UtshovChapter 59
59.1
धृतराष्ट्र उवाच
अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः
किमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः
Dhritarashtra uvacha
Adharmena hatam drishtva rajanam madhavottamah
Kimabravittada suta baladevo mahabalah
59.2
गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः
कृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व संजय
Gadayuddhavisheshagyo gadayuddhavisharadah
Kritavanrauhineyo yattanmamachakshva sanjaya
59.3
संजय उवाच
शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम्
रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली
Sanjaya uvacha
Shirasyabhihatam drishtva bhimasenena te sutam
Ramah praharatam shreshthashchukrodha balavadbali
59.4
ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुधः
कुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह
Tato madhye narendranamurdhvabahurhalayudhah
Kurvannartasvaram ghoram dhigdhigbhimetyuvacha ha
59.5
अहो धिग्यदधो नाभेः प्रहृतं शुद्धविक्रमे
नैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः
Aho dhigyadadho nabheh prahritam shuddhavikrame
Naitaddrishtam gadayuddhe kritavanyadvrikodarah
59.6
अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चयः
अयं त्वशास्त्रविन्मूढः स्वच्छन्दात्संप्रवर्तते
Adho nabhya na hantavyamiti shastrasya nishchayah
Ayam tvashastravinmudhah svachchhandatsampravartate
59.7
तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान्
ततो लाङ्गलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्बली
Tasya tattadbruvanasya roshah samabhavanmahan
Tato langalamudyamya bhimamabhyadravadbali
59.8
तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपमासीन्महात्मनः
बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः
Tasyordhvabahoh sadrisham rupamasinmahatmanah
Bahudhatuvichitrasya shvetasyeva mahagireh
59.9
तमुत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयानतः
बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली
Tamutpatantam jagraha keshavo vinayanatah
Bahubhyam pinavrittabhyam prayatnadbalavadbali
59.10
सितासितौ यदुवरौ शुशुभातेऽधिकं ततः
नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये
Sitasitau yaduvarau shushubhatedhikam tatah
Nabhogatau yatha rajanshchandrasuryau dinakshaye
59.11
उवाच चैनं संरब्धं शमयन्निव केशवः
आत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा
विपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिरात्मनः
Uvacha chainam sanrabdham shamayanniva keshavah
Atmavriddhirmitravriddhirmitramitrodayastatha
Viparitam dvishatsvetatshadvidha vriddhiratmanah
59.12
आत्मन्यपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत्
तदा विद्यान्मनोज्यानिमाशु शान्तिकरो भवेत्
Atmanyapi cha mitreshu viparitam yada bhavet
Tada vidyanmanojyanimashu shantikaro bhavet
59.13
अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः
स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम्
Asmakam sahajam mitram pandavah shuddhapaurushah
Svakah pitrishvasuh putraste parairnikrita bhrisham
59.14
प्रतिज्ञापारणं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ ह
सुयोधनस्य गदया भङ्क्तास्म्यूरू महाहवे
इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले
Pratigyaparanam dharmah kshatriyasyeti vettha ha
Suyodhanasya gadaya bhanktasmyuru mahahave
Iti purvam pratigyatam bhimena hi sabhatale
59.15
मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महर्षिणा
ऊरू भेत्स्यति ते भीमो गदयेति परंतप
अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुधस्त्वं प्रलम्बहन्
Maitreyenabhishaptashcha purvameva maharshina
Uru bhetsyati te bhimo gadayeti parantapa
Ato dosham na pashyami ma krudhastvam pralambahan
59.16
यौनैर्हार्दैश्च संबन्धैः संबद्धाः स्मेह पाण्डवैः
तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ
Yaunairhardaishcha sambandhaih sambaddhah smeha pandavaih
Tesham vriddhyabhivriddhirno ma krudhah purusharshabha
59.17
राम उवाच
धर्मः सुचरितः सद्भिः सह द्वाभ्यां नियच्छति
अर्थश्चात्यर्थलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिनः
Rama uvacha
Dharmah sucharitah sadbhih saha dvabhyam niyachchhati
Arthashchatyarthalubdhasya kamashchatiprasanginah
59.18
धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन्
धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते
Dharmarthau dharmakamau cha kamarthau chapyapidayan
Dharmarthakamanyobhyeti sotyantam sukhamashnute
59.19
तदिदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात्
भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथात्थ माम्
Tadidam vyakulam sarvam kritam dharmasya pidanat
Bhimasenena govinda kamam tvam tu yathattha mam
59.20
वासुदेव उवाच
अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः
भवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः
Vasudeva uvacha
Aroshano hi dharmatma satatam dharmavatsalah
Bhavanprakhyayate loke tasmatsanshamya ma krudhah
59.21
प्राप्तं कलियुगं विद्धि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च
आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः
Praptam kaliyugam viddhi pratigyam pandavasya cha
Anrinyam yatu vairasya pratigyayashcha pandavah
59.22
संजय उवाच
