UtshovChapter 56
56.1
संजय उवाच
ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम्
प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन्
Sanjaya uvacha
Tato duryodhano drishtva bhimasenam tathagatam
Pratyudyayavadinatma vegena mahata nadan
56.2
समापेततुरानद्य शृङ्गिणौ वृषभाविव
महानिर्घातघोषश्च संप्रहारस्तयोरभूत्
Samapetaturanadya shringinau vrishabhaviva
Mahanirghataghoshashcha sampraharastayorabhut
56.3
अभवच्च तयोर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
जिगीषतोर्युधान्योन्यमिन्द्रप्रह्रादयोरिव
Abhavachcha tayoryuddham tumulam romaharshanam
Jigishatoryudhanyonyamindraprahradayoriva
56.4
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ
ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ
Rudhirokshitasarvangau gadahastau manasvinau
Dadrishate mahatmanau pushpitaviva kinshukau
56.5
तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे
खद्योतसंघैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत
Tatha tasminmahayuddhe vartamane sudarune
Khadyotasanghairiva kham darshaniyam vyarochata
56.6
तथा तस्मिन्वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम्
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ
Tatha tasminvartamane sankule tumule bhrisham
Ubhavapi parishrantau yudhyamanavarindamau
56.7
तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौ
अभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गदे शुभे
Tau muhurtam samashvasya punareva parantapau
Abhyaharayatam tatra sampragrihya gade shubhe
56.8
तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ
बलिनौ वारणौ यद्वद्वाशितार्थे मदोत्कटौ
Tau tu drishtva mahaviryau samashvastau nararshabhau
Balinau varanau yadvadvashitarthe madotkatau
56.9
अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ
विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः
Aparaviryau samprekshya pragrihitagadavubhau
Vismayam paramam jagmurdevagandharvadanavah
56.10
प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ
संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत
Pragrihitagadau drishtva duryodhanavrikodarau
Sanshayah sarvabhutanam vijaye samapadyata
56.11
समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ
अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्रातेऽन्तरं प्रति
Samagamya tato bhuyo bhratarau balinam varau
Anyonyasyantaraprepsu prachakratentaram prati
56.12
यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम्
ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम्
Yamadandopamam gurvimindrashanimivodyatam
Dadrishuh prekshaka rajanraudrim vishasanim gadam
56.13
आविध्यतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे
शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत
Avidhyato gadam tasya bhimasenasya sanyuge
Shabdah sutumulo ghoro muhurtam samapadyata
56.14
आविध्यन्तमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डवम्
गदामलघुवेगां तां विस्मितः संबभूव ह
Avidhyantamabhiprekshya dhartarashtrotha pandavam
Gadamalaghuvegam tam vismitah sambabhuva ha
56.15
चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत
अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः
Charanshcha vividhanmarganmandalani cha bharata
Ashobhata tada viro bhuya eva vrikodarah
56.16
तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यरक्षणे
मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः
Tau parasparamasadya yattavanyonyarakshane
Marjaraviva bhaksharthe tatakshate muhurmuhuh
56.17
अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथा
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च
Acharadbhimasenastu marganbahuvidhanstatha
Mandalani vichitrani sthanani vividhani cha
56.18
गोमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्
Gomutrikani chitrani gatapratyagatani cha
Parimoksham praharanam varjanam paridhavanam
56.19
अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम्
परावर्तनसंवर्तमवप्लुतमथाप्लुतम्
उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ
Abhidravanamakshepamavasthanam savigraham
Paravartanasanvartamavaplutamathaplutam
Upanyastamapanyastam gadayuddhavisharadau
56.20
एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम्
वञ्चयन्तौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ
Evam tau vicharantau tu nyaghnatam vai parasparam
Vanchayantau punashchaiva cheratuh kurusattamau
56.21
विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि प्रचेरतुः
गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली
Vikridantau subalinau mandalani pracheratuh
Gadahastau tatastau tu mandalavasthitau bali
56.22
दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रोऽभ्यवर्तत
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनोऽभ्यवर्तत
Dakshinam mandalam rajandhartarashtrobhyavartata
Savyam tu mandalam tatra bhimasenobhyavartata
56.23
तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि
दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशेऽभ्यताडयत्
Tatha tu charatastasya bhimasya ranamurdhani
