UtshovChapter 57
57.1
संजय उवाच
समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययोः
अथाब्रवीदर्जुनस्तु वासुदेवं यशस्विनम्
Sanjaya uvacha
Samudirnam tato drishtva sangramam kurumukhyayoh
Athabravidarjunastu vasudevam yashasvinam
57.2
अनयोर्वीरयोर्युद्धे को ज्यायान्भवतो मतः
कस्य वा को गुणो भूयानेतद्वद जनार्दन
Anayorvirayoryuddhe ko jyayanbhavato matah
Kasya va ko guno bhuyanetadvada janardana
57.3
वासुदेव उवाच
उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरः
कृतयत्नतरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात्
Vasudeva uvacha
Upadeshonayostulyo bhimastu balavattarah
Kritayatnatarastvesha dhartarashtro vrikodarat
57.4
भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति
अन्यायेन तु युध्यन्वै हन्यादेष सुयोधनम्
Bhimasenastu dharmena yudhyamano na jeshyati
Anyayena tu yudhyanvai hanyadesha suyodhanam
57.5
मायया निर्जिता देवैरसुरा इति नः श्रुतम्
विरोचनश्च शक्रेण मायया निर्जितः सखे
मायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य बलसूदनः
Mayaya nirjita devairasura iti nah shrutam
Virochanashcha shakrena mayaya nirjitah sakhe
Mayaya chakshipattejo vritrasya balasudanah
57.6
प्रतिज्ञातं तु भीमेन द्यूतकाले धनंजय
ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम्
Pratigyatam tu bhimena dyutakale dhananjaya
Uru bhetsyami te sankhye gadayeti suyodhanam
57.7
सोऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयित्वारिकर्शनः
मायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु
Soyam pratigyam tam chapi parayitvarikarshanah
Mayavinam cha rajanam mayayaiva nikrintatu
57.8
यद्येष बलमास्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति
विषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः
Yadyesha balamasthaya nyayena praharishyati
Vishamasthastato raja bhavishyati yudhishthirah
57.9
पुनरेव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबोध मे
धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम्
Punareva cha vakshyami pandavedam nibodha me
Dharmarajaparadhena bhayam nah punaragatam
57.10
कृत्वा हि सुमहत्कर्म हत्वा भीष्ममुखान्कुरून्
जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं वैरं च प्रतियातितम्
तदेवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः
Kritva hi sumahatkarma hatva bhishmamukhankurun
Jayah prapto yashashchagryam vairam cha pratiyatitam
Tadevam vijayah praptah punah sanshayitah kritah
57.11
अबुद्धिरेषा महती धर्मराजस्य पाण्डव
यदेकविजये युद्धं पणितं कृतमीदृशम्
सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा
Abuddhiresha mahati dharmarajasya pandava
Yadekavijaye yuddham panitam kritamidrisham
Suyodhanah kriti vira ekayanagatastatha
57.12
अपि चोशनसा गीतः श्रूयतेऽयं पुरातनः
श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु
Api choshanasa gitah shruyateyam puratanah
Shlokastattvarthasahitastanme nigadatah shrinu
57.13
पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम्
भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हि ते
Punaravartamananam bhagnanam jivitaishinam
Bhetavyamarisheshanamekayanagata hi te
57.14
सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं ह्रदं गतम्
पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने
Suyodhanamimam bhagnam hatasainyam hradam gatam
Parajitam vanaprepsum nirasham rajyalambhane
57.15
को न्वेष संयुगे प्राज्ञः पुनर्द्वंद्वे समाह्वयेत्
अपि वो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः
Ko nvesha sanyuge pragyah punardvandve samahvayet
Api vo nirjitam rajyam na hareta suyodhanah
57.16
यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमः
चरत्यूर्ध्वं च तिर्यक्च भीमसेनजिघांसया
Yastrayodashavarshani gadaya kritanishramah
Charatyurdhvam cha tiryakcha bhimasenajighansaya
57.17
एवं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यति
एष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति
Evam chenna mahabahuranyayena hanishyati
Esha vah kauravo raja dhartarashtro bhavishyati
57.18
धनंजयस्तु श्रुत्वैतत्केशवस्य महात्मनः
प्रेक्षतो भीमसेनस्य हस्तेनोरुमताडयत्
Dhananjayastu shrutvaitatkeshavasya mahatmanah
Prekshato bhimasenasya hastenorumatadayat
57.19
गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्रणे