धर्मच्छलमपि श्रुत्वा केशवात्स विशां पते
नैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि
Sanjaya uvacha
Dharmachchhalamapi shrutva keshavatsa visham pate
Naiva pritamana ramo vachanam praha sansadi
59.23
हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम्
जिह्मयोधीति लोकेऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः
Hatvadharmena rajanam dharmatmanam suyodhanam
Jihmayodhiti lokesminkhyatim yasyati pandavah
59.24
दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम्
ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः
Duryodhanopi dharmatma gatim yasyati shashvatim
Rijuyodhi hato raja dhartarashtro naradhipah
59.25
युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च
हुत्वात्मानममित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः
Yuddhadiksham pravishyajau ranayagyam vitatya cha
Hutvatmanamamitragnau prapa chavabhritham yashah
59.26
इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेयः प्रतापवान्
श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति
Ityuktva rathamasthaya rauhineyah pratapavan
Shvetabhrashikharakarah prayayau dvarakam prati
59.27
पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशां पते
रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसोऽभवन्
Panchalashcha savarshneyah pandavashcha visham pate
Rame dvaravatim yate natipramanasobhavan
59.28
ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम्
शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम्
Tato yudhishthiram dinam chintaparamadhomukham
Shokopahatasankalpam vasudevobravididam
59.29
धर्मराज किमर्थं त्वमधर्ममनुमन्यसे
हतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्य विचेतसः
Dharmaraja kimartham tvamadharmamanumanyase
Hatabandhoryadetasya patitasya vichetasah
59.30
दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा
उपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप
Duryodhanasya bhimena mridyamanam shirah pada
Upaprekshasi kasmattvam dharmagyah sannaradhipa
59.31
युधिष्ठिर उवाच
न ममैतत्प्रियं कृष्ण यद्राजानं वृकोदरः
पदा मूर्ध्न्यस्पृशत्क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये
Yudhishthira uvacha
Na mamaitatpriyam krishna yadrajanam vrikodarah
Pada murdhnyasprishatkrodhanna cha hrishye kulakshaye
59.32
निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम्
बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिताः स्म ह
Nikritya nikrita nityam dhritarashtrasutairvayam
Bahuni parushanyuktva vanam prasthapitah sma ha
59.33
भीमसेनस्य तद्दुःखमतीव हृदि वर्तते
इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्समुपेक्षितम्
Bhimasenasya tadduhkhamativa hridi vartate
Iti sanchintya varshneya mayaitatsamupekshitam
59.34
तस्माद्धत्वाकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम्
लभतां पाण्डवः कामं धर्मेऽधर्मेऽपि वा कृते
Tasmaddhatvakritapragyam lubdham kamavashanugam
Labhatam pandavah kamam dharmedharmepi va krite
59.35
संजय उवाच
इत्युक्ते धर्मराजेन वासुदेवोऽब्रवीदिदम्
काममस्त्वेवमिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलोद्वहः
Sanjaya uvacha
Ityukte dharmarajena vasudevobravididam
Kamamastvevamiti vai krichchhradyadukulodvahah
59.36
इत्युक्तो वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणा
अन्वमोदत तत्सर्वं यद्भीमेन कृतं युधि
Ityukto vasudevena bhimapriyahitaishina
Anvamodata tatsarvam yadbhimena kritam yudhi
59.37
भीमसेनोऽपि हत्वाजौ तव पुत्रममर्षणः
अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा संप्रहृष्टः कृताञ्जलिः
Bhimasenopi hatvajau tava putramamarshanah
Abhivadyagratah sthitva samprahrishtah kritanjalih
59.38
प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम्
हर्षादुत्फुल्लनयनो जितकाशी विशां पते
Provacha sumahateja dharmarajam yudhishthiram
Harshadutphullanayano jitakashi visham pate
59.39
तवाद्य पृथिवी राजन्क्षेमा निहतकण्टका
तां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालयन्
Tavadya prithivi rajankshema nihatakantaka
Tam prashadhi maharaja svadharmamanupalayan
59.40
यस्तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः
सोऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते
Yastu kartasya vairasya nikritya nikritipriyah
Soyam vinihatah shete prithivyam prithivipate
59.41
दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः
राधेयः शकुनिश्चापि निहतास्तव शत्रवः
Duhshasanaprabhritayah sarve te chogravadinah
Radheyah shakunishchapi nihatastava shatravah
59.42
सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता
उपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम्
Seyam ratnasamakirna mahi savanaparvata
Upavritta maharaja tvamadya nihatadvisham
59.43
युधिष्ठिर उवाच
गतं वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः
कृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुंधरा
Yudhishthira uvacha
Gatam vairasya nidhanam hato raja suyodhanah
Krishnasya matamasthaya vijiteyam vasundhara
59.44
दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः
दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः
Dishtya gatastvamanrinyam matuh kopasya chobhayoh
Dishtya jayasi durdharsha dishtya shatrurnipatitah