Duryodhano maharaja parshvadeshebhyatadayat
56.24
आहतस्तु तदा भीमस्तव पुत्रेण भारत
आविध्यत गदां गुर्वीं प्रहारं तमचिन्तयन्
Ahatastu tada bhimastava putrena bharata
Avidhyata gadam gurvim praharam tamachintayan
56.25
इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम्
ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम्
Indrashanisamam ghoram yamadandamivodyatam
Dadrishuste maharaja bhimasenasya tam gadam
56.26
आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः
समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यदरिंदमः
Avidhyantam gadam drishtva bhimasenam tavatmajah
Samudyamya gadam ghoram pratyavidhyadarindamah
56.27
गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत
शब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत
Gadamarutavegena tava putrasya bharata
Shabda asitsutumulastejashcha samajayata
56.28
स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः
समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः
Sa charanvividhanmarganmandalani cha bhagashah
Samashobhata tejasvi bhuyo bhimatsuyodhanah
56.29
आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रा महास्वना
Aviddha sarvavegena bhimena mahati gada
Sadhumam sarchisham chagnim mumochogra mahasvana
56.30
आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः
अद्रिसारमयीं गुर्वीमाविध्यन्बह्वशोभत
Adhutam bhimasenena gadam drishtva suyodhanah
Adrisaramayim gurvimavidhyanbahvashobhata
56.31
गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः
भयं विवेश पाण्डून्वै सर्वानेव ससोमकान्
Gadamarutavegam hi drishtva tasya mahatmanah
Bhayam vivesha pandunvai sarvaneva sasomakan
56.32
तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः
गदाभ्यां सहसान्योन्यमाजघ्नतुररिंदमौ
Tau darshayantau samare yuddhakridam samantatah
Gadabhyam sahasanyonyamajaghnaturarindamau
56.33
तौ परस्परमासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ
Tau parasparamasadya danshtrabhyam dviradau yatha
Ashobhetam maharaja shonitena pariplutau
56.34
एवं तदभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम्
परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव
Evam tadabhavadyuddham ghorarupamasanvritam
Parivrittehani kruram vritravasavayoriva
56.35
दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलः
चरंश्चित्रतरान्मार्गान्कौन्तेयमभिदुद्रुवे
Drishtva vyavasthitam bhimam tava putro mahabalah
Charanshchitrataranmargankaunteyamabhidudruve
56.36
तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम्
अभिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम्
Tasya bhimo mahavegam jambunadaparishkritam
Abhikruddhasya kruddhastu tadayamasa tam gadam
56.37
सविस्फुलिङ्गो निर्ह्रादस्तयोस्तत्राभिघातजः
प्रादुरासीन्महाराज सृष्टयोर्वज्रयोरिव
Savisphulingo nirhradastayostatrabhighatajah
Pradurasinmaharaja srishtayorvajrayoriva
56.38
वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया
निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत
Vegavatya taya tatra bhimasenapramuktaya
Nipatantya maharaja prithivi samakampata
56.39
तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे
मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात्
Tam namrishyata kauravyo gadam pratihatam rane
Matto dvipa iva kruddhah pratikunjaradarshanat
56.40
स सव्यं मण्डलं राजन्नुद्भ्राम्य कृतनिश्चयः
आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया
Sa savyam mandalam rajannudbhramya kritanishchayah
Ajaghne murdhni kaunteyam gadaya bhimavegaya
56.41
तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः
नाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्
Taya tvabhihato bhimah putrena tava pandavah
Nakampata maharaja tadadbhutamivabhavat
56.42
आश्चर्यं चापि तद्राजन्सर्वसैन्यान्यपूजयन्
यद्गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात्पदम्
Ashcharyam chapi tadrajansarvasainyanyapujayan
Yadgadabhihato bhimo nakampata padatpadam
56.43
ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम्
दुर्योधनाय व्यसृजद्भीमो भीमपराक्रमः
Tato gurutaram diptam gadam hemaparishkritam
Duryodhanaya vyasrijadbhimo bhimaparakramah
56.44
तं प्रहारमसंभ्रान्तो लाघवेन महाबलः
मोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद्विस्मयो महान्
Tam praharamasambhranto laghavena mahabalah
Mogham duryodhanashchakre tatrabhudvismayo mahan
56.45
सा तु मोघा गदा राजन्पतन्ती भीमचोदिता
चालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिस्वना
Sa tu mogha gada rajanpatanti bhimachodita
Chalayamasa prithivim mahanirghatanisvana
56.46
आस्थाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन्स पुनः पुनः
गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनमवञ्चयत्
Asthaya kaushikanmarganutpatansa punah punah
Gadanipatam pragyaya bhimasenamavanchayat
56.47
वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमः
ताडयामास संक्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः
Vanchayitva tatha bhimam gadaya kurusattamah
Tadayamasa sankruddho vakshodeshe mahabalah
56.48
गदयाभिहतो भीमो मुह्यमानो महारणे
नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव
Gadayabhihato bhimo muhyamano maharane
Nabhyamanyata kartavyam putrenabhyahatastava
56.49
तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन्सोमकपाण्डवाः
भृशोपहतसंकल्पा नहृष्टमनसोऽभवन्
Tasminstatha vartamane rajansomakapandavah
Bhrishopahatasankalpa nahrishtamanasobhavan
56.50
स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितः
हस्तिवद्धस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम्
Sa tu tena praharena matanga iva roshitah
Hastivaddhastisankashamabhidudrava te sutam
56.51
ततस्तु रभसो भीमो गदया तनयं तव
अभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा
Tatastu rabhaso bhimo gadaya tanayam tava
Abhidudrava vegena sinho vanagajam yatha
56.52
उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदः
आविध्यत गदां राजन्समुद्दिश्य सुतं तव
Upasritya tu rajanam gadamokshavisharadah
Avidhyata gadam rajansamuddishya sutam tava
56.53
अताडयद्भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदा
स विह्वलः प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम्
Atadayadbhimasenah parshve duryodhanam tada
Sa vihvalah praharena janubhyamagamanmahim
56.54
तस्मिंस्तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्यामवनीं गते
उदतिष्ठत्ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते
Tasminstu bharatashreshthe janubhyamavanim gate
Udatishthattato nadah srinjayanam jagatpate
56.55
तेषां तु निनदं श्रुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः
अमर्षाद्भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत
Tesham tu ninadam shrutva srinjayanam nararshabhah
Amarshadbharatashreshtha putraste samakupyata
56.56
उत्थाय तु महाबाहुः क्रुद्धो नाग इव श्वसन्
दिधक्षन्निव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत
Utthaya tu mahabahuh kruddho naga iva shvasan
Didhakshanniva netrabhyam bhimasenamavaikshata
56.57
ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिद्रवत्
प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे
Tatah sa bharatashreshtho gadapanirabhidravat
Pramathishyanniva shiro bhimasenasya sanyuge
56.58
स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः
अताडयच्छङ्खदेशे स चचालाचलोपमः
Sa mahatma mahatmanam bhimam bhimaparakramah
Atadayachchhankhadeshe sa chachalachalopamah
56.59
स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे
उद्भिन्नरुधिरो राजन्प्रभिन्न इव कुञ्जरः
Sa bhuyah shushubhe parthastadito gadaya rane
Udbhinnarudhiro rajanprabhinna iva kunjarah
56.60
ततो गदां वीरहणीमयस्मयीं; प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम्
अताडयच्छत्रुममित्रकर्शनो; बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः
Tato gadam virahanimayasmayim; pragrihya vajrashanitulyanisvanam
Atadayachchhatrumamitrakarshano; balena vikramya dhananjayagrajah
56.61
स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः; पपात संकम्पितदेहबन्धनः
सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो; महावने साल इवावघूर्णितः
Sa bhimasenabhihatastavatmajah; papata sankampitadehabandhanah
Supushpito marutavegatadito; mahavane sala ivavaghurnitah
56.62
ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च पाण्डवाः; समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तव
ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां; समुत्पपात द्विरदो यथा ह्रदात्
Tatah pranedurjahrishushcha pandavah; samikshya putram patitam kshitau tava
Tatah sutaste pratilabhya chetanam; samutpapata dvirado yatha hradat
56.63
स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा; महारथः शिक्षितवत्परिभ्रमन्
अताडयत्पाण्डवमग्रतः स्थितं; स विह्वलाङ्गो जगतीमुपास्पृशत्
Sa parthivo nityamamarshitastada; maharathah shikshitavatparibhraman
Atadayatpandavamagratah sthitam; sa vihvalango jagatimupasprishat
56.64
स सिंहनादान्विननाद कौरवो; निपात्य भूमौ युधि भीममोजसा
बिभेद चैवाशनितुल्यतेजसा; गदानिपातेन शरीररक्षणम्
Sa sinhanadanvinanada kauravo; nipatya bhumau yudhi bhimamojasa
Bibheda chaivashanitulyatejasa; gadanipatena sharirarakshanam
56.65
ततोऽन्तरिक्षे निनदो महानभू;द्दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम्
पपात चोच्चैरमरप्रवेरितं; विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम्
Tatontarikshe ninado mahanabhu;ddivaukasamapsarasam cha nedusham
Papata chochchairamarapraveritam; vichitrapushpotkaravarshamuttamam
56.66
ततः परानाविशदुत्तमं भयं; समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम्
अहीयमानं च बलेन कौरवं; निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः
Tatah paranavishaduttamam bhayam; samikshya bhumau patitam narottamam
Ahiyamanam cha balena kauravam; nishamya bhedam cha dridhasya varmanah
56.67
ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां; प्रमृज्य वक्त्रं रुधिरार्द्रमात्मनः
धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलोचनो; बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः
Tato muhurtadupalabhya chetanam; pramrijya vaktram rudhirardramatmanah
Dhritim samalambya vivrittalochano; balena sanstabhya vrikodarah sthitah