा पाण्डवैर्जितकाशिभिः
Tato nyavartata balam tavakam bharatarshabha
Sharaih pranunnam bahudha pandavairjitakashibhih
8.43
वध्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां प्रेक्षतां तव
भेजे दिशो महाराज प्रणुन्ना दृढधन्विभिः
हाहाकारो महाञ्जज्ञे योधानां तव भारत
Vadhyamana chamuh sa tu putranam prekshatam tava
Bheje disho maharaja pranunna dridhadhanvibhih
Hahakaro mahanjagye yodhanam tava bharata
8.44
तिष्ठ तिष्ठेति वागासीद्द्रावितानां महात्मनाम्
क्षत्रियाणां तदान्योन्यं संयुगे जयमिच्छताम्
आद्रवन्नेव भग्नास्ते पाण्डवैस्तव सैनिकाः
Tishtha tishtheti vagasiddravitanam mahatmanam
Kshatriyanam tadanyonyam sanyuge jayamichchhatam
Adravanneva bhagnaste pandavaistava sainikah
8.45
त्यक्त्वा युद्धे प्रियान्पुत्रान्भ्रातॄनथ पितामहान्
मातुलान्भागिनेयांश्च तथा संबन्धिबान्धवान्
Tyaktva yuddhe priyanputranbhratrinatha pitamahan
Matulanbhagineyanshcha tatha sambandhibandhavan
8.46
हयान्द्विपांस्त्वरयन्तो योधा जग्मुः समन्ततः
आत्मत्राणकृतोत्साहास्तावका भरतर्षभ
Hayandvipanstvarayanto yodha jagmuh samantatah
Atmatranakritotsahastavaka bharatarshabha