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च
Grihya sangyam tato bhimo gadaya vyacharadrane
Mandalani vichitrani yamakanitarani cha
57.20
दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकमथापि च
व्यचरत्पाण्डवो राजन्नरिं संमोहयन्निव
Dakshinam mandalam savyam gomutrakamathapi cha
Vyacharatpandavo rajannarim sammohayanniva
57.21
तथैव तव पुत्रोऽपि गदामार्गविशारदः
व्यचरल्लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया
Tathaiva tava putropi gadamargavisharadah
Vyacharallaghu chitram cha bhimasenajighansaya
57.22
आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते
वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ
Adhunvantau gade ghore chandanagarurushite
Vairasyantam paripsantau rane kruddhavivantakau
57.23
अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ
युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ
Anyonyam tau jighansantau pravirau purusharshabhau
Yuyudhate garutmantau yatha nagamishaishinau
57.24
मण्डलानि विचित्राणि चरतोर्नृपभीमयोः
गदासंपातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः
Mandalani vichitrani charatornripabhimayoh
Gadasampatajastatra prajagyuh pavakarchishah
57.25
समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मृधे
क्षुब्धयोर्वायुना राजन्द्वयोरिव समुद्रयोः
Samam praharatostatra shurayorbalinormridhe
Kshubdhayorvayuna rajandvayoriva samudrayoh
57.26
तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोरिव
गदानिर्घातसंह्रादः प्रहाराणामजायत
Tayoh praharatostulyam mattakunjarayoriva
Gadanirghatasanhradah praharanamajayata
57.27
तस्मिंस्तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम्
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ
Tasminstada samprahare darune sankule bhrisham
Ubhavapi parishrantau yudhyamanavarindamau
57.28
तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौ
अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे
Tau muhurtam samashvasya punareva parantapau
Abhyaharayatam kruddhau pragrihya mahati gade
57.29
तयोः समभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम्
गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम्
Tayoh samabhavadyuddham ghorarupamasanvritam
Gadanipatai rajendra takshatorvai parasparam
57.30
व्यायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव
Vyayamapradrutau tau tu vrishabhakshau tarasvinau
Anyonyam jaghnaturvirau pankasthau mahishaviva
57.31
जर्जरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ
ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ
Jarjarikritasarvangau rudhirenabhisamplutau
Dadrishate himavati pushpitaviva kinshukau
57.32
दुर्योधनेन पार्थस्तु विवरे संप्रदर्शिते
ईषदुत्स्मयमानस्तु सहसा प्रससार ह
Duryodhanena parthastu vivare sampradarshite
Ishadutsmayamanastu sahasa prasasara ha
57.33
तमभ्याशगतं प्राज्ञो रणे प्रेक्ष्य वृकोदरः
अवाक्षिपद्गदां तस्मै वेगेन महता बली
Tamabhyashagatam pragyo rane prekshya vrikodarah
Avakshipadgadam tasmai vegena mahata bali
57.34
अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते
अपासर्पत्ततः स्थानात्सा मोघा न्यपतद्भुवि
Avakshepam tu tam drishtva putrastava visham pate
Apasarpattatah sthanatsa mogha nyapatadbhuvi
57.35
मोक्षयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव स संभ्रमात्
भीमसेनं च गदया प्राहरत्कुरुसत्तमः
Mokshayitva praharam tam sutastava sa sambhramat
Bhimasenam cha gadaya praharatkurusattamah
57.36
तस्य विष्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः
प्रहारगुरुपाताच्च मूर्छेव समजायत
Tasya vishyandamanena rudhirenamitaujasah
Praharagurupatachcha murchheva samajayata
57.37
दुर्योधनस्तं च वेद पीडितं पाण्डवं रणे
धारयामास भीमोऽपि शरीरमतिपीडितम्
Duryodhanastam cha veda piditam pandavam rane
Dharayamasa bhimopi shariramatipiditam
57.38
अमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिष्यन्तमाहवे
अतो न प्राहरत्तस्मै पुनरेव तवात्मजः
Amanyata sthitam hyenam praharishyantamahave
Ato na praharattasmai punareva tavatmajah
57.39
ततो मुहूर्तमाश्वस्य दुर्योधनमवस्थितम्
वेगेनाभ्यद्रवद्राजन्भीमसेनः प्रतापवान्
Tato muhurtamashvasya duryodhanamavasthitam
Vegenabhyadravadrajanbhimasenah pratapavan
57.40
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संरब्धममितौजसम्
मोघमस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर्भरतर्षभ
Tamapatantam samprekshya sanrabdhamamitaujasam
Moghamasya praharam tam chikirshurbharatarshabha
57.41
अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस्तव महामनाः
इयेषोत्पतितुं राजंश्छलयिष्यन्वृकोदरम्
Avasthane matim kritva putrastava mahamanah
Iyeshotpatitum rajanshchhalayishyanvrikodaram
57.42
अबुध्यद्भीमसेनस्तद्राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम्
अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्रम्य च सिंहवत्
Abudhyadbhimasenastadragyastasya chikirshitam
Athasya samabhidrutya samutkramya cha sinhavat
57.43
सृत्या वञ्चयतो राजन्पुनरेवोत्पतिष्यतः
ऊरुभ्यां प्राहिणोद्राजन्गदां वेगेन पाण्डवः
Sritya vanchayato rajanpunarevotpatishyatah
Urubhyam prahinodrajangadam vegena pandavah
57.44
सा वज्रनिष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा
ऊरू दुर्योधनस्याथ बभञ्ज प्रियदर्शनौ
Sa vajranishpeshasama prahita bhimakarmana
Uru duryodhanasyatha babhanja priyadarshanau
57.45
स पपात नरव्याघ्रो वसुधामनुनादयन्
भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते
Sa papata naravyaghro vasudhamanunadayan
Bhagnorurbhimasenena putrastava mahipate
57.46
ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च
चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता
Vavurvatah sanirghatah pansuvarsham papata cha
Chachala prithivi chapi savrikshakshupaparvata
57.47
तस्मिन्निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम्
महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी
पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ
Tasminnipatite vire patyau sarvamahikshitam
Mahasvana punardipta sanirghata bhayankari
Papata cholka mahati patite prithivipatau
57.48
तथा शोणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत
ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते
Tatha shonitavarsham cha pansuvarsham cha bharata
Vavarsha maghavanstatra tava putre nipatite
57.49
यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च
अन्तरिक्षे महानादः श्रूयते भरतर्षभ
Yakshanam rakshasanam cha pishachanam tathaiva cha
Antarikshe mahanadah shruyate bharatarshabha
57.50
तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम्
जज्ञे घोरतमः शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम्
Tena shabdena ghorena mriganamatha pakshinam
Jagye ghoratamah shabdo bahunam sarvatodisham
57.51
ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश्च मनुजैः सह
मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते
Ye tatra vajinah shesha gajashcha manujaih saha
Mumuchuste mahanadam tava putre nipatite
57.52
भेरीशङ्खमृदङ्गानामभवच्च स्वनो महान्
अन्तर्भूमिगतश्चैव तव पुत्रे निपातिते
Bherishankhamridanganamabhavachcha svano mahan
Antarbhumigatashchaiva tava putre nipatite
57.53
बहुपादैर्बहुभुजैः कबन्धैर्घोरदर्शनैः
नृत्यद्भिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्राभवन्नृप
Bahupadairbahubhujaih kabandhairghoradarshanaih
Nrityadbhirbhayadairvyapta dishastatrabhavannripa
57.54
ध्वजवन्तोऽस्त्रवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव च
प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते
Dhvajavantostravantashcha shastravantastathaiva cha
Prakampanta tato rajanstava putre nipatite
57.55
ह्रदाः कूपाश्च रुधिरमुद्वेमुर्नृपसत्तम
नद्यश्च सुमहावेगाः प्रतिस्रोतोवहाभवन्
Hradah kupashcha rudhiramudvemurnripasattama
Nadyashcha sumahavegah pratisrotovahabhavan
57.56
पुल्लिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाभवन्
दुर्योधने तदा राजन्पतिते तनये तव
Pullinga iva naryastu strilingah purushabhavan
Duryodhane tada rajanpatite tanaye tava
57.57
दृष्ट्वा तानद्भुतोत्पातान्पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ
Drishtva tanadbhutotpatanpanchalah pandavaih saha
Avignamanasah sarve babhuvurbharatarshabha
57.58
ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा
कथयन्तोऽद्भुतं युद्धं सुतयोस्तव भारत
Yayurdeva yathakamam gandharvapsarasastatha
Kathayantodbhutam yuddham sutayostava bharata
57.59
तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाः
नरसिंहौ प्रशंसन्तौ विप्रजग्मुर्यथागतम्
Tathaiva siddha rajendra tatha vatikacharanah
Narasinhau prashansantau viprajagmuryathagatam